34. kafli

Í litlu ríki er innlent verð með tolli jafnt heimsmarkaðsverði að viðbættum tollinum. Lægri tollur lækkar því innlent verð. Eftirspurt magn eykst, innlend framleiðsla dregst saman og bilið milli þeirra, það er innflutningur, stækkar. Neytendur hagnast en innlendir framleiðendur tapa; tolltekjur geta hækkað eða lækkað eftir því hvernig tollhlutfall og innflutningsmagn breytast.

Framleiðslustyrkur lækkar virkan jaðarkostnað innlendra sykurframleiðenda og færir innlent framboð til hægri. Við óbreytt heimsmarkaðsverð eykst innlend framleiðsla og innflutningur minnkar. Í litlu ríki breytist heimsmarkaðsverð ekki, svo erlendir framleiðendur tapa sölu en ekki verði vegna þessa ríkis. Sé landið stórt getur minni innflutningseftirspurn lækkað heimsmarkaðsverð. Tekjutap erlendra framleiðenda verður meira eftir því sem útflutningsframboð þeirra er óteygnara og innflutningur landsins vegur þyngra á heimsmarkaði.

Vernd getur aukið framleiðslu og störf í greininni sem keppir við innflutning. Hærra verð á vernduðum aðföngum hækkar hins vegar kostnað hjá notendagreinum og getur fækkað störfum þar. Neytendur draga úr annarri eftirspurn, útflutningsgreinar missa samkeppnishæfni og viðskiptalönd geta svarað með gagnaðgerðum. Heildaráhrif á atvinnu ráðast af lausri framleiðslugetu, gengis- og peningastefnuviðbrögðum, hreyfanleika starfsfólks og því hvort verndin breytir heildareftirspurn eða aðeins dreifingu starfa.

Vernd getur aukið eftirspurn eftir starfsfólki í tiltekinni grein og hækkað laun þar ef vinnuframboð er ekki mjög teygið og fyrirtæki miðla rentunni til launa. Áhrifin geta í staðinn farið í hagnað eða verið étin upp af minni framleiðni. Meðallaun geta lækkað ef framleiðsla færist frá greinum með samanburðaryfirburði og aðfangakostnaður hækkar. Þau geta þó einnig ráðist af samningsstöðu, atvinnuleysi, tækni og viðbrögðum hagstjórnar; hvorug niðurstaðan er því sjálfvirk.

Viðskipti geta aukið framleiðni, eftirspurn eftir vinnuafli og laun og fært fyrirtækjum tækni, staðla og kröfur kaupenda um betri öryggi. Þau geta einnig styrkt samningsstöðu starfsfólks ef störfum fjölgar. Á hinn bóginn getur samkeppni um kostnað lengt vinnutíma, aukið óöryggi eða ýtt undir veik réttindi þegar eftirlit og félagafrelsi eru takmörkuð. Niðurstaðan ræðst af vinnulöggjöf, framkvæmd hennar, valkostum starfsfólks, virðiskeðjunni og ábyrgð kaupenda, ekki tekjuflokki einum.

Bera þarf starfsfólk útflutningsfyrirtækja saman við fólk sem hafði raunhæfa möguleika á sömu störfum, ekki aðeins landsmeðaltal. Nýta má gögn fyrir og eftir ráðningu, sambærileg svæði eða trúverðuga breytingu á aðgengi að útflutningsstörfum. Leiðrétta þarf fyrir valbjögun vegna menntunar, heilsu, tengsla og búsetu. Auk launa þarf að mæla vinnutíma, stöðugleika, slys, réttindi, áreitni, félagafrelsi, ferðakostnað og möguleika á framgangi. Hærri laun ein og sér sanna því ekki betri heildarkjör.

Viðskiptahindrun hækkar yfirleitt innlent verð og minnkar neytendaábata. Hluti tapsins verður að framleiðendaábata, tolltekjum eða kvótarentu. Afgangurinn tapast vegna óhagkvæmrar framleiðslu og minni neyslu. Dýrari aðföng, gagnaðgerðir og veikari samkeppni geta einnig lækkað framleiðni. Meðalrauntekjur geta því lækkað þótt verndaðir hópar hagnist. Aðgreina þarf tilfærslur milli hópa frá hreinu samfélagslegu tapi.

Reikna má árlegan viðbótarkostnað neytenda og skattgreiðenda vegna verndar og deila honum með fjölda starfa sem verndin varðveitir umfram mótsviðsmynd án hennar. Samanburður við laun sýnir hvort kostnaður á starf er óvenjuhár. Brúttókostnaður er þó ekki hreint samfélagslegt tap: tolltekjur, kvótarenta, laun og hagnaður eru að hluta tilfærslur innan hagkerfisins. Hreina tapið felst einkum í bjagaðri framleiðslu og neyslu, stjórnsýslu, rentusókn og afleiddum áhrifum. Starfsfólkið fær aðeins hluta heildarkostnaðarins.

Skaðleg undirverðlagning er trúverðug þegar fyrirtæki selur tímabundið undir viðeigandi kostnaðarviðmiði til að útiloka keppinauta og endurheimta tapið síðar. Það krefst fjármögnunar til að bera tapið, verulegs markaðsstyrks og aðgangshindrana sem hindra endurkomu keppinauta. Fyrirtækið þarf einnig að geta hækkað verð nægilega lengi eftir brotthvarfið. Lágt verð vegna lægri kostnaðar, tímabundins birgðaafsláttar eða harðrar samkeppni er ekki eitt og sér sönnun. Meta þarf kostnað, verðferil, áform, aðgang og líklegan framtíðarmarkað.

Umhverfisstaðlar ráðast af tekjum og greiðsluvilja en einnig af mengun, þéttbýli, tækni, stjórnsýslugetu og kostnaði við eftirlit. Stjórnmál, eignarréttur, upplýsingagjöf, spilling, dómstólar og áhrif hagsmunahópa ráða miklu um framkvæmd. Land getur haft ströng lög en veikt eftirlit, eða náð góðum árangri með einföldum og vel framfylgdum reglum. Yfir landamæri skipta viðskiptasamningar og alþjóðleg fjármögnun einnig máli. Tekjustig eitt skýrir því hvorki val staðla né raunveruleg umhverfisgæði.

Kapphlaup til botns getur orðið ef stjórnvöld veikja reglur til að laða að færanlegt fjármagn og óttast að strangari kröfur flytji störf annað. Fyrirtæki geta ýtt undir þetta með staðarvali eða hótun um brottflutning. Á móti koma kröfur starfsfólks og kjósenda, orðspor, framleiðni, innviðir, markaðsaðgangur og alþjóðlegir staðlar. Sönnun krefst gagna um reglubreytingar, framkvæmd, staðarval, mengun, slys, laun og samanburð við trúverðuga mótsviðsmynd. Samhliða slökun og aukin fjárfesting sanna ekki orsakasamband ein og sér.

Takmörkun af heilbrigðis- eða öryggisástæðum þarf að byggjast á skilgreindri áhættu og viðeigandi vísindalegum gögnum eða varfærinni bráðabirgðaráðstöfun þegar óvissa er raunveruleg. Úrræðið ætti að vera í réttu hlutfalli við áhættuna og ekki takmarka viðskipti meira en nauðsynlegt er til að ná markmiðinu. Sambærilegar innlendar og erlendar vörur þurfa sambærilega meðferð. Reglur, gögn og málsmeðferð eiga að vera gagnsæ og endurskoðanleg. Dulbúin verndarstefna uppfyllir ekki þessi skilyrði.

Fyrst þarf að meta líkur, alvarleika og lengd framboðsrofs og hvort varan sé raunverulega ómissandi. Tollur eða kvóti getur byggt upp innlenda getu en hækkar kostnað og tryggir ekki afhendingu í áfalli. Birgðasöfnun hentar tímabundnu rofi, fjölbreyttir birgjar draga úr samþjöppun og samstarf bandalagsríkja getur aukið sameiginlegt öryggi. Staðgönguhæf hönnun minnkar þörf fyrir tiltekið aðfang. Velja ætti lægsta kostnaðarsama úrræðið sem stenst mælanlegt öryggismarkmið og endurskoða það reglulega.

Strangari öryggisstaðall hækkar kostnað útflutningsframleiðenda og færir framboð þeirra til vinstri. Selt magn minnkar; neytendaverð getur hækkað og nettóverð framleiðenda lækkað, en kaupendur fá mælanlegan öryggisávinning. Tollur viðskiptalands myndar verðbil, dregur einnig úr magni og gefur innflutningsríkinu tolltekjur, en bætir ekki öryggi sjálfkrafa. Markviss krafa er betri þegar hún leiðréttir staðfesta áhættu, er tæknilega hlutlaus og ávinningur hennar er meiri en fylgikostnaður. Kostnaðarskiptingin ræðst af stærð markaða og teygninni beggja vegna.

Fríverslunarsvæði afnemur hindranir milli aðildarríkja en hvert þeirra heldur eigin ytri viðskiptastefnu. Sameiginlegur markaður bætir við sameiginlegri ytri stefnu og frjálsara flæði vinnuafls og fjármagns. Efnahagsbandalag gengur lengra með samræmingu eða sameiginlegum reglum í ríkisfjármálum, samkeppni, eftirliti og annarri efnahagsstefnu. Sameiginlegur gjaldmiðill getur verið hluti slíks bandalags en er ekki skilgreiningarskilyrði allra efnahagsbandalaga.

Innlendir framleiðendur hafa sterkan hvata til að sækjast eftir vernd, en kostnaðurinn dreifist á marga neytendur sem hafa veikari hvata til mótmæla. Alþjóðasamningur tengir lækkun heimaverndar við aðgang útflutningsgreina að erlendum mörkuðum og skapar því pólitískt mótvægi. Gagnkvæmar og sannreynanlegar skuldbindingar draga úr ótta við einhliða eftirgjöf. Tímabundnar verndarráðstafanir og skýrar undanþágur geta auðveldað samning, en þurfa skilyrði og lokadag svo þær verði ekki varanleg rentuvernd.

Alþjóðaviðskipti hafa vaxið vegna ódýrari gámaflutninga, flugs og fjarskipta og vegna stafrænnar samhæfingar virðiskeðja. Tekjuvöxtur eykur eftirspurn eftir fjölbreyttum vörum og þjónustu. Tollar og kvótar hafa víða lækkað með samningum og einhliða umbótum, þótt þróunin sé ekki samfelld. Gengi og hrávöruverð breyta virði viðskipta frá ári til árs. Brúttótalning aðfanga sem fara oft yfir landamæri getur auk þess ýkt vöxt miðað við innlendan virðisauka.

Betri eða ódýrari keppinautur getur lækkað verð og framlegð, tekið markaðshlutdeild og valdið lokun. Eigendur tapa fjármagni og starfsfólk getur misst tekjur og sérhæfða færni. Aðlögun verður erfiðari þegar störf eru staðbundin eða færni flyst illa milli greina. Sá kostnaður er raunverulegur. Tap fyrirtækis er þó ekki sjálfkrafa þjóðhagslegt tap ef ávinningur neytenda og afkastameiri fyrirtækja er meiri.

Samkeppni getur lækkað verð, bætt gæði og aukið úrval. Hún hvetur fyrirtæki til nýsköpunar, skilvirkari framleiðslu og betri þjónustu og getur þannig hækkað framleiðni og raunlaun til lengri tíma. Starfsfólk getur fengið ný störf í vaxandi fyrirtækjum, en ávinningurinn dreifist ekki sjálfkrafa jafnt. Markaðsstyrkur, mengun, upplýsingavandi og aðlögunarkostnaður geta takmarkað heildarávinning. Samkeppnisstefna, leiðrétting ytri áhrifa og markviss stuðningur við aðlögun geta því skipt máli.