11. kafli

Já, hvort tveggja getur breyst, en ekki alltaf. Herfindahl–Hirschman-stuðullinn (HHI) tekur til allra fyrirtækja og samruni fyrirtækja með hlutdeildirnar s_i og s_j hækkar stuðulinn um 2s_i s_j, að öðru óbreyttu. Samþjöppunarhlutfall fjögurra stærstu breytist aðeins ef sameinaða fyrirtækið kemst í efstu fjögur eða samruninn breytir aðild og samanlagðri hlutdeild þess hóps. Samruni fimmta og sjötta stærsta fyrirtækisins getur því haft áhrif á báða mælikvarðana ef nýja fyrirtækið verður eitt af fjórum stærstu.

Nei. Samþjöppunarhlutfall fjögurra stærstu leggur allar hlutdeildir þeirra fjögurra saman með sama vægi og hunsar önnur fyrirtæki. HHI tekur hins vegar allar hlutdeildir með og hefur þær í annað veldi. Veldunin gerir eitt eða tvö mjög stór fyrirtæki hlutfallslega áhrifameiri í HHI, ekki síður áhrifamikil, jafnframt því sem smærri fyrirtæki eru enn talin með.

Rútufyrirtækin vildu víðari skilgreininguna á ferðum milli borga. Á þröngum markaði fyrir langferðabílaþjónustu hefðu þau sameinuð haft nær einokunarstöðu, en hlutdeild þeirra yrði mun minni ef einkabílar, bílaleigubílar, lestir og stutt flug teldust raunhæfir staðgenglar. Rétt markaðsskilgreining ræðst þó ekki af ósk fyrirtækjanna heldur af því hvort nægilega margir farþegar myndu skipta yfir í þessa ferðamáta við litla en varanlega verðhækkun á rútuferðum. Samruninn var á sínum tíma heimilaður á grundvelli víðari skilgreiningar.

Hnattvæðing og stafræn samskipti geta víkkað markaði þegar neytendur geta auðveldlega keypt frá fjarlægum seljendum og flutnings- eða leitarkostnaður lækkar. Áhrifin eru þó ekki alltaf í sömu átt: staðbundin afhending, tungumál, reglur, gögn, vistkerfi og læsing við stafræna vettvanga geta afmarkað þrengri markaði. Samkeppnisyfirvöld þurfa því að prófa raunverulega staðgöngu eftir vöru og landsvæði í stað þess að gera ráð fyrir sjálfvirkri víkkun. Alþjóðleg starfsemi getur jafnframt krafist samstarfs yfirvalda því markaðsvald nær yfir landamæri en valdheimildir gera það ekki alltaf.

Fyrirtæki getur beitt samkeppnishamlandi háttum til að verja eða auka markaðsvald, hækka verð, útiloka nýliða, hækka kostnað keppinauta eða færa viðskipti yfir í eigin tengdar vörur. Dæmi eru einkakaupasamningar, samtvinnun, tryggðarafslættir og aðgangshömlur að nauðsynlegum aðföngum. Beint verðsamráð er ólöglegt, svo fyrirtæki geta freistast til að nota óbeinni aðferðir eða nýta óvissu um mörk lögmætrar samkeppni. Hvati fyrirtækisins sannar þó ekki að hátturinn sé ólöglegur; meta þarf markaðsvald, útilokunaráhrif, hagkvæmnirök og ávinning eða skaða neytenda.

Já. Eftirspurnarferillinn hallar niður: verð lækkar úr 10 í 1 þegar magn eykst úr 1 í 10 milljónir farþega. Jaðartekjuferillinn hallar brattar niður, úr 10 í −8, og verður neikvæður eftir sex milljónir. Jaðarkostnaður er U-laga, fellur úr 9 í lágmarkið 2 við fimm milljónir og hækkar síðan í 10. Meðalkostnaður er einnig U-laga en grynnri; hann fellur úr 9 í um 4,6 við sjö til átta milljónir og hækkar síðan. Jaðarkostnaður sker meðalkostnað nálægt lágmarki hans, eins og hefðbundna kostnaðarlíkanið gerir ráð fyrir.

Já, samkvæmt gögnunum er þetta náttúruleg einokun á viðeigandi eftirspurnarbili. Eftirspurnarverð stendur undir meðalkostnaði fram að skurðpunkti ferlanna milli sex og sjö milljóna farþega, en meðalkostnaður er enn að lækka þar og nær ekki lágmarki fyrr en við um sjö til átta milljónir. Eitt fyrirtæki getur því sinnt allri fjárhagslega sjálfbærri markaðseftirspurn við lægri meðalkostnað en tvö eða fleiri smærri fyrirtæki sem skipta magninu. Niðurstaðan byggist á kostnaðargögnunum og eftirspurninni, ekki einungis á því að ferillinn sé U-laga.

Örbylgjusambönd, fjarskiptatungl, farsímanet, ljósleiðarar, kapalkerfi og síðar netsímtöl gerðu keppinautum kleift að flytja símtöl og gögn án þess að endurgera allt koparlínukerfi hins rótgróna fyrirtækis. Stafræn skiptitækni lækkaði einnig kostnað og jók afkastagetu. Þessar breytingar minnkuðu þann hluta þjónustunnar sem var óhjákvæmilega náttúruleg einokun, þótt staðbundin aðgangsnet, tíðniróf og samtenging héldu áfram að kalla á reglur.

Ávinningurinn getur falist í meira vali, lægra verði og betri gæðum. Þetta á sérstaklega við um langlínu- og gagnaþjónustu. Samkeppni getur hraðað nýsköpun og útbreiðslu farsíma, netsímtala og myndsímtala.

Ekki má þó rekja alla framför til afreglunar. Tæknibreytingar og fjárfesting höfðu einnig áhrif, sem og reglur um samtengingu og alþjónustu. Ávinningurinn dreifðist heldur ekki endilega jafnt milli svæða og notenda.

Neikvæð áhrif geta verið flókin verðtilboð og hár leitarkostnaður. Samningsbinding, misjöfn gæði og dreifð ábyrgð geta einnig torveldað val neytenda. Strjálbýl eða tekjulág svæði geta setið eftir ef þjónusta þar er óarðbær, nema alþjónustukvaðir eða stuðningur vegi á móti. Önnur möguleg vandamál eru brotakennd neyðarþjónusta, persónuverndaráhætta og endurtekin markaðssamþjöppun. Sumir veitendur geta jafnframt reynst óáreiðanlegir. Rétt mat ber því saman verð og nýsköpun við útbreiðslu, gæði, seiglu og dreifingu ábatans.