66 Fjármálastjórn

Lykilatriði

6.1 Skilningur á prósentum

Prósentu má setja fram sem almennt brot, tugabrot og hluta af heild.
Notaðu prósentujöfnuna til að finna hvert hinna þriggja tengdu gilda.
Beittu prósentujöfnunni í hagnýtum verkefnum.

6.2 Afsláttur, álagning og söluskattur

Afsláttur er lækkun frá upphaflegu verði.
Álagning er hækkun á kostnaðarverði smásala til að standa undir kostnaði.
Reiknaðu álagningu sem prósentu af kostnaðarverði.
Söluskattar eru mismunandi milli fylkja og oft einnig sýslna.
Finna má smásöluverð, útsöluverð eða prósentuafslátt ef hin tvö gildin eru þekkt.
Finna má kostnaðarverð, smásöluverð eða álagningarhlutfall ef hin tvö gildin eru þekkt.
Í útreikningum verkar söluskattur eins og álagning.

6.3 Einfaldir vextir

Vextir eru greiðsla lántaka fyrir afnot af lánsfé.
Einfaldir vextir eru reiknaðir með því að setja höfuðstól, vexti og árafjölda inn í formúluna $I = P \times r \times t$
Uppgreiðslufjárhæð láns er eftirstandandi höfuðstóll að viðbættum vöxtum sem hafa safnast frá síðustu greiðslu.
Framtíðargildi fjárfestingar með einföldum vöxtum er upphaflegur höfuðstóll að viðbættum áunnum vöxtum.
Við hlutagreiðslu fer hluti greiðslunnar í alla áfallna vexti og afgangurinn lækkar höfuðstól lánsins.
Núvirði segir hve mikið þarf að fjárfesta nú til að ná tilteknu framtíðarmarkmiði.

6.4 Vaxtavextir

Vaxtavextir þýða að vextir sem áunnust á einu tímabili bera sjálfir vexti síðar. Höfuðstóllinn vex því frá tímabili til tímabils.
Mikilvægu stærðirnar við útreikning vaxtavaxta eru vextir, höfuðstóll, fjárfestingartími og fjöldi vaxtafærslna.
Áhrif vaxtavaxta eru lítil í byrjun en geta orðið mjög mikil síðar.
Finna má hve mikið þarf að fjárfesta í dag til að ná framtíðarmarkmiði.
Umreikna má vaxtavexti í virka ársávöxtun til að bera saman fjárfestingarkosti.

6.5 Gerð persónulegrar fjárhagsáætlunar

Fjárhagsáætlun er viðmið um skiptingu tekna.
Fjárhagsáætlun auðveldar áætlanagerð vegna margvíslegra útgjalda lífsins.
Fjárhagsáætlun ber tekjur saman við útgjöld. Fari útgjöld fram úr tekjum þarf að gera breytingar.
Fjárhagsáætlun getur hjálpað við að meta hvort breytingar á lífsháttum séu fjárhagslega mögulegar.
Ein viðmiðun er 50–30–20-reglan: 50% tekna fara í nauðsynjar, 30% í óskir og 20% í sparnað og niðurgreiðslu annarra skulda.

6.6 Sparnaðarleiðir

Þrjár helstu sparnaðarleiðirnar hér eru sparnaðarreikningar, innlánsskírteini og peningamarkaðsreikningar.
Sparnaðarreikningar bera mjög litla áhættu og því yfirleitt lága vexti.
Sparnaðarleiðirnar þrjár eru meðal annars ólíkar aðgengi að fénu.
Sparnaðarreikningar bera yfirleitt lægri vexti en peningamarkaðsreikningar, sem bera aftur yfirleitt lægri vexti en innlánsskírteini.
Venjuleg jöfn greiðsluröð endurspeglar vel reglubundinn sparnað þar sem fé er lagt inn aftur og aftur yfir tíma.
Töflureikniforrit á borð við Google Sheets hafa innbyggð föll sem reikna bæði framtíðargildi venjulegrar jafnrar greiðsluraðar og þá greiðslu sem þarf reglulega til að ná markmiði.

6.7 Fjárfestingar

Fjárfestingarkostir eru margir og hafa mismunandi ávöxtun og áhættu.
Skuldabréf er lán kaupandans til útgefanda bréfsins.
Skuldabréf geta haft skattalega kosti, litla eða enga áhættu og lága ávöxtun.
Hlutabréf tákna eignarhlut í fyrirtæki og eigendur þeirra taka því þátt í hagnaði og tapi þess.
Á hlutabréfatöflum á netinu má finna meðal annars verð, V/H-hlutfall, hæsta og lægsta verð árs og arð.
Verðbréfasjóðir safna saman fjárfestingum í faglegri stýringu. Eign í sjóði hefur yfirleitt minni áhættu en eign í einstökum hlutabréfum.
Lífeyrisreikningar nota sumar sömu leiðir og verðbréfasjóðir með áhættudreifingu og faglegri stýringu.
Hefðbundnir IRA- og Roth IRA-reikningar eru ólíkir hvað varðar hvenær skattur er greiddur og hverjir mega nýta þá. Tekjumörk gilda fyrir Roth IRA en ekki hefðbundna IRA-reikninga samkvæmt reglum frumkaflans.

6.8 Grunnatriði lána

Lán eru tekin af mörgum ástæðum en einkum vegna stórra útgjalda þegar reiðufé er ekki tiltækt.
Hver greiðsla afborgunarláns skiptist í vaxtahluta og höfuðstólshluta.
Greiðsluformúla finnur þá reglulegu greiðslu sem þarf til að fullgreiða lán.
Afborgunaráætlanir eða -töflur sýna hvernig hver greiðsla skiptist milli höfuðstóls og vaxta, ásamt eftirstöðvum og greiddum heildarvöxtum.
Lán bera oft gjöld, svo sem stofn- eða umsóknargjald. Samanlagðir greiddir vextir og gjöld mynda fjármögnunarkostnað.

6.9 Skilningur á námslánum

Fylla þarf út FAFSA-umsókn fyrir hvert námsár sem nemandi óskar eftir námsaðstoð eða láni.
Fjármögnunarbil náms ákvarðar hve mikið þarf að taka að láni til að greiða námskostnað.
Greiðslum niðurgreiddra alríkisnámslána er frestað fram yfir námslok og vextir safnast ekki á þeim tíma samkvæmt reglum frumkaflans.
Greiðslum óniðurgreiddra námslána er frestað fram yfir námslok en vextir byrja að safnast um leið og lánið er greitt út.
Árs- og heildarmörk námslána draga meðal annars úr óhóflegri lántöku.
Bein alríkislán bera lága vexti sem stjórnvöld ákveða, en aðrir námslánavextir eru mismunandi eftir bönkum.
Hefðbundin endurgreiðsluáætlun stendur í tíu ár og byggist á mánaðarlegum greiðslum.
Sameining eða endurfjármögnun námslána sameinar mörg lán í eitt.
Séu aðeins alríkislán sameinuð er vaxtameðferðin samkvæmt reglum sameiningarinnar; frumkaflinn nefnir 4,99% vexti sem viðmiðun síns gagnatíma.
Við endurfjármögnun annarra lána saman kunna vextir nýja lánsins að verða lægri.
Aðrar endurgreiðsluáætlanir eru einnig í boði. Greiðslur geta byrjað lágar og hækkað, lánstíminn verið lengri eða greiðslur ráðist af ráðstöfunarfé lántaka.
Greiðsludráttur námsláns er undanfari vanskila. Tímanlegar greiðslur forða lántaka frá þeirri stöðu.

6.10 Kreditkort

Kreditkort eru sveigjanleg greiðsluleið en geta orðið fjárhagsleg áhætta ef þau eru notuð óvarlega.
Við val kreditkorts þarf að meta vexti, árgjöld og dráttargjöld, fríðindakerfi og lánsheimild og ganga úr skugga um að skilmálarnir henti.
Full greiðsla eftirstöðva í hverjum mánuði hjálpar til við að halda útgjöldum í skefjum og kemur almennt í veg fyrir vaxtagjöld af kaupum.
Kreditkortayfirlit geymir mikilvægar upplýsingar, þar á meðal greiðslur, eftirstöðvar, gjöld og dagsetningar uppgjörstímabils.
Lágmarksgreiðsla virðist aðlaðandi vegna þess hve lág hún er, en greiðsla aðeins lágmarksins lengir uppgreiðslutíma og hækkar vaxtakostnað.

6.11 Bílakaup eða langtímaleiga

Marga þætti þarf að vega þegar valið er milli bílakaupa og langtímaleigu.
Gjöld og söluskattur hækka kostnað bíls.
Bæði bílakaup og langtímaleiga hafa kosti og valið ræðst af þörfum og forgangsröðun kaupanda.
Tryggingar standa undir kostnaði sem tengist slysum og skiptast í ýmsa þætti.
Kostnaður við bílaeign, þar á meðal tryggingar og viðhald, á að vera hluti fjárhagsáætlunar.
Að leggja fyrir vegna óvæntra viðgerða getur dregið úr álagi þegar hár viðgerðarreikningur fellur til.

6.12 Að leigja eða eiga húsnæði

Leigu og húsnæðiskaup má bera saman á marga vegu.
Áður en hús er keypt þarf að íhuga vandlega alla ábyrgð sem fylgir eignarhaldi.
Leiga felur í sér fleiri takmarkanir fyrir leigutaka en minni kostnað og auðveldara er að flytja úr leiguhúsnæði.
Húseign hefur meiri kostnað í för með sér en veitir meira frelsi og byggir upp eigið fé.
Veðlán eru lán og greiðslur þeirra eru reiknaðar á sama hátt og annarra lána.
Afborgunartöflur hjálpa húseiganda að skilja veðlánið og skiptingu greiðslna milli höfuðstóls og vaxta.
Auk höfuðstóls og vaxta getur mánaðargreiðsla veðláns innihaldið greiðslu inn á vörslureikning fyrir tryggingar og skatta.

6.13 Tekjuskattur

Alríkistekjuskattur byggist á tekjum eftir tilteknar leiðréttingar.
Brúttótekjur eru tekjur úr öllum skattskyldum tekjulindum, þar á meðal vinningar. Gjafir teljast almennt ekki til alríkistekjuskatts viðtakanda.
Í einfaldaða líkani kaflans finnast skattskyldar tekjur með því að leiðrétta brúttótekjur og taka síðan tillit til frádráttar og undanþeginna tekna. Raunverulegt bandarískt framtal greinir þessa liði nánar.
Tekjuskattur er þrepaskiptur og jaðarskatthlutfall hækkar með tekjum.
Að vera í 32% skattþrepi merkir að hluti teknanna er skattlagður með 10%, hluti með 12%, hluti með 22%, hluti með 24% og aðeins efsti hlutinn með 32%.
Tekjur í hverju skattþrepi bera hlutfall þess; árið 2022 báru fyrstu 10.275 dollararnir því aðeins 10% skatt.
Skattaafslættir dragast frá álögðum skatti.
Sumir skattaafslættir eru endurgreiðanlegir og geta því gert skattniðurstöðuna neikvæða og leitt til endurgreiðslu.

66 Fjármálastjórn

Lykilatriði

6.1 Skilningur á prósentum

Prósentu má setja fram sem almennt brot, tugabrot og hluta af heild.
Notaðu prósentujöfnuna til að finna hvert hinna þriggja tengdu gilda.
Beittu prósentujöfnunni í hagnýtum verkefnum.

6.2 Afsláttur, álagning og söluskattur

Afsláttur er lækkun frá upphaflegu verði.
Álagning er hækkun á kostnaðarverði smásala til að standa undir kostnaði.
Reiknaðu álagningu sem prósentu af kostnaðarverði.
Söluskattar eru mismunandi milli fylkja og oft einnig sýslna.
Finna má smásöluverð, útsöluverð eða prósentuafslátt ef hin tvö gildin eru þekkt.
Finna má kostnaðarverð, smásöluverð eða álagningarhlutfall ef hin tvö gildin eru þekkt.
Í útreikningum verkar söluskattur eins og álagning.

6.3 Einfaldir vextir

Vextir eru greiðsla lántaka fyrir afnot af lánsfé.
Einfaldir vextir eru reiknaðir með því að setja höfuðstól, vexti og árafjölda inn í formúluna $I = P \times r \times t$
Uppgreiðslufjárhæð láns er eftirstandandi höfuðstóll að viðbættum vöxtum sem hafa safnast frá síðustu greiðslu.
Framtíðargildi fjárfestingar með einföldum vöxtum er upphaflegur höfuðstóll að viðbættum áunnum vöxtum.
Við hlutagreiðslu fer hluti greiðslunnar í alla áfallna vexti og afgangurinn lækkar höfuðstól lánsins.
Núvirði segir hve mikið þarf að fjárfesta nú til að ná tilteknu framtíðarmarkmiði.

6.4 Vaxtavextir

Vaxtavextir þýða að vextir sem áunnust á einu tímabili bera sjálfir vexti síðar. Höfuðstóllinn vex því frá tímabili til tímabils.
Mikilvægu stærðirnar við útreikning vaxtavaxta eru vextir, höfuðstóll, fjárfestingartími og fjöldi vaxtafærslna.
Áhrif vaxtavaxta eru lítil í byrjun en geta orðið mjög mikil síðar.
Finna má hve mikið þarf að fjárfesta í dag til að ná framtíðarmarkmiði.
Umreikna má vaxtavexti í virka ársávöxtun til að bera saman fjárfestingarkosti.

6.5 Gerð persónulegrar fjárhagsáætlunar

Fjárhagsáætlun er viðmið um skiptingu tekna.
Fjárhagsáætlun auðveldar áætlanagerð vegna margvíslegra útgjalda lífsins.
Fjárhagsáætlun ber tekjur saman við útgjöld. Fari útgjöld fram úr tekjum þarf að gera breytingar.
Fjárhagsáætlun getur hjálpað við að meta hvort breytingar á lífsháttum séu fjárhagslega mögulegar.
Ein viðmiðun er 50–30–20-reglan: 50% tekna fara í nauðsynjar, 30% í óskir og 20% í sparnað og niðurgreiðslu annarra skulda.

6.6 Sparnaðarleiðir

Þrjár helstu sparnaðarleiðirnar hér eru sparnaðarreikningar, innlánsskírteini og peningamarkaðsreikningar.
Sparnaðarreikningar bera mjög litla áhættu og því yfirleitt lága vexti.
Sparnaðarleiðirnar þrjár eru meðal annars ólíkar aðgengi að fénu.
Sparnaðarreikningar bera yfirleitt lægri vexti en peningamarkaðsreikningar, sem bera aftur yfirleitt lægri vexti en innlánsskírteini.
Venjuleg jöfn greiðsluröð endurspeglar vel reglubundinn sparnað þar sem fé er lagt inn aftur og aftur yfir tíma.
Töflureikniforrit á borð við Google Sheets hafa innbyggð föll sem reikna bæði framtíðargildi venjulegrar jafnrar greiðsluraðar og þá greiðslu sem þarf reglulega til að ná markmiði.

6.7 Fjárfestingar

Fjárfestingarkostir eru margir og hafa mismunandi ávöxtun og áhættu.
Skuldabréf er lán kaupandans til útgefanda bréfsins.
Skuldabréf geta haft skattalega kosti, litla eða enga áhættu og lága ávöxtun.
Hlutabréf tákna eignarhlut í fyrirtæki og eigendur þeirra taka því þátt í hagnaði og tapi þess.
Á hlutabréfatöflum á netinu má finna meðal annars verð, V/H-hlutfall, hæsta og lægsta verð árs og arð.
Verðbréfasjóðir safna saman fjárfestingum í faglegri stýringu. Eign í sjóði hefur yfirleitt minni áhættu en eign í einstökum hlutabréfum.
Lífeyrisreikningar nota sumar sömu leiðir og verðbréfasjóðir með áhættudreifingu og faglegri stýringu.
Hefðbundnir IRA- og Roth IRA-reikningar eru ólíkir hvað varðar hvenær skattur er greiddur og hverjir mega nýta þá. Tekjumörk gilda fyrir Roth IRA en ekki hefðbundna IRA-reikninga samkvæmt reglum frumkaflans.

6.8 Grunnatriði lána

Lán eru tekin af mörgum ástæðum en einkum vegna stórra útgjalda þegar reiðufé er ekki tiltækt.
Hver greiðsla afborgunarláns skiptist í vaxtahluta og höfuðstólshluta.
Greiðsluformúla finnur þá reglulegu greiðslu sem þarf til að fullgreiða lán.
Afborgunaráætlanir eða -töflur sýna hvernig hver greiðsla skiptist milli höfuðstóls og vaxta, ásamt eftirstöðvum og greiddum heildarvöxtum.
Lán bera oft gjöld, svo sem stofn- eða umsóknargjald. Samanlagðir greiddir vextir og gjöld mynda fjármögnunarkostnað.

6.9 Skilningur á námslánum

Fylla þarf út FAFSA-umsókn fyrir hvert námsár sem nemandi óskar eftir námsaðstoð eða láni.
Fjármögnunarbil náms ákvarðar hve mikið þarf að taka að láni til að greiða námskostnað.
Greiðslum niðurgreiddra alríkisnámslána er frestað fram yfir námslok og vextir safnast ekki á þeim tíma samkvæmt reglum frumkaflans.
Greiðslum óniðurgreiddra námslána er frestað fram yfir námslok en vextir byrja að safnast um leið og lánið er greitt út.
Árs- og heildarmörk námslána draga meðal annars úr óhóflegri lántöku.
Bein alríkislán bera lága vexti sem stjórnvöld ákveða, en aðrir námslánavextir eru mismunandi eftir bönkum.
Hefðbundin endurgreiðsluáætlun stendur í tíu ár og byggist á mánaðarlegum greiðslum.
Sameining eða endurfjármögnun námslána sameinar mörg lán í eitt.
Séu aðeins alríkislán sameinuð er vaxtameðferðin samkvæmt reglum sameiningarinnar; frumkaflinn nefnir 4,99% vexti sem viðmiðun síns gagnatíma.
Við endurfjármögnun annarra lána saman kunna vextir nýja lánsins að verða lægri.
Aðrar endurgreiðsluáætlanir eru einnig í boði. Greiðslur geta byrjað lágar og hækkað, lánstíminn verið lengri eða greiðslur ráðist af ráðstöfunarfé lántaka.
Greiðsludráttur námsláns er undanfari vanskila. Tímanlegar greiðslur forða lántaka frá þeirri stöðu.

6.10 Kreditkort

Kreditkort eru sveigjanleg greiðsluleið en geta orðið fjárhagsleg áhætta ef þau eru notuð óvarlega.
Við val kreditkorts þarf að meta vexti, árgjöld og dráttargjöld, fríðindakerfi og lánsheimild og ganga úr skugga um að skilmálarnir henti.
Full greiðsla eftirstöðva í hverjum mánuði hjálpar til við að halda útgjöldum í skefjum og kemur almennt í veg fyrir vaxtagjöld af kaupum.
Kreditkortayfirlit geymir mikilvægar upplýsingar, þar á meðal greiðslur, eftirstöðvar, gjöld og dagsetningar uppgjörstímabils.
Lágmarksgreiðsla virðist aðlaðandi vegna þess hve lág hún er, en greiðsla aðeins lágmarksins lengir uppgreiðslutíma og hækkar vaxtakostnað.

6.11 Bílakaup eða langtímaleiga

Marga þætti þarf að vega þegar valið er milli bílakaupa og langtímaleigu.
Gjöld og söluskattur hækka kostnað bíls.
Bæði bílakaup og langtímaleiga hafa kosti og valið ræðst af þörfum og forgangsröðun kaupanda.
Tryggingar standa undir kostnaði sem tengist slysum og skiptast í ýmsa þætti.
Kostnaður við bílaeign, þar á meðal tryggingar og viðhald, á að vera hluti fjárhagsáætlunar.
Að leggja fyrir vegna óvæntra viðgerða getur dregið úr álagi þegar hár viðgerðarreikningur fellur til.

6.12 Að leigja eða eiga húsnæði

Leigu og húsnæðiskaup má bera saman á marga vegu.
Áður en hús er keypt þarf að íhuga vandlega alla ábyrgð sem fylgir eignarhaldi.
Leiga felur í sér fleiri takmarkanir fyrir leigutaka en minni kostnað og auðveldara er að flytja úr leiguhúsnæði.
Húseign hefur meiri kostnað í för með sér en veitir meira frelsi og byggir upp eigið fé.
Veðlán eru lán og greiðslur þeirra eru reiknaðar á sama hátt og annarra lána.
Afborgunartöflur hjálpa húseiganda að skilja veðlánið og skiptingu greiðslna milli höfuðstóls og vaxta.
Auk höfuðstóls og vaxta getur mánaðargreiðsla veðláns innihaldið greiðslu inn á vörslureikning fyrir tryggingar og skatta.

6.13 Tekjuskattur

Alríkistekjuskattur byggist á tekjum eftir tilteknar leiðréttingar.
Brúttótekjur eru tekjur úr öllum skattskyldum tekjulindum, þar á meðal vinningar. Gjafir teljast almennt ekki til alríkistekjuskatts viðtakanda.
Í einfaldaða líkani kaflans finnast skattskyldar tekjur með því að leiðrétta brúttótekjur og taka síðan tillit til frádráttar og undanþeginna tekna. Raunverulegt bandarískt framtal greinir þessa liði nánar.
Tekjuskattur er þrepaskiptur og jaðarskatthlutfall hækkar með tekjum.
Að vera í 32% skattþrepi merkir að hluti teknanna er skattlagður með 10%, hluti með 12%, hluti með 22%, hluti með 24% og aðeins efsti hlutinn með 32%.
Tekjur í hverju skattþrepi bera hlutfall þess; árið 2022 báru fyrstu 10.275 dollararnir því aðeins 10% skatt.
Skattaafslættir dragast frá álögðum skatti.
Sumir skattaafslættir eru endurgreiðanlegir og geta því gert skattniðurstöðuna neikvæða og leitt til endurgreiðslu.