6.7 Fjárfestingar

Eftir þennan hluta áttu að geta:

Þú getur geymt peninga í öryggisskáp eða bankahólfi, eða jafnvel undir dýnunni, en þar vaxa þeir ekki. Erfitt væri að safna nægu fé fyrir starfslok með þeim hætti. Hvernig má auka virði þess fjár sem þú átt nú þegar?

Svarið er að fjárfesta féð og láta það afla frekari tekna. Eins og kom fram í hlutanum Sparnaðarleiðir má til dæmis leggja það í banka. Til að ná metnaðarfyllri markmiðum má skoða fjárfestingar sem geta skilað meiri ávöxtun, svo sem hlutabréf, en þeim fylgir einnig meiri áhætta.

Hlutabréf Apple eru þekkt sögulegt dæmi. Frumtextinn nefnir meðal annars kaup árið 1997 en tölulega dæmið hér miðast við frumútboðið árið 1980. Frumútboð Apple var 12. desember 1980. Frumtextinn vísar í frásögn frá 2019 um að 100 dollara fjárfesting við útboðið hefði orðið 67.564 dollara virði, um 676-föld upphafsfjárhæð. Þetta er söguleg áætlun úr tilvísaðri frásögn, ekki almennt fyrirheit um ávöxtun. Sögur af slíkum árangri geta verið eftirminnilegar en eru undantekningar.

Í þessum hluta skoðum við skuldabréf, hlutabréf og verðbréfasjóði og berum saman kosti þeirra og galla. Að lokum fjöllum við um lífeyrissparnaðarreikninga.

Skuldabréf, hlutabréf og verðbréfasjóðir geta skilað hærri ávöxtun en fela jafnframt í sér mismikla áhættu. Ávöxtun hlutabréfa og verðbréfasjóða er einnig breytileg. Áætluð arðsemi þeirra er ekki tryggð heldur upplýst mat sem byggist á markaðsþróun og fyrri árangri.

Við notum aðferðirnar og formúlurnar úr fyrri hlutum til að meta þessi fjárfestingarform.

Stór fyrirtæki og stjórnvöld gefa út skuldabréf. Útgáfa skuldabréfa er valkostur við bankalán og söluandvirðið er oft notað í stór verkefni, svo sem nýjan þjóðveg eða sjúkrahús.

Skuldabréf er lán til útgefanda. Verðið við upphaflega sölu kallast útgáfuverð og getur verið frábrugðið nafnverði, sem er höfuðstóllinn sem greiða á við gjalddaga. Hér skoðum við skuldabréf með föstum nafnvöxtum. Árleg vaxtagreiðsla er nafnverð margfaldað með nafnvaxtahlutfallinu. Skuldabréf geta borið hærri vexti en sparnaðarreikningar, en áhætta er mismikil og felst meðal annars í greiðslugetu útgefanda og verðbreytingum vegna markaðsvaxta. Gjalddagi er dagurinn þegar höfuðstólinn á að greiða.

Til eru ýmsar tegundir skuldabréfa:

Aðrar tegundir skuldabréfa eru einnig í boði en falla utan efnis þessa hluta.

Hlutabréf fela í sér eignarhlut í fyrirtæki og skiptast í einingar sem kallast hlutir. Afkoma og tekjur þeirra eru ekki tryggðar og því eru þau oft áhættusamari en tryggð bankainnlán eða traust skuldabréf. Þau geta þó gefið hærri arðsemi. Ávöxtun getur komið fram með tvennum hætti. Annars vegar geta hlutabréf greitt arð, það er hluta hagnaðar fyrirtækisins. Hins vegar getur verð hvers hlutar hækkað eftir mati markaðarins á virði fyrirtækisins. Lækki virði fyrirtækisins eða verði það gjaldþrota lækkar einnig virði fjárfestingarinnar.

Flest hlutabréfaviðskipti fara fram fyrir milligöngu verðbréfamiðlara. Þóknun getur verið hlutfall af virði viðskiptanna eða föst fjárhæð. Miðlarar með alhliða þjónustu taka hærri þóknun en veita jafnframt fjármálaráðgjöf og sinna rannsóknum sem fjárfestir hefur ef til vill hvorki tíma né sérþekkingu til. Miðlari með takmarkaðri þjónustu annast fyrst og fremst kaup og sölu og tekur yfirleitt lægri þóknun. Sumir miðlarar bjóða einnig viðskipti án þóknunar.

Mikilvægt er að hafa í huga að hlutabréf geta skilað mikilli ávöxtun en einnig valdið verulegu tapi.

Hlutabréfatöflur innihalda upplýsingar um tiltekin hlutabréf, meðal annars núverandi verð og hæsta og lægsta verð síðustu 52 vikna. Eftirfarandi eldri tafla sýnir framsetningu í dagblaði. Heiti fyrirtækja, viðskiptatákn og verð eru söguleg dæmigögn en ekki núverandi markaðsupplýsingar:

Táknin og skammstafanirnar eru skilgreind hér:

Arðsávöxtun mælir árlegan arð sem hlutfall af verði hlutar. V/H-hlutfall ber hins vegar verð hlutar saman við hagnað á hlut og er ekki mælikvarði á greiddan arð. Gildin eru reiknuð í töflunni en vert er að skoða þau nánar.

Verð hlutabréfs getur breyst meðan viðskipti fara fram og því breytast þessi gildi þegar verðið breytist.

Upplýsingar hlutabréfatöflna eru og hafa lengi verið aðgengilegar á netinu, til dæmis á cnn.com/markets, markets.businessinsider.com/stocks og marketwatch.com. Þar fást sömu upplýsingar og í dagblaðatöflum, oftast eitt hlutabréf í einu. Mynd 6.14 sýnir töflu Lowe’s 7. september 2022.

Frekari lykilgögn eru neðar á vefsíðunni og sýnd á mynd 6.15.

Athugaðu að hæsta og lægsta verð 52 vikna er nú sýnt sem 52 vikna bil. Jafnframt fást viðbótarupplýsingar, meðal annars um ávöxtun síðustu 5 daga, mánaðar, 3 mánaða, frá áramótum (YTD) og síðasta árs. Einnig má sjá fjölda útistandandi hluta, arðleysisdag, það er daginn sem bréfið byrjar að ganga kaupum og sölum án réttar til næstu arðgreiðslu og, sem skiptir máli fyrir V/H-hlutfallið, hagnað á hlut (EPS). Reiturinn Dividend á þessum skjámyndum sýnir ársfjórðungsarð á hlut, en Annual DIV í eldri dagblaðatöflunni sýnir árlegan arð. Arðleysisdagur er ekki greiðsludagur arðs.

Eins og fram hefur komið getur ávöxtun hlutabréfa falist í arðgreiðslum og verðhækkun. Verð getur einnig lækkað.

Verðbréfasjóður er safn fjárfestinga sem settar eru saman í eina heild. Þegar þú kaupir hlutdeild í sjóði sameinast fé þitt eignum annarra fjárfesta. Sameiginlega fénu er fjárfest í hlutabréfum, skuldabréfum, peningamarkaðsgerningum og öðrum eignum. Verðbréfasjóðum er yfirleitt stýrt af faglegum sjóðstjórum sem ráðstafa eignum sjóðsins og leitast við að skapa söluhagnað eða tekjur fyrir fjárfesta.

Mikilvægur kostur verðbréfasjóða er að smáfjárfestar og einstaklingar fá aðgang að faglega stýrðum söfnum hlutabréfa, skuldabréfa og annarra verðbréfa. Hver hlutdeildareigandi tekur þátt í hagnaði eða tapi sjóðsins í réttu hlutfalli. Ávöxtun sjóðs er metin með tilliti til verðbreytinga og úthlutana, en aukið heildarvirði vegna nýrra innborgana er ekki ávöxtun. Dreifing fjárfestinga getur dregið úr áhættu sem tengist einstökum eignum. Hún útilokar þó ekki tap, og þröngt afmarkaður sjóður veitir ekki endilega góða áhættudreifingu. Ávöxtun getur verið yfir 10% einstök ár en er ekki tryggð.

Fjárfestingar sjóðsins eru valdar og þeim stýrt í samræmi við yfirlýst fjárfestingarmarkmið í útboðslýsingu. Útboðslýsing er bæklingur með upplýsingum um sjóðinn. Áður en hlutdeild er keypt skaltu lesa lýsinguna, meta hvort markmið og stefna sjóðsins samræmist eigin markmiðum og gildum og kanna tengd gjöld.

Eins og í hlutanum Sparnaðarleiðir er formúlan fyrir arðsemi $\text{ROI}=\frac{FV-P}{P}$. Hún tekur ekki tillit til þess hve lengi fjárfestingin var að ná lokavirðinu heldur aðeins upphafsgildisins $P$ og lokavirðisins $FV$.

Arðsemi tekur ekki tillit til fjárfestingartímans. Til samanburðar má reikna fasta ársávöxtun sem breytir sama upphafsvirði í sama lokavirði með árlegum vaxtavöxtum. Ef vextir eða arður greiðast á tímabilinu gerum við hér ráð fyrir að greiðslurnar séu geymdar án frekari ávöxtunar og taldar með lokaeigninni. Þá er ekki verið að reikna innri vexti sjóðstreymisins.

Meðalársávöxtun samkvæmt þessu líkani er fasta árlega vaxtahlutfallið sem gefur sömu lokaeign. Hún er rúmfræðileg meðalávöxtun, ekki einfalt meðaltal ársávöxtunar og ekki vaxtaprósenta sem skuldabréfið greiðir árlega.

Beitum þessu á fyrra dæmið.

Í dæmi 6.71 og verkefninu er vaxtagreiðslunum safnað án endurfjárfestingar. Þess vegna er reiknuð meðalársávöxtun lokaeignarinnar lægri en nafnvextir skuldabréfsins. Greiðslutímar skipta máli; þessi niðurstaða er ekki krafa um að innri vextir skuldabréfsins séu lægri en nafnvextir þess.

Meðalársávöxtunin á að vera jöfn þeirri árlegu ávöxtun með vaxtavöxtum sem gert var ráð fyrir um hlutabréfin.

Eins og í hlutanum Sparnaðarleiðir er greiðslan sem þarf til að ná fjárhagslegu markmiði reiknuð með formúlu venjulegrar jafnrar greiðsluraðar, $pmt=\frac{FV\times (r/n)}{{(1+r/n)}^{n\times t}-1}$. Fyrir verðbréfasjóði eða hlutabréf er notuð áætluð árleg ávöxtun með vaxtavöxtum. Hún byggist oft á rannsóknum og upplýstu mati. Nema annað sé tekið fram er upphafsinnstæðan núll og allar reglulegar innborganir í dæmum og æfingum lagðar inn í lok vaxtatímabils. Áætluð ávöxtun er forsenda reiknilíkans, ekki trygging.

Að lokum skoðum við þrjár helstu bandarísku lífeyrissparnaðarleiðirnar: hefðbundinn einstaklingsbundinn lífeyrisreikning (IRA), Roth IRA og 401(k)-áætlun. Hver leið hefur sérstaka eiginleika sem henta ólíkum þörfum fjárfesta.

Á hefðbundinn IRA má leggja inn allt að lögbundnu hámarki. Hér eru notuð bandarísku mörkin frá 2022: 6.000 dollarar, eða 7.000 dollarar fyrir fólk sem varð 50 ára eða eldra á árinu. Framlag byggist á viðurkenndum atvinnutekjum og er almennt ekki bundið efri tekjumörkum. Ávöxtun safnast upp með frestaðri skattlagningu. Skattskyldar úttektir eru skattlagðar sem tekjur; við 59½ árs aldur fellur almenna 10% viðbótargjaldið vegna snemmbærrar úttektar niður. Skattfrádráttur vegna framlags er háður skilyrðum, meðal annars tekjum og þátttöku einstaklings eða maka í lífeyrisáætlun vinnuveitanda.

Roth IRA og hefðbundinn IRA deildu sömu heildarframlagshámörkum árið 2022: 6.000 dollurum, eða 7.000 dollurum fyrir fólk 50 ára og eldra. Réttur til beins framlags á Roth IRA ræðst einnig af breyttum aðlöguðum brúttótekjum (MAGI) og skattframtalsstöðu. Framlög eru ekki frádráttarbær. Hæf úttekt er skattfrjáls; almennt þarf fimm skattára tímabilið frá fyrsta framlagi að vera liðið og eigandinn að hafa náð 59½ árs aldri, eða önnur undanþága að eiga við. IRA er reikningsfyrirkomulag: ávöxtun og áhætta ráðast af fjárfestingunum innan reikningsins, ekki heitinu einu.

Framlög á IRA takmarkast almennt við viðurkenndar atvinnutekjur eða árlegt framlagshámark, hvort sem er lægra. Reglur um framlag vegna maka geta átt við við sameiginlegt framtal. Tekjumörk Roth IRA og skilyrði skattfrádráttar gilda jafnframt. Hér er miðað við reglur ársins 2022, ekki núgildandi fjárhæðir.

Vinnuveitandi kann að bjóða þér lífeyrisreikning, oft í formi 401(k)-áætlunar. Til eru hefðbundnar og Roth 401(k)-áætlanir sem eru skattlagðar með ólíkum hætti, svipað og IRA. Í hefðbundinni 401(k)-áætlun eru framlög almennt dregin frá tekjum áður en bandarískur alríkistekjuskattur er reiknaður. Önnur launatengd gjöld geta þó fallið á þau. Úttektir eru almennt tekjuskattskyldar. Fjárfestingarkostir innan áætlunarinnar geta meðal annars verið verðbréfasjóðir. Áhætta ræðst af þeim eignum sem valdar eru; 401(k) er reikningsfyrirkomulag en ekki sérstakur eignaflokkur.

Sumir vinnuveitendur greiða mótframlag í 401(k)-áætlun á móti hluta framlags starfsmanns, til dæmis allt að 5% af tekjum. Jafnhátt mótframlag tvöfaldar þann hluta framlags starfsmanns sem það nær til. Réttur til mótframlagsins getur þó áunnist með starfstíma samkvæmt skilmálum áætlunarinnar.

Mótframlag getur aukið sparnað í 401(k)-áætlun verulega. Fjárfestingaráhætta ræðst þó af eignasafninu, og mótframlag tryggir hvorki ávöxtun né að áhættan sé minni en af hlutabréfum. Næsta dæmi sýnir áhrif reglulegra innborgana í 401(k)-áætlun með mótframlagi vinnuveitanda.