3.7.2 Þekkja afleiður helstu andhverfu hornafallanna.
Í þessum undirkafla könnum við sambandið milli afleiðu falls og afleiðu andhverfu þess. Þegar afleiða falls er þekkt má nota þetta samband til að finna afleiðu andhverfu þess án þess að beita markgildisskilgreiningu afleiðunnar. Einkum beitum við formúlunni fyrir afleiður andhverfra falla á hornaföll. Einnig má nota formúluna til að útvíkka veldisregluna þannig að hún gildi um ræða veldisvísa.
Afleiða andhverfs falls
Við byrjum á því að skoða fall og andhverfu þess. Ef á sér andhverfu og er deildanlegt virðist eðlilegt að andhverfa sé einnig deildanleg. Mynd 3.28 sýnir samband fallsins og andhverfu þess Skoðum punktinn á grafi þar sem snertillinn hefur hallatöluna Punkturinn samsvarar punktinum á grafi þar sem snertillinn hefur hallatöluna Ef er deildanlegt í punktinum hlýtur því að gilda að
Mynd 3.28. Snertlar falls og andhverfu þess tengjast innbyrðis og hið sama gildir um afleiður fallanna.
Formúluna fyrir afleiðu andhverfunnar má einnig leiða út með því að nota að Deildum báðar hliðar jöfnunnar og beitum keðjureglunni hægra megin. Þá fæst
Einangrum þannig að
(3.19)
Við tökum þessa niðurstöðu saman í eftirfarandi setningu.
Dæmi 3.60
Beiting setningarinnar um afleiðu andhverfs falls
Notið setninguna um afleiðu andhverfs falls til að finna afleiðu Berið afleiðuna sem fæst saman við þá sem fæst með því að deilda fallið beint.
Lausn
Andhverfa 𝑔(𝑥)=𝑥+2𝑥 er 𝑓(𝑥)=2𝑥−1. Þar sem 𝑔′(𝑥)=1𝑓′(𝑔(𝑥)), byrjum við á að finna 𝑓′(𝑥). Þá fæst
Að lokum,
Við getum staðfest að þetta sé rétta afleiðan með því að beita deilireglunni á og fá þannig
Dæmi 3.61
Beiting setningarinnar um afleiðu andhverfs falls
Notið setninguna um afleiðu andhverfs falls til að finna afleiðu
Lausn
Fallið 𝑔(𝑥)=3√𝑥 er andhverfa fallsins 𝑓(𝑥)=𝑥3. Þar sem 𝑔′(𝑥)=1𝑓′(𝑔(𝑥)), byrjum við á að finna 𝑓′(𝑥). Þá fæst
Að lokum,
Dæmið hér á undan sýnir að nota má setninguna um afleiðu andhverfs falls til að útvíkka veldisregluna þannig að hún nái til veldisvísa af gerðinni þar sem er jákvæð heiltala. Með þessari útvíkkun má að lokum deilda þar sem er einhver ræð tala.
Sönnun
Fallið er andhverfa fallsins Þar sem byrjum við á að finna Þá fæst
Að lokum,
Til að deilda verðum við að umrita það sem og beita keðjureglunni. Því fæst,
□
Dæmi 3.62
Veldisreglunni beitt á veldi með ræðum veldisvísi
Finnið jöfnu snertils við graf fallsins 𝑦=𝑥2/3 þar sem 𝑥=8.
Lausn
Finnið fyrst 𝑑𝑦𝑑𝑥 og reiknið gildi afleiðunnar þegar 𝑥=8. Þar sem
hallatala snertilsins við grafið í er
Setjum 𝑥=8 inn í upphaflega fallið og fáum 𝑦=4. Snertillinn fer því í gegnum punktinn (8,4). Setjum hnit punktsins inn í punkthallaform jöfnu línu og fáum jöfnu snertilsins:
Afleiður andhverfra hornafalla
Nú finnum við afleiður andhverfra hornafalla. Þessar afleiður reynast afar gagnlegar síðar í bókinni þegar fjallað verður um heildun. Afleiður andhverfra hornafalla koma nokkuð á óvart, því þær eru í raun algebruföll. Hingað til hafa afleiður algebrufalla reynst vera algebruföll og afleiður hornafalla hornaföll. Hér sjáum við í fyrsta sinn að afleiða falls þarf ekki að vera af sömu gerð og upphaflega fallið.
Dæmi 3.63
Afleiða andhverfu sínusfallsins
Notið setninguna um afleiðu andhverfs falls til að finna afleiðu
Lausn
Fyrir á bilinu er andhverfa . Byrjum því á að finna Þar sem
sjáum við að
Greining
Eftirfarandi röksemdafærsla sýnir að . Setjum Þá er þar sem Skoðum fyrst tilvikið Þar sem er hvasst horn getum við teiknað rétthyrndan þríhyrning með horninu langhlið af lengd og mótlæga skammhlið við hornið af lengd Samkvæmt setningu Pýþagórasar hefur aðlæga skammhliðin við hornið lengdina Þríhyrningurinn er sýndur á mynd 3.29. Af þríhyrningnum sést að
Mynd 3.29. Af rétthyrndum þríhyrningi með hvasst horn θ , langhlið af lengd 1 , og mótlæga skammhlið við hornið θ af lengd x , sést að cos ( sin −1 x ) = cos θ = 1 − x2 .
Þegar gildir og því
Ef eða eða . Þar sem í báðum tilvikum er og fæst
Að lokum gildir að ef , þá er og .
Þar af leiðandi gildir í öllum tilvikum að
Dæmi 3.64
Beiting keðjureglunnar á andhverfa sínusfallið
Beitið keðjureglunni á formúluna sem leidd var út í dæmi 3.61 til að finna afleiðu ℎ(𝑥)=sin−1(𝑔(𝑥)) og notið niðurstöðuna síðan til að finna afleiðu ℎ(𝑥)=sin−1(2𝑥3).
Lausn
Beitum keðjureglunni á ℎ(𝑥)=sin−1(𝑔(𝑥)), sem gefur
Látum nú 𝑔(𝑥)=2𝑥3, þannig að 𝑔′(𝑥)=6𝑥2. Setjum þetta inn í niðurstöðuna hér að framan og fáum
Afleiður hinna andhverfu hornafallanna má einnig finna með setningunni um afleiðu andhverfs falls. Formúlurnar eru settar fram í eftirfarandi setningu.
Dæmi 3.65
Deildunarformúlum beitt á andhverft tangensfall
Finnið afleiðu
Lausn
Látum 𝑔(𝑥)=𝑥2, þannig að 𝑔′(𝑥)=2𝑥. Setjum þetta inn í jöfnu 3.24 og fáum
Eftir einföldun fæst
Dæmi 3.66
Deildunarformúlum beitt á andhverft sínusfall
Finnið afleiðu
Lausn
Með því að beita margfeldisreglunni fæst
Dæmi 3.67
Andhverfa tangensfallinu beitt
Staðsetningu agnar við tímann 𝑡 lýsir fallið 𝑠(𝑡)=tan−1(1𝑡) fyrir 𝑡≥12. Finnið hraða agnarinnar við tímann 𝑡=1.
Lausn
Byrjum á að deilda 𝑠(𝑡) til að finna 𝑣(𝑡). Þá fæst
Með einföldun fæst
Því er 𝑣(1)=−12.
Æfingar úr kafla 3.7
Í eftirfarandi æfingum skuluð þið nota graf fallsins til að
teiknið graf 𝑦=𝑓−1(𝑥), og
notið a-lið til að áætla (𝑓−1)′(1).
260.
261.
262.
263.
Í eftirfarandi verkefnum skuluð þið nota gefið fall til að finna
við og
𝑥=𝑓−1(𝑦).
Notið síðan b-lið til að finna 𝑑𝑓−1𝑑𝑦 við 𝑦=𝑓(𝑎).
264.
𝑓(𝑥)=6𝑥−1,𝑥=−2
265.
𝑓(𝑥)=2𝑥3−3,𝑥=1
266.
𝑓(𝑥)=9−𝑥2,0≤𝑥≤3,𝑥=2
267.
𝑓(𝑥)=sin𝑥,𝑥=0
Fyrir hvert eftirfarandi falla skal finna
268.
𝑓(𝑥)=𝑥2+3𝑥+2,𝑥≥−32,𝑎=2
269.
𝑓(𝑥)=𝑥3+2𝑥+3,𝑎=0
270.
𝑓(𝑥)=𝑥+√𝑥,𝑎=2
271.
𝑓(𝑥)=𝑥−2𝑥,𝑥<0,𝑎=1
272.
𝑓(𝑥)=𝑥+sin𝑥,𝑎=0
273.
𝑓(𝑥) =tan 𝑥 +3𝑥2,𝑎 =0; 0 < 𝑥 < 𝜋/2
Fyrir hvert hinna gefnu falla
finnið hallatölu snertils við graf andhverfu fallsins 𝑓−1 í tilgreindum punkti 𝑃, og
finnið jöfnu snertils við graf 𝑓−1 í tilgreindum punkti.
274.
𝑓(𝑥)=41+𝑥2,𝑃(2,1)
275.
𝑓(𝑥)=√𝑥−4,𝑃(2,8)
276.
𝑓(𝑥)=(𝑥3+1)4,𝑃(16,1)
277.
𝑓(𝑥)=−𝑥3−𝑥+2,𝑃(−8,2)
278.
𝑓(𝑥)=𝑥5+3𝑥3−4𝑥−8,𝑃(−8,1)
Í eftirfarandi æfingum skuluð þið finna fyrir gefið fall.
279.
𝑦=sin−1(𝑥2)
280.
𝑦=cos−1(√𝑥)
281.
𝑦=sec−1(1𝑥)
282.
𝑦=√csc−1𝑥
283.
𝑦=(1+tan−1𝑥)3
284.
𝑦=cos−1(2𝑥)·sin−1(2𝑥)
285.
𝑦=1tan−1(𝑥)
286.
𝑦=sec−1(−𝑥)
287.
𝑦=cot−1√4−𝑥2
288.
𝑦=𝑥·csc−1𝑥
Í eftirfarandi æfingum skuluð þið nota gefnu gildin til að finna
289.
𝑓(𝜋)=0,𝑓′(𝜋)=−1,𝑎=0
290.
𝑓(6)=2,𝑓′(6)=13,𝑎=2
291.
𝑓(13)=−8,𝑓′(13)=2,𝑎=−8
292.
𝑓(√3)=12,𝑓′(√3)=23,𝑎=12
293.
𝑓(1)=−3,𝑓′(1)=10,𝑎=−3
294.
𝑓(1)=0,𝑓′(1)=−2,𝑎=0
295.
[T] Staðsetningu íshokkípökks á hreyfingu eftir 𝑡 sekúndur lýsir fallið 𝑠(𝑡)=tan−1𝑡 þar sem 𝑠 er mælt í metrum.
Finnið hraða íshokkípökksins við sérhvern tíma 𝑡.
Finnið hröðun íshokkípökksins við sérhvern tíma 𝑡.
Reiknið a- og b-lið fyrir 𝑡=2,4, auk 6 sekúndur.
Hvaða ályktun má draga af niðurstöðunum í c-lið?
296.
[T] Bygging sem er 225 fet á hæð varpar mislöngum skugga 𝑥 eftir því sem líður á daginn. Hæðarhornið 𝜃 myndast milli línanna sem liggja frá efsta og neðsta hluta byggingarinnar að enda skuggans, eins og sýnt er á eftirfarandi mynd. Finnið breytingarhraða hæðarhornsins 𝑑𝜃𝑑𝑥 þegar 𝑥=272 fet.
297.
[T] Staur er 75 fet á hæð. Horn 𝜃 myndast þegar vírar sem eru 𝑥 fet að lengd eru strengdir milli jarðar og topps staursins, eins og sýnt er á eftirfarandi mynd. Finnið breytingarhraða hornsins 𝑑𝜃𝑑𝑥 þegar strengdur er 90 feta langur vír.
298.
[T] Sjónvarpsmyndavél við yfirborð jarðar er í 2000 feta fjarlægð frá skotpalli geimflaugar sem á að skjóta lóðrétt upp, eins og sést á eftirfarandi mynd. Hæðarhorni myndavélarinnar lýsir 𝜃=tan−1(𝑥2000), þar sem 𝑥 er hæð geimflaugarinnar. Finnið breytingarhraða hæðarhornsins eftir flugtak þegar 5000 fet eru milli myndavélarinnar og geimflaugarinnar.
299.
[T] Kvikmyndahús í nágrenninu er með 30 feta hátt sýningartjald sem er 10 fetum ofan við augnhæð sitjandi áhorfanda. Sjónarhorninu 𝜃 (í radíönum) lýsir 𝜃=cot−1𝑥40−cot−1𝑥10,
þar sem er fjarlægðin í fetum frá kvikmyndatjaldinu að sæti viðkomandi, eins og sýnt er á eftirfarandi mynd.
Finnið
Reiknið 𝑑𝜃𝑑𝑥 fyrir 𝑥=5,10,15, auk 20.
Túlkið niðurstöðurnar í b-lið.
Reiknið 𝑑𝜃𝑑𝑥 fyrir 𝑥=25,30,35, auk 40
Túlkið niðurstöðurnar í d-lið. Í hvaða fjarlægð 𝑥 frá tjaldinu ætti einstaklingurinn að sitja til þess að sjónarhornið verði sem stærst?