Námsgögn
Innskráning
Hleð efnisyfirliti...

Efnisyfirlit

  1. Formáli
    1. Inngangur
    2. 3.1 Skilgreining afleiðunnar
    3. 3.2 Afleiðan sem fall
    4. 3.3 Deildunarreglur
    5. 3.4 Afleiður sem breytingarhraðar
    6. 3.5 Afleiður hornafalla
    7. 3.6 Keðjureglan
    8. 3.7 Afleiður andhverfra falla
    9. 3.8 Fólgin deildun
    10. 3.9 Afleiður vísis- og lografalla
    11. Lykilhugtök
    12. Helstu jöfnur
    13. Meginatriði
    14. Yfirlitsverkefni
  2. A | Tafla yfir heildi
  3. B | Tafla yfir afleiður
  4. C | Upprifjun fyrir stærðfræðigreiningu
  5. Atriðaskrá

Bókin og glærur

PowerPoint-glærur
Stærðfræðigreining, 1. bindi (IS)Kafli 33.6 Keðjureglan
33 Afleiður

3.6 Keðjureglan

FYRRI KAFLI

3.5 Afleiður hornafalla

NÆSTI KAFLI

3.7 Afleiður andhverfra falla

3.6 Keðjureglan

Námsmarkmið

  • 3.6.1 Setja fram keðjuregluna fyrir samskeytingu tveggja falla.
  • 3.6.2 Beita keðjureglunni ásamt veldisreglunni.
  • 3.6.3 Beita keðjureglunni ásamt margfeldis- og deilireglunum þegar þörf er á báðum reglum.
  • 3.6.4 Þekkja keðjuregluna fyrir samskeytingu þriggja eða fleiri falla.
  • 3.6.5 Lýsa sönnun keðjureglunnar.

Við höfum kynnst aðferðum við að deilda grunnföll (xn,sin⁡x,cos⁡x,o.s.frv.) og summur þeirra, mismun, margfeldi, kvóta og margfeldi þeirra með föstum. Þessar aðferðir nægja þó ekki til að deilda samskeytingar falla, svo sem h⁡(x)=sin⁡(x3) eða k⁡(x)=3⁢x2+1. Í þessum undirkafla kynnum við okkur regluna um afleiðu samskeytingar tveggja eða fleiri falla.

Útleiðsla keðjureglunnar

Þegar fall er samskeyting tveggja eða fleiri falla gætum við notað allar þær aðferðir sem við höfum þegar lært til að deilda það. Það getur þó orðið fyrirhafnarsamt að beita öllum þessum aðferðum til að skipta falli niður í einfaldari hluta sem við getum deildað. Þess í stað notum við keðjuregluna, sem segir að afleiða samskeytts falls sé afleiða ytra fallsins, metin í innra fallinu, margfölduð með afleiðu innra fallsins.

Til að setja regluna í samhengi skulum við skoða dæmið h⁡(x)=sin⁡(x3). Afleiðu fallsins með tilliti til x má túlka sem breytingarhraða sin⁡(x3) gagnvart breytingu á x. Við viljum því vita hvernig sin⁡(x3) breytist þegar x breytist. Líta má á ferlið sem keðjuverkun: Þegar x breytist breytist x3 og það veldur breytingu á sin⁡(x3). Þessi keðjuverkun gefur vísbendingu um hvað þarf til að reikna afleiðu sin⁡(x3). Í fyrsta lagi bendir það að breyting á x veldur breytingu á x3 til þess að afleiða x3 komi þar við sögu. Þar að auki bendir það að breyting á x3 veldur breytingu á sin⁡(x3) til þess að afleiða sin⁡(u) með tilliti til u, þar sem u=x3, komi einnig fyrir í lokaafleiðunni.

Við getum skoðað afleiðu h⁡(x)=sin⁡(x3) með formlegri hætti með því að setja fram markgildið sem gefur afleiðuna við tiltekið gildi a í skilgreiningarmengi h⁡(x)=sin⁡(x3).

h′⁡(a)=limx→a⁢sin⁡(x3)−sin⁡(a3)x−a.

Þessi stæða virðist ekki sérlega gagnleg. Við getum þó ummyndað hana með því að margfalda og deila með stæðunni x3−a3 og fá þannig

h′⁡(a)=limx→a⁢sin⁡(x3)−sin⁡(a3)x3−a3·x3−a3x−a.

Af skilgreiningu afleiðunnar má sjá að seinni þátturinn er afleiða x3 í x=a. Það er að segja,

limx→a⁢x3−a3x−a=dd⁢x⁢(x3)x=a=3⁢a2.

Hins vegar gæti verið örlítið erfiðara að átta sig á því að fyrri liðurinn er einnig afleiða. Við sjáum þetta með því að láta u=x3 og taka eftir því að þegar x→a,u→a3:

limx→a⁢sin⁡(x3)−sin⁡(a3)x3−a3=limu→a3⁢sin⁡u−sin⁡(a3)u−a3=dd⁢u⁢(sin⁡u)u=a3=cos⁡(a3).

Því fæst h′⁡(a)=cos⁡(a3)·3⁢a2.

Með öðrum orðum, ef h⁡(x)=sin⁡(x3), þá er h′⁡(x)=cos⁡(x3)·3⁢x2. Lítum á h⁡(x)=sin⁡(x3) sem samskeytinguna (f∘g)⁡(x)=f⁡(g⁡(x)) þar sem f⁡(x)= sin x og g⁡(x)=x3, . Þá er afleiða h⁡(x)=sin⁡(x3) margfeldi afleiðu g⁡(x)=x3 og afleiðu fallsins f⁡(x)=sin⁡x , metinnar í g⁡(x)=x3. Þetta bendir til þess að fyrir h⁡(x)=sin⁡(g⁡(x)), gildi h′⁡(x)=cos⁡(g⁡(x))⁢g′⁡(x). Eins og sýnt var hér að framan á það við þegar h⁡(x)=sin⁡(x3).

Nú þegar við höfum leitt út sértilvik keðjureglunnar setjum við regluna fram í almennu formi og beitum henni síðan á önnur samskeytt föll. Óformleg sönnun er sett fram í lok undirkaflans.

Regla: Keðjureglan

Látum 𝑓f og 𝑔g 𝑔g vera föll. Fyrir sérhvert x í skilgreiningarmengi 𝑔g þar sem g er deildanlegt í x og 𝑓f deildanlegt í 𝑔⁡(𝑥),g⁡(x), er afleiða samskeytta fallsins

h⁡(x)=(f∘g)⁡(x)=f⁡(g⁡(x))

gefin með

h′⁡(x)=f′⁡(g⁡(x))⁢g′⁡(x).
(3.17)

Ef 𝑦y er fall af 𝑢,u, og 𝑢u fall af 𝑥,x, má einnig rita

d⁢yd⁢x=d⁢yd⁢u·d⁢ud⁢x.

Miðlar

Skoðið hreyfimynd sem sýnir keðjuregluna.

Aðferð við lausn verkefna

Beiting keðjureglunnar

  1. Til að deilda ℎ⁡(𝑥)=𝑓⁡(𝑔⁡(𝑥)),h⁡(x)=f⁡(g⁡(x)), skal byrja á að finna föllin 𝑓⁡(𝑥)f⁡(x) og 𝑔⁡(𝑥).g⁡(x).
  2. Finnið 𝑓′(𝑥)f′(x) og metið fallið í 𝑔⁡(𝑥)g⁡(x) til að fá 𝑓′⁡(𝑔⁡(𝑥)).f′⁡(g⁡(x)).
  3. Finnið g′⁡(x).
  4. Skrifið h′⁡(x)=f′⁡(g⁡(x))·g′⁡(x).

Athugið: Þegar keðjureglunni er beitt á samskeytingu tveggja eða fleiri falla er unnið frá ysta fallinu inn að því innsta. Gagnlegt er að hafa í huga að afleiða samskeytingar tveggja falla hefur tvo þætti, afleiða samskeytingar þriggja falla þrjá þætti og svo framvegis. Afleiða er heldur aldrei metin í annarri afleiðu.

Keðjureglan ásamt veldisreglunni

Nú getum við beitt keðjureglunni á samskeytt föll, en oft þarf að nota hana ásamt öðrum reglum. Til að finna afleiður falla á forminu h⁡(x)=(g⁡(x))n, þarf til dæmis að beita keðjureglunni ásamt veldisreglunni. Líta má á h⁡(x)=(g⁡(x))n sem f⁡(g⁡(x)) þar sem f⁡(x)=xn. Þá er f′⁡(x)=n⁢xn−1. og því f′⁡(g⁡(x))=n⁢(g⁡(x))n−1. Þetta gefur eftirfarandi reglu um afleiðu veldisfalls með keðjureglunni:

h′⁡(x)=n⁢(g⁡(x))n−1⁢g′⁡(x)

Regla: Veldisregla fyrir samskeytingu falla

Fyrir sérhvert gildi x þar sem afleiðan er skilgreind gildir: Ef

h⁡(x)=(g⁡(x))n.

Þá

h′⁡(x)=n⁢(g⁡(x))n−1⁢g′⁡(x).
(3.18)

Dæmi 3.48

Notkun keðjureglunnar og veldisreglunnar

Finnið afleiðu h⁡(x)=1(3⁢x2+1)2.

Lausn

Fyrst skulum við umrita ℎ⁡(𝑥)=1(3⁢𝑥2+1)2=(3⁢𝑥2+1)−2.h⁡(x)=1(3⁢x2+1)2=(3⁢x2+1)−2.

Ef veldisreglunni er beitt með 𝑔⁡(𝑥)=3⁢𝑥2+1,g⁡(x)=3⁢x2+1, fæst

h′⁡(x)=−2⁢(3⁢x2+1)−3⁢(6⁢x).

Þegar aftur er ritað á upphaflega forminu fæst

h′⁡(x)=−12⁢x(3⁢x2+1)3.

Stöðumat 3.34

Finnið afleiðu h⁡(x)=(2⁢x3+2⁢x−1)4.

Dæmi 3.49

Beiting keðju- og veldisreglunnar á hornafall

Finnið afleiðu h⁡(x)=sin3⁢x.

Lausn

Rifjum fyrst upp að sin3⁢x=(sin⁡x)3, þannig að við getum endurritað h⁡(x)=sin3⁢x sem h⁡(x)=(sin⁡x)3.

Ef veldisreglunni er beitt með 𝑔⁡(𝑥)=sin⁡𝑥,g⁡(x)=sin⁡x, fæst

h′⁡(x)=3⁢(sin⁡x)2⁢cos⁡x=3sin2⁢x⁢cos⁡x.

Dæmi 3.50

Jafna snertils

Finnið jöfnu snertils við graf h⁡(x)=1(3⁢x−5)2 í punktinum x=2.

Lausn

Til að finna jöfnu línunnar þarf punkt á henni. x-hnit punktsins er 2. y-hnitið fæst með því að setja 2 inn í h⁡(x). Þar sem h⁡(2)=1(3⁢(2)−5)2=1, er punkturinn (2,1).

Til að finna hallatöluna þarf h′⁡(2). Til að ákvarða h′⁡(x), ritum við h⁡(x)=(3⁢x−5)−2 og beitum síðan veldisreglunni. Þá fæst

h′⁡(x)=−2⁢(3⁢x−5)−3⁢(3)=−6⁢(3⁢x−5)−3.

Með innsetningu fæst ℎ′⁡(2)=−6⁢(3⁢(2)−5)−3=−6.h′⁡(2)=−6⁢(3⁢(2)−5)−3=−6. Jafna línunnar er því 𝑦−1=−6⁢(𝑥−2).y−1=−6⁢(x−2). Þegar hún er umrituð fæst 𝑦=−6⁢𝑥+13.y=−6⁢x+13.

Stöðumat 3.35

Finnið jöfnu snertils við graf 𝑓⁡(𝑥)=(𝑥2−2)3f⁡(x)=(x2−2)3 í punktinum 𝑥=−2.x=−2.

Keðjureglan ásamt öðrum reglum

Nú þegar við getum beitt keðjureglunni ásamt veldisreglunni skoðum við hvernig henni er beitt með öðrum reglum sem við höfum lært. Einkum má nota hana með formúlunum fyrir afleiður hornafalla eða með margfeldisreglunni.

Dæmi 3.51

Keðjureglunni beitt á almennt kósínusfall

Finnið afleiðu h⁡(x)=cos⁡(g⁡(x)).

Lausn

Lítum á ℎ⁡(𝑥)=cos⁡(𝑔⁡(𝑥))h⁡(x)=cos⁡(g⁡(x)) sem 𝑓⁡(𝑔⁡(𝑥))f⁡(g⁡(x)) þar sem 𝑓⁡(𝑥)=cos⁡𝑥.f⁡(x)=cos⁡x. Þar sem 𝑓′⁡(𝑥)=−sin⁡𝑥.f′⁡(x)=−sin⁡x. fæst 𝑓′⁡(𝑔⁡(𝑥))=−sin⁡(𝑔⁡(𝑥)).f′⁡(g⁡(x))=−sin⁡(g⁡(x)). Þá reiknum við á eftirfarandi hátt.

h′⁡(x)=f′⁡(g⁡(x))⁢g′⁡(x)Beitið keðjureglunni.=−sin⁡(g⁡(x))⁢g′⁡(x)Setjið innf′⁡(g⁡(x))=−sin⁡(g⁡(x)).

Afleiða ℎ⁡(𝑥)=cos⁡(𝑔⁡(𝑥))h⁡(x)=cos⁡(g⁡(x)) er því ℎ′⁡(𝑥)=−sin⁡(𝑔⁡(𝑥))⁢𝑔′⁡(𝑥).h′⁡(x)=−sin⁡(g⁡(x))⁢g′⁡(x).

Í eftirfarandi dæmi beitum við reglunni sem við leiddum út rétt í þessu.

Dæmi 3.52

Keðjureglunni beitt á kósínusfall

Finnið afleiðu h⁡(x)=cos⁡(5⁢x2).

Lausn

Látum 𝑔⁡(𝑥)=5⁢𝑥2.g⁡(x)=5⁢x2. Þá er 𝑔′⁡(𝑥)=10⁢𝑥.g′⁡(x)=10⁢x. Samkvæmt niðurstöðunni úr dæminu á undan fæst

h′⁡(x)=−sin⁡(5⁢x2)·10⁢x=−10⁢x⁢sin⁡(5⁢x2).

Dæmi 3.53

Keðjureglunni beitt á annað hornafall

Finnið afleiðu h⁡(x)=sec⁡(4⁢x5+2⁢x).

Lausn

Beitið keðjureglunni á ℎ⁡(𝑥)=sec⁡(𝑔⁡(𝑥))h⁡(x)=sec⁡(g⁡(x)) . Þá fæst

h′⁡(x)=sec(g⁡(x))⁢tan⁡(g⁡(x))⁢g′⁡(x).

Í þessu verkefni er 𝑔⁡(𝑥)=4⁢𝑥5+2⁢𝑥,g⁡(x)=4⁢x5+2⁢x, og því 𝑔′⁡(𝑥)=20⁢𝑥4+2.g′⁡(x)=20⁢x4+2. Þá fæst

h′⁡(x)=sec⁡(4⁢x5+2⁢x)⁢tan⁡(4⁢x5+2⁢x)⁢(20⁢x4+2)=(20⁢x4+2)⁢sec⁡(4⁢x5+2⁢x)⁢tan⁡(4⁢x5+2⁢x).

Stöðumat 3.36

Finnið afleiðu h⁡(x)=sin⁡(7⁢x+2).

Hér er settur fram listi yfir afleiðuformúlur sem fást með því að beita keðjureglunni ásamt formúlunum fyrir afleiður hornafalla. Útleiðslur þeirra eru svipaðar þeim sem notaðar eru í dæmum 3.51 og 3.53. Til hægðarauka eru formúlurnar einnig gefnar með rithætti Leibniz, sem sumum nemendum reynist auðveldara að muna. (Fjallað er um keðjuregluna með rithætti Leibniz í lok þessa undirkafla.) Ekki er nauðsynlegt að leggja formúlurnar sérstaklega á minnið, enda eru þær allar afleiðingar af keðjureglunni og áður lærðum formúlum.

Setning 3.10

Notkun keðjureglunnar með hornaföllum

Fyrir öll gildi 𝑥x sem afleiðan er skilgreind fyrir gildir:

dd⁢x⁢(sin⁡(g⁡(x)))=cos⁡(g⁡(x))⁢g′(x)dd⁢x⁢sin⁡u=cos⁡u⁢d⁢ud⁢xdd⁢x⁢(cos⁡(g⁡(x)))=−sin⁡(g⁡(x))⁢g′(x)dd⁢x⁢cos⁡u=−sin⁡u⁢d⁢ud⁢xdd⁢x⁢(tan⁡(g⁡(x)))=sec2⁢(g⁡(x))⁢g′(x)dd⁢x⁢tan⁡u=sec2⁢u⁢d⁢ud⁢xdd⁢x⁢(cot⁡(g⁡(x)))=−csc2⁢(g⁡(x))⁢g′(x)dd⁢x⁢cot⁡u=−csc2⁢u⁢d⁢ud⁢xdd⁢x⁢(sec⁡(g⁡(x)))=sec(g⁡(x)⁢tan⁡(g⁡(x))⁢g′(x)dd⁢x⁢sec⁡u=sec⁡u⁢tan⁡u⁢d⁢ud⁢xdd⁢x⁢(csc⁡(g⁡(x)))=−csc⁡(g⁡(x))⁢cot⁡(g⁡(x))⁢g′(x)dd⁢x⁢csc⁡u=−csc⁡u⁢cot⁡u⁢d⁢ud⁢x.

Dæmi 3.54

Keðjureglan ásamt margfeldisreglunni

Finnið afleiðu h⁡(x)=(2⁢x+1)5⁢(3⁢x−2)7.

Lausn

Beitið fyrst margfeldisreglunni og síðan keðjureglunni á hvorn þátt margfeldisins.

h′⁡(x)=dd⁢x⁢((2⁢x+1)5)·(3⁢x−2)7+dd⁢x⁢((3⁢x−2)7)·(2⁢x+1)5Beitið margfeldisreglunni.=5⁢(2⁢x+1)4·2·(3⁢x−2)7+7⁢(3⁢x−2)6·3·(2⁢x+1)5Beitið keðjureglunni.=10⁢(2⁢x+1)4⁢(3⁢x−2)7+21⁢(3⁢x−2)6⁢(2⁢x+1)5Einfaldið.=(2⁢x+1)4⁢(3⁢x−2)6⁢(10⁢(3⁢x−2)+21⁢(2⁢x+1))Takið sameiginlega þætti út fyrir sviga(2⁢x+1)4⁢(3⁢x−2)6.=(2⁢x+1)4⁢(3⁢x−2)6⁢(72⁢x+1)Einfaldið.

Stöðumat 3.37

Finnið afleiðu h⁡(x)=x(2⁢x+3)3.

Samskeyting þriggja eða fleiri falla

Nú getum við beitt keðjureglunni ásamt öðrum deildunarreglum. Þegar samskeyting þriggja eða fleiri falla er deilduð þarf hins vegar að beita keðjureglunni oftar en einu sinni. Almenna tilvikið gefur formúlu, en ekki þarf að leggja hana á minnið þar sem einfaldlega má beita keðjureglunni ítrekað.

Almennt látum við fyrst

k⁡(x)=h⁡(f⁡(g⁡(x))).

Ef keðjureglunni er beitt einu sinni fæst

k′⁡(x)=dd⁢x⁢(h(f⁡(g⁡(x)))=h′(f⁡(g⁡(x)))·dd⁢x⁢f⁡((g⁡(x))).

Ef keðjureglunni er beitt aftur fæst

k′⁡(x)=h′⁡(f⁡(g⁡(x))⁢f′⁡(g⁡(x))⁢g′⁡(x)).

Regla: Keðjureglan fyrir samskeytingu þriggja falla

Fyrir sérhvert gildi x sem fallið er deildanlegt fyrir gildir: Ef

k⁡(x)=h⁡(f⁡(g⁡(x))),

þá

k′⁡(x)=h′⁡(f⁡(g⁡(x)))⁢f′⁡(g⁡(x))⁢g′⁡(x).

Með öðrum orðum beitum við keðjureglunni tvisvar.

Athugið að afleiða samskeytingar þriggja falla hefur þrjá þætti. (Á sama hátt hefur afleiða samskeytingar fjögurra falla fjóra þætti og svo framvegis.) Einnig ber að hafa í huga að alltaf má vinna utan frá og inn og taka eina afleiðu í einu.

Dæmi 3.55

Deildun samskeytingar þriggja falla

Finnið afleiðu k⁡(x)=cos4⁢(7⁢x2+1).

Lausn

Fyrst endurritum við k⁡(x) sem

k⁡(x)=(cos⁡(7⁢x2+1))4.

Beitið síðan veldisreglunni nokkrum sinnum.

k′⁡(x)=4⁢(cos⁡(7⁢x2+1))3⁢(dd⁢x⁢cos⁡(7⁢x2+1))Beitið keðjureglunni.=4⁢(cos⁡(7⁢x2+1))3⁢(−sin⁡(7⁢x2+1))⁢(dd⁢x⁢(7⁢x2+1))Beitið keðjureglunni.=4⁢(cos⁡(7⁢x2+1))3⁢(−sin⁡(7⁢x2+1))⁢(14⁢x)Beitið keðjureglunni.=−56⁢x⁢sin⁡(7⁢x2+1)⁢cos3⁢(7⁢x2+1)Einfaldið.

Stöðumat 3.38

Finnið afleiðu ℎ⁡(𝑥)=sin6⁢(𝑥3).h⁡(x)=sin6⁢(x3).

Dæmi 3.56

Keðjureglunni beitt í hraðaverkefni

Ögn hreyfist eftir hnitás. Staðsetning hennar við tímann t er 𝑠⁡(𝑡)=sin⁡(2⁢𝑡)+cos⁡(3⁢𝑡).s⁡(t)=sin⁡(2⁢t)+cos⁡(3⁢t). Hver er hraði agnarinnar við tímann 𝑡=𝜋6?t=π6?

Lausn

Til að finna 𝑣⁡(𝑡),v⁡(t), hraða agnarinnar við tímann 𝑡,t, þarf að deilda 𝑠⁡(𝑡).s⁡(t). Þá fæst

v⁡(t)=s′⁡(t)=2⁢cos⁡(2⁢t)−3⁢sin⁡(3⁢t).

Þegar 𝑡=𝜋6t=π6 er sett inn í 𝑣⁡(𝑡),v⁡(t), fæst 𝑣⁡(𝜋6)=−2.v⁡(π6)=−2.

Stöðumat 3.39

Ögn hreyfist eftir hnitás. Staðsetning hennar við tímann 𝑡t er 𝑠⁡(𝑡)=sin⁡(4⁢𝑡).s⁡(t)=sin⁡(4⁢t). Finnið hröðun hennar við tímann 𝑡.t.

Sönnun

Hér setjum við fram mjög óformlega sönnun keðjureglunnar. Til einföldunar lítum við fram hjá tilteknum atriðum. Til dæmis gerum við ráð fyrir að g⁡(x)≠g⁡(a) fyrir x≠a á opnu bili sem inniheldur a. Sönnunin hefst á því að beita markgildisskilgreiningu afleiðunnar á fallið h⁡(x) . Þá fæst h′⁡(a):

h′⁡(a)=limx→a⁢f⁡(g⁡(x))−f⁡(g⁡(a))x−a.

Með umritun fæst

h′⁡(a)=limx→a⁢f⁡(g⁡(x))−f⁡(g⁡(a))g⁡(x)−g⁡(a)·g⁡(x)−g⁡(a)x−a.

Þótt ljóst sé að

limx→a⁢g⁡(x)−g⁡(a)x−a=g′⁡(a),

er ekki augljóst að

limx→a⁢f⁡(g⁡(x))−f⁡(g⁡(a))g⁡(x)−g⁡(a)=f′⁡(g⁡(a)).

Þetta sést með því að rifja upp að þar sem g er deildanlegt í a,g er einnig samfellt í a. Því gildir:

limxag(x)=g(a)

Næst setjum við y=g⁡(x) og b=g⁡(a) og skiptum um breytu í markgildinu. Þá fæst

limx→a⁢f⁡(g⁡(x))−f⁡(g⁡(a))g⁡(x)−g⁡(a)=limy→b⁢f⁡(y)−f⁡(b)y−b=f′⁡(b)=f′⁡(g⁡(a)).

Að lokum,

h′⁡(a)=limx→a⁢f⁡(g⁡(x))−f⁡(g⁡(a))g⁡(x)−g⁡(a)·g⁡(x)−g⁡(a)x−a=f′⁡(g⁡(a))⁢g′⁡(a).

□

Dæmi 3.57

Notkun keðjureglunnar með fallgildum

Látum ℎ⁡(𝑥)=𝑓⁡(𝑔⁡(𝑥)).h⁡(x)=f⁡(g⁡(x)). Ef 𝑔⁡(1)=4,𝑔′⁡(1)=3,g⁡(1)=4,g′⁡(1)=3, og 𝑓′⁡(4)=7,f′⁡(4)=7, skal finna ℎ′⁡(1).h′⁡(1).

Lausn

Beitið keðjureglunni og setjið síðan gildin inn.

h′⁡(1)=f′⁡(g⁡(1))⁢g′⁡(1)Beitið keðjureglunni.=f′⁡(4)·3Setjið inng⁡(1)=4ogg′⁡(1)=3.=7·3Setjið innf′(4)=7.=21Einfaldið.

Stöðumat 3.40

Gefið er ℎ⁡(𝑥)=𝑓⁡(𝑔⁡(𝑥)).h⁡(x)=f⁡(g⁡(x)). Ef 𝑔⁡(2)=−3,𝑔′⁡(2)=4,g⁡(2)=−3,g′⁡(2)=4, og 𝑓′⁡(−3)=7,f′⁡(−3)=7, skal finna ℎ′⁡(2).h′⁡(2).

Keðjureglan með rithætti Leibniz

Líkt og aðrar afleiður sem við höfum séð má setja keðjuregluna fram með rithætti Leibniz. Sá ritháttur er mikið notaður í eðlisfræði.

Fyrirh⁡(x)=f⁡(g⁡(x)), látum við u=g⁡(x) og y=h⁡(x)=f⁡(u). Þá er

h′⁡(x)=d⁢yd⁢x,f′⁡(g⁡(x))=f′⁡(u)=d⁢yd⁢uogg′⁡(x)=d⁢ud⁢x.

Því fæst

d⁢yd⁢x=h′⁡(x)=f′⁡(g⁡(x))⁢g′⁡(x)=d⁢yd⁢u·d⁢ud⁢x.

Regla: Keðjureglan með rithætti Leibniz

Ef 𝑦y er fall af 𝑢,u, og 𝑢u fall af 𝑥,x, gildir:

d⁢yd⁢x=d⁢yd⁢u·d⁢ud⁢x.

Dæmi 3.58

Afleiða reiknuð með rithætti Leibniz – dæmi 1

Finnið afleiðu y=(x3⁢x+2)5.

Lausn

Látum fyrst 𝑢=𝑥3⁢𝑥+2.u=x3⁢x+2. Þá er 𝑦=𝑢5.y=u5. Næst finnum við 𝑑⁢𝑢𝑑⁢𝑥d⁢ud⁢x og 𝑑⁢𝑦𝑑⁢𝑢.d⁢yd⁢u. Samkvæmt deilireglunni fæst

d⁢ud⁢x=2(3⁢x+2)2

og

d⁢yd⁢u=5⁢u4.

Að lokum er allt sett saman.

d⁢yd⁢x=d⁢yd⁢u·d⁢ud⁢xBeitið keðjureglunni.=5⁢u4·2(3⁢x+2)2Setjið innd⁢yd⁢u=5⁢u4ogd⁢ud⁢x=2(3⁢x+2)2.=5⁢(x3⁢x+2)4·2(3⁢x+2)2Setjið innu=x3⁢x+2.=10⁢x4(3⁢x+2)6Einfaldið.

Þegar ritháttur Leibniz er notaður fyrir keðjuregluna þarf lokasvarið að vera eingöngu sett fram með upprunalegu breytunni í dæminu.

Dæmi 3.59

Afleiða reiknuð með rithætti Leibniz – dæmi 2

Finnið afleiðu 𝑦=tan⁡(4⁢𝑥2−3⁢𝑥+1).y=tan⁡(4⁢x2−3⁢x+1).

Lausn

Látum fyrst 𝑢=4⁢𝑥2−3⁢𝑥+1.u=4⁢x2−3⁢x+1. Þá er 𝑦=tan⁡𝑢.y=tan⁡u. Næst finnum við 𝑑⁢𝑢𝑑⁢𝑥d⁢ud⁢x og 𝑑⁢𝑦𝑑⁢𝑢:d⁢yd⁢u:

d⁢ud⁢x=8⁢x−3ogd⁢yd⁢u=sec2⁢u.

Að lokum er allt sett saman.

d⁢yd⁢x=d⁢yd⁢u·d⁢ud⁢xBeitið keðjureglunni.=sec2⁢u·(8⁢x−3)Notiðd⁢ud⁢x=8⁢x−3ogd⁢yd⁢u=sec2⁢u.=sec2⁢(4⁢x2−3⁢x+1)·(8⁢x−3)Setjið innu=4⁢x2−3⁢x+1.

Stöðumat 3.41

Notið rithátt Leibniz til að finna afleiðu 𝑦=cos⁡(𝑥3).y=cos⁡(x3). Gætið þess að lokasvarið sé eingöngu sett fram með breytunni 𝑥.x.

Æfingar úr kafla 3.6

Í eftirfarandi æfingum eru y=f⁡(u) og u=g⁡(x), gefin. Finnið d⁢yd⁢x með rithætti Leibniz fyrir keðjuregluna: d⁢yd⁢x=d⁢yd⁢ud⁢ud⁢x.

214.

𝑦=3⁢𝑢−6,𝑢=2⁢𝑥2y=3⁢u−6,u=2⁢x2

215.

𝑦=6⁢𝑢3,𝑢=7⁢𝑥−4y=6⁢u3,u=7⁢x−4

216.

𝑦=sin⁡𝑢,𝑢=5⁢𝑥−1y=sin⁡u,u=5⁢x−1

217.

𝑦=cos⁡𝑢,𝑢=−𝑥8y=cos⁡u,u=−x8

218.

𝑦=tan⁡𝑢,𝑢=9⁢𝑥+2y=tan⁡u,u=9⁢x+2

219.

𝑦=√4⁢𝑢+3,𝑢=𝑥2−6⁢𝑥y=4⁢u+3,u=x2−6⁢x

Í hverju eftirfarandi verkefna skal:

  1. rita hvert fall á forminu 𝑦=𝑓⁡(𝑢)y=f⁡(u) og 𝑢=𝑔⁡(𝑥),u=g⁡(x), og
  2. finnið d⁢yd⁢x sem fall af x.
220.

𝑦=(3⁢𝑥−2)6y=(3⁢x−2)6

221.

𝑦=(3⁢𝑥2+1)3y=(3⁢x2+1)3

222.

𝑦=sin5⁢(𝑥)y=sin5⁢(x)

223.

𝑦=(𝑥7+7𝑥)7y=(x7+7x)7

224.

𝑦=tan⁡(sec⁡𝑥)y=tan⁡(sec⁡x)

225.

𝑦=csc⁡(𝜋⁢𝑥+1)y=csc⁡(π⁢x+1)

226.

𝑦=cot2⁢𝑥y=cot2⁢x

227.

𝑦 =−6 (sin 𝑥)−3y=−6(sin x)-3

Í eftirfarandi æfingum skal finna d⁢yd⁢x fyrir hvert fall.

228.

𝑦=(3⁢𝑥2+3⁢𝑥−1)4y=(3⁢x2+3⁢x−1)4

229.

𝑦=(5−2⁢𝑥)−2y=(5−2⁢x)−2

230.

𝑦=cos3⁢(𝜋⁢𝑥)y=cos3⁢(π⁢x)

231.

𝑦=(2⁢𝑥3−𝑥2+6⁢𝑥+1)3y=(2⁢x3−x2+6⁢x+1)3

232.

𝑦=1sin2⁢(𝑥)y=1sin2⁢(x)

233.

𝑦=(tan⁡𝑥+sin⁡𝑥)−3y=(tan⁡x+sin⁡x)−3

234.

𝑦=𝑥2⁢cos4⁢𝑥y=x2⁢cos4⁢x

235.

𝑦=sin⁡(cos⁡7⁢𝑥)y=sin⁡(cos⁡7⁢x)

236.

𝑦=√6+sec⁡𝜋⁢𝑥2y=6+sec⁡π⁢x2

237.

𝑦=cot3⁢(4⁢𝑥+1)y=cot3⁢(4⁢x+1)

238.

Látum y=[f⁡(x)]2 og gerum ráð fyrir að f′⁡(1)=4 og d⁢yd⁢x=10 fyrir x=1. Finnið f⁡(1).

239.

Látum y=(f⁡(x)+5⁢x2)4 og gerum ráð fyrir að f⁡(−1)=−4 og d⁢yd⁢x=3 þegar x=−1. Finnið f′⁡(−1)

240.

Látum y=(f⁡(u)+3⁢x)2 og u=x3−2⁢x. Ef f⁡(4)=6 og d⁢yd⁢x=18 þegar x=2, finnið f′⁡(4).

241.

[T] Finnið jöfnu snertilsins við y=−sin⁡(x2) í upphafspunktinum. Notið reiknivél til að teikna graf fallsins og snertilinn saman.

242.

[T] Finnið jöfnu snertilsins við y=(3⁢x+1x)2 í punktinum (1,16). Notið reiknivél til að teikna graf fallsins og snertilinn saman.

243.

Finnið þau x-hnit þar sem snertillinn við y=(x−6x)8 er láréttur.

244.

[T] Finnið jöfnu línunnar sem er hornrétt á g⁡(θ)=sin2⁢(π⁢θ) í punktinum (14,12). Notið reiknivél til að teikna graf fallsins og hornréttu línunnar saman.

Í eftirfarandi æfingum skal nota upplýsingarnar í töflunni til að finna h′⁡(a) fyrir uppgefið gildi a.

𝑥 x𝑓 ⁡ ( 𝑥 ) f ⁡ ( x )𝑓 ′ ( 𝑥 ) f ′ ( x )𝑔 ⁡ ( 𝑥 ) g ⁡ ( x )𝑔 ′ ( 𝑥 ) g ′ ( x )
02502
11−230
2441−1
33−323
245.

ℎ⁡(𝑥)=𝑓⁡(𝑔⁡(𝑥));𝑎=0h⁡(x)=f⁡(g⁡(x));a=0

246.

ℎ⁡(𝑥)=𝑔⁡(𝑓⁡(𝑥));𝑎=0h⁡(x)=g⁡(f⁡(x));a=0

247.

ℎ⁡(𝑥)=(𝑥4+𝑔⁡(𝑥))−2;𝑎=1h⁡(x)=(x4+g⁡(x))−2;a=1

248.

ℎ⁡(𝑥)=(𝑓⁡(𝑥)𝑔⁡(𝑥))2;𝑎=3h⁡(x)=(f⁡(x)g⁡(x))2;a=3

249.

ℎ⁡(𝑥)=𝑓⁡(𝑥+𝑓⁡(𝑥));𝑎=1h⁡(x)=f⁡(x+f⁡(x));a=1

250.

ℎ⁡(𝑥)=(1+𝑔⁡(𝑥))3;𝑎=2h⁡(x)=(1+g⁡(x))3;a=2

251.

ℎ⁡(𝑥)=𝑔⁡(2+𝑓⁡(𝑥2));𝑎=1h⁡(x)=g⁡(2+f⁡(x2));a=1

252.

ℎ⁡(𝑥)=𝑓⁡(𝑔⁡(sin⁡𝑥));𝑎=0h⁡(x)=f⁡(g⁡(sin⁡x));a=0

253.

[T] Staðsetningarfall vöruflutningalestar er 𝑠⁡(𝑡)=100⁢(𝑡+1)−2,s⁡(t)=100⁢(t+1)−2, þar sem 𝑠s er í metrum og 𝑡t í sekúndum. Við tímann 𝑡=6t=6 s skal finna:

  1. hraði og
  2. hröðun.
  3. Eykst eða minnkar ferð lestarinnar samkvæmt niðurstöðum a- og b-liðar?
254.

[T] Massi sem hangir í lóðréttum gormi er á einfaldri sveifluhreyfingu sem lýst er með eftirfarandi staðsetningarfalli, þar sem 𝑡t er í sekúndum og 𝑠s í tommum:

𝑠⁡(𝑡)=−3⁢cos⁡(𝜋⁢𝑡+𝜋4).s⁡(t)=−3⁢cos⁡(π⁢t+π4).

  1. Ákvarðið staðsetningu gormsins við 𝑡=1.5t=1.5 s.
  2. Finnið hraða gormsins við t=1.5 s.
255.

[T] Heildarkostnaður við að framleiða 𝑥x kassa af Thin Mint-smákökum frá Girl Scouts nemur 𝐶C Bandaríkjadölum, þar sem 𝐶=0.0001⁢𝑥3−0.02⁢𝑥2+3⁢𝑥+300.C=0.0001⁢x3−0.02⁢x2+3⁢x+300. Eftir 𝑡t vikur er áætlað að framleiðslan nemi 𝑥=1600+100⁢𝑡x=1600+100⁢t kössum.

  1. Finnið jaðarkostnaðinn C′⁡(x).
  2. Notið rithátt Leibniz fyrir keðjuregluna, d⁢Cd⁢t=d⁢Cd⁢x·d⁢xd⁢t, til að finna breytingarhraða kostnaðarins með tilliti til tímans t.
  3. Notið b-lið til að finna breytingarhraða kostnaðarins þegar 𝑡=2t=2 vikur. Tilgreinið einingar í svarinu.
256.

[T] Formúlan fyrir flatarmál hrings er A=π⁢r2, þar sem r er geisli hringsins. Gerum ráð fyrir að hringur þenjist út, sem merkir að bæði flatarmálið A og geislinn r (í tommum) stækka.

  1. Gerum ráð fyrir að 𝑟=2−100(𝑡+7)2r=2−100(t+7)2 þar sem 𝑡t táknar tíma í sekúndum. Notið keðjuregluna 𝑑⁢𝐴𝑑⁢𝑡=𝑑⁢𝐴𝑑⁢𝑟·𝑑⁢𝑟𝑑⁢𝑡d⁢Ad⁢t=d⁢Ad⁢r·d⁢rd⁢t til að finna breytingarhraða flatarmálsins.
  2. Notið a-lið til að finna breytingarhraða flatarmálsins við 𝑡=4t=4 s.
257.

[T] Formúlan fyrir rúmmál kúlu er S=43⁢π⁢r3, þar sem r (í fetum) er geisli kúlunnar. Gerum ráð fyrir að kúlulaga snjóbolti bráðni í sólinni.

  1. Gerum ráð fyrir að r=1(t+1)2−112 þar sem t er tími í mínútum. Notið keðjuregluna d⁢Sd⁢t=d⁢Sd⁢r·d⁢rd⁢t til að finna bráðnunarhraða snjóboltans.
  2. Notið a-lið til að finna breytingarhraða rúmmálsins þegar t=1 mín.
258.

[T] Daglegu hitastigi í Phoenix að sumarlagi, mældu í Fahrenheit-gráðum, má lýsa með fallinu 𝑇⁡(𝑥)=94−10⁢cos⁡[𝜋12⁢(𝑥−2)],T⁡(x)=94−10⁢cos⁡[π12⁢(x−2)], þar sem 𝑥x er fjöldi klukkustunda frá miðnætti. Finnið breytingarhraða hitastigsins klukkan 4 síðdegis.

259.

[T] Dýpt vatns (í fetum) við bryggju breytist með flóði og fjöru. Dýptinni lýsir fallið D⁡(t)=5⁢sin⁡(π6⁢t−7⁢π6)+8, þar sem t er fjöldi klukkustunda frá miðnætti. Finnið breytingarhraða dýptarinnar klukkan 6 að morgni.

Námsgögn.is þýðing á efni frá OpenStax. Frítt frumrit: https://openstax.org/books/calculus-volume-1/pages/1-introduction Leyfi upprunabókar: CC BY-NC-SA 4.0. Námsgögn er sjálfstætt verkefni; OpenStax hvorki styður né vottar þýðinguna.

FYRRI KAFLI

3.5 Afleiður hornafalla

NÆSTI KAFLI

3.7 Afleiður andhverfra falla