3.6.1 Setja fram keðjuregluna fyrir samskeytingu tveggja falla.
3.6.2 Beita keðjureglunni ásamt veldisreglunni.
3.6.3 Beita keðjureglunni ásamt margfeldis- og deilireglunum þegar þörf er á báðum reglum.
3.6.4 Þekkja keðjuregluna fyrir samskeytingu þriggja eða fleiri falla.
3.6.5 Lýsa sönnun keðjureglunnar.
Við höfum kynnst aðferðum við að deilda grunnföll og summur þeirra, mismun, margfeldi, kvóta og margfeldi þeirra með föstum. Þessar aðferðir nægja þó ekki til að deilda samskeytingar falla, svo sem eða Í þessum undirkafla kynnum við okkur regluna um afleiðu samskeytingar tveggja eða fleiri falla.
Útleiðsla keðjureglunnar
Þegar fall er samskeyting tveggja eða fleiri falla gætum við notað allar þær aðferðir sem við höfum þegar lært til að deilda það. Það getur þó orðið fyrirhafnarsamt að beita öllum þessum aðferðum til að skipta falli niður í einfaldari hluta sem við getum deildað. Þess í stað notum við keðjuregluna, sem segir að afleiða samskeytts falls sé afleiða ytra fallsins, metin í innra fallinu, margfölduð með afleiðu innra fallsins.
Til að setja regluna í samhengi skulum við skoða dæmið Afleiðu fallsins með tilliti til x má túlka sem breytingarhraða gagnvart breytingu á Við viljum því vita hvernig breytist þegar breytist. Líta má á ferlið sem keðjuverkun: Þegar breytist breytist og það veldur breytingu á Þessi keðjuverkun gefur vísbendingu um hvað þarf til að reikna afleiðu Í fyrsta lagi bendir það að breyting á veldur breytingu á til þess að afleiða komi þar við sögu. Þar að auki bendir það að breyting á veldur breytingu á til þess að afleiða með tilliti til þar sem komi einnig fyrir í lokaafleiðunni.
Við getum skoðað afleiðu með formlegri hætti með því að setja fram markgildið sem gefur afleiðuna við tiltekið gildi í skilgreiningarmengi
Þessi stæða virðist ekki sérlega gagnleg. Við getum þó ummyndað hana með því að margfalda og deila með stæðunni og fá þannig
Af skilgreiningu afleiðunnar má sjá að seinni þátturinn er afleiða í Það er að segja,
Hins vegar gæti verið örlítið erfiðara að átta sig á því að fyrri liðurinn er einnig afleiða. Við sjáum þetta með því að láta og taka eftir því að þegar
Því fæst
Með öðrum orðum, ef þá er Lítum á sem samskeytinguna þar sem sin og . Þá er afleiða margfeldi afleiðu og afleiðu fallsins , metinnar í Þetta bendir til þess að fyrir gildi Eins og sýnt var hér að framan á það við þegar
Nú þegar við höfum leitt út sértilvik keðjureglunnar setjum við regluna fram í almennu formi og beitum henni síðan á önnur samskeytt föll. Óformleg sönnun er sett fram í lok undirkaflans.
Keðjureglan ásamt veldisreglunni
Nú getum við beitt keðjureglunni á samskeytt föll, en oft þarf að nota hana ásamt öðrum reglum. Til að finna afleiður falla á forminu þarf til dæmis að beita keðjureglunni ásamt veldisreglunni. Líta má á sem þar sem Þá er og því Þetta gefur eftirfarandi reglu um afleiðu veldisfalls með keðjureglunni:
Dæmi 3.48
Notkun keðjureglunnar og veldisreglunnar
Finnið afleiðu
Lausn
Fyrst skulum við umrita ℎ(𝑥)=1(3𝑥2+1)2=(3𝑥2+1)−2.
Ef veldisreglunni er beitt með 𝑔(𝑥)=3𝑥2+1, fæst
Þegar aftur er ritað á upphaflega forminu fæst
Dæmi 3.49
Beiting keðju- og veldisreglunnar á hornafall
Finnið afleiðu
Lausn
Rifjum fyrst upp að þannig að við getum endurritað sem
Ef veldisreglunni er beitt með 𝑔(𝑥)=sin𝑥, fæst
Dæmi 3.50
Jafna snertils
Finnið jöfnu snertils við graf í punktinum
Lausn
Til að finna jöfnu línunnar þarf punkt á henni. x-hnit punktsins er 2. y-hnitið fæst með því að setja 2 inn í Þar sem er punkturinn
Til að finna hallatöluna þarf Til að ákvarða ritum við og beitum síðan veldisreglunni. Þá fæst
Með innsetningu fæst ℎ′(2)=−6(3(2)−5)−3=−6. Jafna línunnar er því 𝑦−1=−6(𝑥−2). Þegar hún er umrituð fæst 𝑦=−6𝑥+13.
Keðjureglan ásamt öðrum reglum
Nú þegar við getum beitt keðjureglunni ásamt veldisreglunni skoðum við hvernig henni er beitt með öðrum reglum sem við höfum lært. Einkum má nota hana með formúlunum fyrir afleiður hornafalla eða með margfeldisreglunni.
Dæmi 3.51
Keðjureglunni beitt á almennt kósínusfall
Finnið afleiðu
Lausn
Lítum á ℎ(𝑥)=cos(𝑔(𝑥)) sem 𝑓(𝑔(𝑥)) þar sem 𝑓(𝑥)=cos𝑥. Þar sem 𝑓′(𝑥)=−sin𝑥. fæst 𝑓′(𝑔(𝑥))=−sin(𝑔(𝑥)). Þá reiknum við á eftirfarandi hátt.
Afleiða ℎ(𝑥)=cos(𝑔(𝑥)) er því ℎ′(𝑥)=−sin(𝑔(𝑥))𝑔′(𝑥).
Í eftirfarandi dæmi beitum við reglunni sem við leiddum út rétt í þessu.
Dæmi 3.52
Keðjureglunni beitt á kósínusfall
Finnið afleiðu
Lausn
Látum 𝑔(𝑥)=5𝑥2. Þá er 𝑔′(𝑥)=10𝑥. Samkvæmt niðurstöðunni úr dæminu á undan fæst
Dæmi 3.53
Keðjureglunni beitt á annað hornafall
Finnið afleiðu
Lausn
Beitið keðjureglunni á ℎ(𝑥)=sec(𝑔(𝑥)) . Þá fæst
Í þessu verkefni er 𝑔(𝑥)=4𝑥5+2𝑥, og því 𝑔′(𝑥)=20𝑥4+2. Þá fæst
Hér er settur fram listi yfir afleiðuformúlur sem fást með því að beita keðjureglunni ásamt formúlunum fyrir afleiður hornafalla. Útleiðslur þeirra eru svipaðar þeim sem notaðar eru í dæmum 3.51 og 3.53. Til hægðarauka eru formúlurnar einnig gefnar með rithætti Leibniz, sem sumum nemendum reynist auðveldara að muna. (Fjallað er um keðjuregluna með rithætti Leibniz í lok þessa undirkafla.) Ekki er nauðsynlegt að leggja formúlurnar sérstaklega á minnið, enda eru þær allar afleiðingar af keðjureglunni og áður lærðum formúlum.
Dæmi 3.54
Keðjureglan ásamt margfeldisreglunni
Finnið afleiðu
Lausn
Beitið fyrst margfeldisreglunni og síðan keðjureglunni á hvorn þátt margfeldisins.
Samskeyting þriggja eða fleiri falla
Nú getum við beitt keðjureglunni ásamt öðrum deildunarreglum. Þegar samskeyting þriggja eða fleiri falla er deilduð þarf hins vegar að beita keðjureglunni oftar en einu sinni. Almenna tilvikið gefur formúlu, en ekki þarf að leggja hana á minnið þar sem einfaldlega má beita keðjureglunni ítrekað.
Almennt látum við fyrst
Ef keðjureglunni er beitt einu sinni fæst
Ef keðjureglunni er beitt aftur fæst
Athugið að afleiða samskeytingar þriggja falla hefur þrjá þætti. (Á sama hátt hefur afleiða samskeytingar fjögurra falla fjóra þætti og svo framvegis.) Einnig ber að hafa í huga að alltaf má vinna utan frá og inn og taka eina afleiðu í einu.
Dæmi 3.55
Deildun samskeytingar þriggja falla
Finnið afleiðu
Lausn
Fyrst endurritum við sem
Beitið síðan veldisreglunni nokkrum sinnum.
Dæmi 3.56
Keðjureglunni beitt í hraðaverkefni
Ögn hreyfist eftir hnitás. Staðsetning hennar við tímann t er 𝑠(𝑡)=sin(2𝑡)+cos(3𝑡). Hver er hraði agnarinnar við tímann 𝑡=𝜋6?
Lausn
Til að finna 𝑣(𝑡), hraða agnarinnar við tímann 𝑡, þarf að deilda 𝑠(𝑡). Þá fæst
Þegar 𝑡=𝜋6 er sett inn í 𝑣(𝑡), fæst 𝑣(𝜋6)=−2.
Sönnun
Hér setjum við fram mjög óformlega sönnun keðjureglunnar. Til einföldunar lítum við fram hjá tilteknum atriðum. Til dæmis gerum við ráð fyrir að fyrir á opnu bili sem inniheldur Sönnunin hefst á því að beita markgildisskilgreiningu afleiðunnar á fallið . Þá fæst
Með umritun fæst
Þótt ljóst sé að
er ekki augljóst að
Þetta sést með því að rifja upp að þar sem g er deildanlegt í er einnig samfellt í Því gildir:
Næst setjum við og og skiptum um breytu í markgildinu. Þá fæst
Að lokum,
□
Dæmi 3.57
Notkun keðjureglunnar með fallgildum
Látum ℎ(𝑥)=𝑓(𝑔(𝑥)). Ef 𝑔(1)=4,𝑔′(1)=3, og 𝑓′(4)=7, skal finna ℎ′(1).
Lausn
Beitið keðjureglunni og setjið síðan gildin inn.
Keðjureglan með rithætti Leibniz
Líkt og aðrar afleiður sem við höfum séð má setja keðjuregluna fram með rithætti Leibniz. Sá ritháttur er mikið notaður í eðlisfræði.
látum við og Þá er
Því fæst
Dæmi 3.58
Afleiða reiknuð með rithætti Leibniz – dæmi 1
Finnið afleiðu
Lausn
Látum fyrst 𝑢=𝑥3𝑥+2. Þá er 𝑦=𝑢5. Næst finnum við 𝑑𝑢𝑑𝑥 og 𝑑𝑦𝑑𝑢. Samkvæmt deilireglunni fæst
og
Að lokum er allt sett saman.
Þegar ritháttur Leibniz er notaður fyrir keðjuregluna þarf lokasvarið að vera eingöngu sett fram með upprunalegu breytunni í dæminu.
Dæmi 3.59
Afleiða reiknuð með rithætti Leibniz – dæmi 2
Finnið afleiðu 𝑦=tan(4𝑥2−3𝑥+1).
Lausn
Látum fyrst 𝑢=4𝑥2−3𝑥+1. Þá er 𝑦=tan𝑢. Næst finnum við 𝑑𝑢𝑑𝑥 og 𝑑𝑦𝑑𝑢:
Að lokum er allt sett saman.
Æfingar úr kafla 3.6
Í eftirfarandi æfingum eru og gefin. Finnið með rithætti Leibniz fyrir keðjuregluna:
214.
𝑦=3𝑢−6,𝑢=2𝑥2
215.
𝑦=6𝑢3,𝑢=7𝑥−4
216.
𝑦=sin𝑢,𝑢=5𝑥−1
217.
𝑦=cos𝑢,𝑢=−𝑥8
218.
𝑦=tan𝑢,𝑢=9𝑥+2
219.
𝑦=√4𝑢+3,𝑢=𝑥2−6𝑥
Í hverju eftirfarandi verkefna skal:
rita hvert fall á forminu 𝑦=𝑓(𝑢) og 𝑢=𝑔(𝑥), og
finnið sem fall af
220.
𝑦=(3𝑥−2)6
221.
𝑦=(3𝑥2+1)3
222.
𝑦=sin5(𝑥)
223.
𝑦=(𝑥7+7𝑥)7
224.
𝑦=tan(sec𝑥)
225.
𝑦=csc(𝜋𝑥+1)
226.
𝑦=cot2𝑥
227.
𝑦 =−6 (sin 𝑥)−3
Í eftirfarandi æfingum skal finna fyrir hvert fall.
228.
𝑦=(3𝑥2+3𝑥−1)4
229.
𝑦=(5−2𝑥)−2
230.
𝑦=cos3(𝜋𝑥)
231.
𝑦=(2𝑥3−𝑥2+6𝑥+1)3
232.
𝑦=1sin2(𝑥)
233.
𝑦=(tan𝑥+sin𝑥)−3
234.
𝑦=𝑥2cos4𝑥
235.
𝑦=sin(cos7𝑥)
236.
𝑦=√6+sec𝜋𝑥2
237.
𝑦=cot3(4𝑥+1)
238.
Látum og gerum ráð fyrir að og fyrir Finnið
239.
Látum og gerum ráð fyrir að og þegar Finnið
240.
Látum og Ef og þegar finnið
241.
[T] Finnið jöfnu snertilsins við í upphafspunktinum. Notið reiknivél til að teikna graf fallsins og snertilinn saman.
242.
[T] Finnið jöfnu snertilsins við í punktinum Notið reiknivél til að teikna graf fallsins og snertilinn saman.
243.
Finnið þau -hnit þar sem snertillinn við er láréttur.
244.
[T] Finnið jöfnu línunnar sem er hornrétt á í punktinum Notið reiknivél til að teikna graf fallsins og hornréttu línunnar saman.
Í eftirfarandi æfingum skal nota upplýsingarnar í töflunni til að finna fyrir uppgefið gildi
𝑥 x
𝑓 ( 𝑥 ) f ( x )
𝑓 ′ ( 𝑥 ) f ′ ( x )
𝑔 ( 𝑥 ) g ( x )
𝑔 ′ ( 𝑥 ) g ′ ( x )
0
2
5
0
2
1
1
−2
3
0
2
4
4
1
−1
3
3
−3
2
3
245.
ℎ(𝑥)=𝑓(𝑔(𝑥));𝑎=0
246.
ℎ(𝑥)=𝑔(𝑓(𝑥));𝑎=0
247.
ℎ(𝑥)=(𝑥4+𝑔(𝑥))−2;𝑎=1
248.
ℎ(𝑥)=(𝑓(𝑥)𝑔(𝑥))2;𝑎=3
249.
ℎ(𝑥)=𝑓(𝑥+𝑓(𝑥));𝑎=1
250.
ℎ(𝑥)=(1+𝑔(𝑥))3;𝑎=2
251.
ℎ(𝑥)=𝑔(2+𝑓(𝑥2));𝑎=1
252.
ℎ(𝑥)=𝑓(𝑔(sin𝑥));𝑎=0
253.
[T] Staðsetningarfall vöruflutningalestar er 𝑠(𝑡)=100(𝑡+1)−2, þar sem 𝑠 er í metrum og 𝑡 í sekúndum. Við tímann 𝑡=6 s skal finna:
hraði og
hröðun.
Eykst eða minnkar ferð lestarinnar samkvæmt niðurstöðum a- og b-liðar?
254.
[T] Massi sem hangir í lóðréttum gormi er á einfaldri sveifluhreyfingu sem lýst er með eftirfarandi staðsetningarfalli, þar sem 𝑡 er í sekúndum og 𝑠 í tommum:
𝑠(𝑡)=−3cos(𝜋𝑡+𝜋4).
Ákvarðið staðsetningu gormsins við 𝑡=1.5 s.
Finnið hraða gormsins við s.
255.
[T] Heildarkostnaður við að framleiða 𝑥 kassa af Thin Mint-smákökum frá Girl Scouts nemur 𝐶 Bandaríkjadölum, þar sem 𝐶=0.0001𝑥3−0.02𝑥2+3𝑥+300. Eftir 𝑡 vikur er áætlað að framleiðslan nemi 𝑥=1600+100𝑡 kössum.
Finnið jaðarkostnaðinn
Notið rithátt Leibniz fyrir keðjuregluna, til að finna breytingarhraða kostnaðarins með tilliti til tímans .
Notið b-lið til að finna breytingarhraða kostnaðarins þegar 𝑡=2 vikur. Tilgreinið einingar í svarinu.
256.
[T] Formúlan fyrir flatarmál hrings er þar sem er geisli hringsins. Gerum ráð fyrir að hringur þenjist út, sem merkir að bæði flatarmálið og geislinn (í tommum) stækka.
Gerum ráð fyrir að 𝑟=2−100(𝑡+7)2 þar sem 𝑡 táknar tíma í sekúndum. Notið keðjuregluna 𝑑𝐴𝑑𝑡=𝑑𝐴𝑑𝑟·𝑑𝑟𝑑𝑡 til að finna breytingarhraða flatarmálsins.
Notið a-lið til að finna breytingarhraða flatarmálsins við 𝑡=4 s.
257.
[T] Formúlan fyrir rúmmál kúlu er þar sem (í fetum) er geisli kúlunnar. Gerum ráð fyrir að kúlulaga snjóbolti bráðni í sólinni.
Gerum ráð fyrir að þar sem er tími í mínútum. Notið keðjuregluna til að finna bráðnunarhraða snjóboltans.
Notið a-lið til að finna breytingarhraða rúmmálsins þegar mín.
258.
[T] Daglegu hitastigi í Phoenix að sumarlagi, mældu í Fahrenheit-gráðum, má lýsa með fallinu 𝑇(𝑥)=94−10cos[𝜋12(𝑥−2)], þar sem 𝑥 er fjöldi klukkustunda frá miðnætti. Finnið breytingarhraða hitastigsins klukkan 4 síðdegis.
259.
[T] Dýpt vatns (í fetum) við bryggju breytist með flóði og fjöru. Dýptinni lýsir fallið þar sem er fjöldi klukkustunda frá miðnætti. Finnið breytingarhraða dýptarinnar klukkan 6 að morgni.