30.2 Skattlagning

30.2 Skattlagning

Bandaríska skattkerfið skiptist milli alríkis, fylkja og sveitarfélaga. Hvert stjórnsýslustig hefur ólíka skattstofna, skatthlutföll og verkefni, en tekjur geta einnig flust milli þeirra með styrkjum. Hér er fjallað um helstu tekjustofna alríkisins og síðan um skatttekjur fylkis- og sveitarstjórna. Allar tölur og reglur miðast við þau ár sem tilgreind eru; þær eru ekki lýsing á óbreyttu núgildandi kerfi.

Skattskylda ræðst af tekjum, starfsemi, eignum, neyslu og lögsögu, ekki einfaldlega af því hvort einstaklingur sé í hefðbundnu launastarfi. Bandarískt eyðublað 1099 tilkynnir um tilteknar greiðslur til skattyfirvalda en stofnar ekki sérstakt „1099-hagkerfi“. Sjálfstæðir verktakar þurfa sjálfir að áætla og greiða tekjuskatt ásamt launatengdum gjöldum sem vinnuveitandi heldur annars oft eftir af launum. Neytendur greiða jafnframt söluskatta og vörugjöld þar sem þau eiga við. Skattar renna í almenna eða markbundna sjóði sem fjármagna meðal annars samgöngur, menntun, heilbrigðisþjónustu, löggæslu og aðra opinbera starfsemi.

Skattar alríkisins

Efsta línan á mynd 30.5 sýnir heildartekjur bandaríska alríkisins af sköttum sem hlutfall af vergri landsframleiðslu (VLF) 1960–2020. Hlutfallið sveiflaðist með hagsveiflu, skattalögum, tekjudreifingu og eignaverði og var oft á bilinu um 15–20%, fremur en að hækka stöðugt. Tekjur lækkuðu sérstaklega í og eftir fjármálakreppuna 2007–2009. Árið 2020 höfðu heimsfaraldur og stefnuviðbrögð einnig áhrif. Hlutfall af VLF mælir skatttekjur miðað við stærð hagkerfisins en segir ekki eitt og sér hvernig byrðin skiptist milli einstaklinga, fyrirtækja eða kynslóða.

Mynd 30.5 greinir tekjurnar í tekjuskatt einstaklinga, launatengd gjöld, tekjuskatt fyrirtækja og vörugjöld. Tekjuskattur einstaklinga er að jafnaði stærsti einstaki tekjustofn alríkisins. Skattframtal einstaklinga er almennt gjaldfallið 15. apríl eða næsta virka dag, þó frestir og undantekningar geti breyst. Heildartekjur af tekjuskatti ráðast ekki aðeins af lögbundnum hlutföllum heldur einnig af skattstofni, frádrætti, undanþágum, afsláttum, tekjudreifingu og hagsveiflu.

Launatengd gjöld til Social Security og Medicare eru annar megintekjustofn alríkisins. Þau jukust sem hlutfall af VLF þegar kerfin stækkuðu og launastofninn breyttist. Árið 2020 skiluðu tekjuskattur einstaklinga og þessi gjöld saman meira en 85% af skatttekjum alríkisins samkvæmt flokkun kaflans. Samanburður á byrði heimila þarf þó að tilgreina hvort hlutur vinnuveitanda, endurgreiðanlegir skattaafslættir og aðrir skattar séu taldir með. Heildartekjur ríkissjóðs og skattbyrði eins heimilis eru því ekki sami mælikvarði.

Stighækkandi skattur leggur hærra meðalskatthlutfall á eftir því sem skattstofn hækkar. Í þrepaskiptum tekjuskatti gildir jaðarskatthlutfall aðeins um næstu eða efstu skattskyldu tekjueininguna í viðkomandi þrepi, ekki um allar árstekjur. Skattskyldar tekjur geta vikið frá heildartekjum vegna frádráttar, undanþága og afslátta. Þrep og hlutföll ráðast jafnframt af framtalsstöðu og skattári, svo tölur í dæmi hér á eftir eru kennsludæmi en ekki núgildandi skattatafla.

Launatengd gjöld eru byggð upp öðruvísi en þrepaskiptur tekjuskattur. Árið 2020 var samanlagt Social Security-gjald vinnuveitanda og launþega 12,4% upp að 137.700 dala launahámarki. Samanlagt grunngjald til Medicare var 2,9% án slíks hámarks. Auk þess greiddi launþegi 0,9 prósentustiga viðbótargjald til Medicare af launum yfir lögbundnum tekjumörkum; vinnuveitandi greiddi ekki mótframlag vegna þess hluta. Social Security veitir tekjutengdar lífeyris-, örorku- og eftirlifendagreiðslur, en Medicare er alríkistryggingakerfi heilbrigðisþjónustu einkum fyrir eldra fólk og tiltekna aðra hæfa hópa.

Formlega greiðir hvor aðili um sig 6,2% til Social Security og 1,45% grunngjald til Medicare. Formleg greiðsluskylda segir þó ekki endilega hver ber efnahagslega byrðina. Til lengri tíma getur hluti vinnuveitandans færst yfir í lægri laun eða breytta atvinnu, en skiptingin ræðst af framboðs- og eftirspurnarteygni vinnuafls, lágmarkslaunum, kjarasamningum og aðlögunartíma; starfsmaðurinn ber því ekki sjálfkrafa allan kostnað í hverju tilviki. Sjálfstætt starfandi greiða að jafnaði báða formlegu hlutana, með sérstökum frádráttar- og útreikningsreglum. Eyðublað 1099 er aðeins upplýsingagjöf og ræður ekki eitt og sér réttarstöðu starfsins.

Grunngjald Medicare er hlutfallslegt með tilliti til launa, en 0,9% viðbótargjaldið gerir jaðarhlutfallið hærra yfir tekjumörkum. Social Security-gjaldið er hlutfallslegt upp að launahámarki og núll á laun þar fyrir ofan. Sem hlutfall af öllum launum verður gjaldið því stiglækkandi yfir hámarkinu. Þessi flokkun lýsir skattinum einum; meta þarf bætur, tekjuskatt og önnur gjöld sérstaklega áður en ályktað er um heildarjöfnunaráhrif kerfisins.

Tekjuskattur fyrirtækja er annar tekjustofn alríkisins. Skattstofninn er skattskyldur hagnaður samkvæmt skattalögum, sem getur vikið frá bókhaldslegum hagnaði vegna fyrninga, frádráttar, taps og annarra reglna. Á mynd 30.5 lækka tekjur af fyrirtækjaskatti úr um 3–4% af VLF á hluta sjöunda áratugarins í oft um 1–2% síðar. Breytingin endurspeglar bæði skatthlutföll og skattstofn, auk hagsveiflu, fjármögnunar fyrirtækja og alþjóðlegrar hagnaðartilfærslu. Röð stærstu tekjustofna getur breyst milli ára.

Aðrir tekjustofnar alríkisins eru meðal annars vörugjöld á tilteknar vörur, svo sem eldsneyti, tóbak og áfengi. Mynd 30.5 sýnir að slík gjöld lækkuðu sem hlutfall af VLF yfir tímabilið. Þau námu ekki 2–3% af VLF árið 2020 eins og stundum má ráða af samantektum þar sem ólíkir liðir eru lagðir saman. Alríkið leggur einnig skatt á stór dánarbú og gjafaskatt á tilteknar gjafir umfram undanþágur. Tekjurnar eru lítið hlutfall af VLF. Árið 2010 var skattprósenta alríkisskatts á dánarbú tímabundið núll, en gjafaskatturinn var ekki afnuminn. Skatturinn á dánarbú tók aftur gildi árið 2011. Tollar eru skattar á innflutning, en skoðunar- og þjónustugjöld þarf að greina frá sköttum þótt hvort tveggja skili alríkinu tekjum.

Skattar fylkis- og sveitarstjórna

Mynd 30.6 sýnir heildartekjur fylkis- og sveitarstjórna sem hlutfall af VLF, ekki eingöngu eigin skatttekjur. Eigin tekjustofnar eru meðal annars söluskattar, fasteignaskattar, tekjuskattar einstaklinga og fyrirtækja, vörugjöld og þjónustugjöld. Framlög frá alríkinu eru hins vegar tilfærslur milli stjórnsýslustiga en ekki skattur sem fylki eða sveitarfélag leggur á. Samsetningin er mjög mismunandi milli lögsagna: sum fylki leggja ekki almennan tekjuskatt einstaklinga, önnur reiða sig minna á söluskatt, og fasteignaskattar eru sérstaklega mikilvægir fyrir mörg sveitarfélög og skólaumdæmi. Því þarf að greina eigin skatta, gjöld og alríkisframlög aðskilið.