30.1 Útgjöld hins opinbera

30.1 Útgjöld hins opinbera

Útgjöld hins opinbera ná meðal annars til kaupa á vörum ásamt þjónustu, tilfærslna, styrkja og vaxtagreiðslna hjá alríki, fylkjum og sveitarfélögum. Fjárlagahalli verður þegar heildarútgjöld alríkisins eru meiri en tekjur þess á tilteknu fjárlagaári. Séu tekjurnar meiri verður fjárlagaafgangur, en séu stærðirnar jafnar er fjárlagajöfnuðurinn núll. Tekjur eru víðara hugtak en skattar einir og útgjöld eru víðara hugtak en bein þjónusta. Árið 2020, þegar heimsfaraldurinn lækkaði tekjur og kallaði á umfangsmiklar stuðningsaðgerðir, nam halli bandaríska alríkisins um 3,1 billjón dala, eða nærri 15% af vergri landsframleiðslu (VLF). Það var hæsta hlutfallið frá síðari heimsstyrjöld. Í fjármálakreppunni og samdrættinum 2007–2009 hafði hallinn mest orðið um 9,6% af VLF. Halli eins árs er þó ekki sama stærð og uppsafnaðar ríkisskuldir.

Hér er gefið yfirlit yfir stærð, samsetningu og stjórnsýslustig opinberra útgjalda í Bandaríkjunum. Tölurnar eru bundnar við tilgreind ár og segja því ekki einar til um núverandi fjárlög.

Heildarútgjöld hins opinbera í Bandaríkjunum

Útgjöld alríkisins á nafnvirði jukust úr 93,4 milljörðum dala árið 1960 í um 6,8 billjónir árið 2020 samkvæmt gagnaröð kaflans. Slíkur samanburður ýkir raunaukningu vegna verðbólgu og tekur hvorki tillit til fólksfjölgunar né stækkunar hagkerfisins. Við langtímasamanburð má því skoða raunútgjöld á mann eða útgjöld sem hlutfall af VLF. Hvor mælikvarði svarar annarri spurningu: sá fyrri metur magn á hvern íbúa, en sá síðari umfang ríkisútgjalda miðað við tekjur og framleiðslu hagkerfisins.

Efsta línan á mynd 30.2 sýnir útgjöld alríkisins sem hlutfall af VLF á tímabilinu 1960–2020 og leiðir í ljós að í mörgum venjulegum árum voru þau nálægt 18–22%. Hlutfallið fór greinilega yfir það bil í fjármálakreppunni 2009, síðan aftur í heimsfaraldrinum 2020, þegar útgjöld ásamt nefnara þess breyttust. Hinar línurnar sýna landvarnir, bandaríska almannatryggingakerfið Social Security, heilbrigðiskerfin Medicare ásamt Medicaid, auk nettóvaxta. Landvarnaútgjöld lækkuðu almennt sem hlutfall af VLF frá sjöunda áratugnum, með tímabundnum hækkunum meðal annars á Reagan-árunum, síðar eftir árásirnar 11. september árið 2001; Social Security ásamt heilbrigðisútgjöldum hækkaði hins vegar þegar kerfin þroskuðust, kostnaður jókst samhliða breyttri aldurssamsetningu. Medicare beinist einkum að eldra fólki, en Medicaid að tekjulágum ásamt öðrum hæfum hópum og er fjármagnað sameiginlega af alríki og fylkjum.

Þegar útgjöld alríkisins eru meiri en tekjurnar þarf ríkissjóður að fjármagna mismuninn, yfirleitt með útgáfu bandarískra ríkisverðbréfa. Þar eru meðal annars skammtímaríkisvíxlar, millilöng ríkisbréf og langtímaskuldabréf sem innlendir og erlendir fjárfestar kaupa gegn loforði um höfuðstól og vexti. Lántaka hvers árs ræðst einnig af sjóðsstýringu og öðrum fjárhagsfærslum, svo hún þarf ekki að vera nákvæmlega jöfn mældum fjárlagahalla. Frá 1961 til 1997 var halli næstum hvert ár, afgangur varð 1998–2001 og halli tók síðan við á ný.

Nettóvaxtagreiðslur alríkisins námu oft 1–2% af VLF á sjöunda og áttunda áratugnum, fóru yfir 3% á níunda áratugnum og héldust háar fram á tíunda áratuginn. Afgangur 1998–2001 dró úr skuldum í eigu almennings miðað við ella, en lægri markaðsvextir lækkuðu einnig vaxtakostnað. Árið 2020 námu nettóvextir um 1,6% af VLF í gagnaröðinni. Vaxtabyrði ræðst ekki aðeins af skuldastofninum heldur einnig af meðalvöxtum, gjalddögum, verðtryggingu og stærð hagkerfisins.

Fjárlagahalli er flæðistærð yfir ákveðið tímabil, en skuldir eru stofnstærð á tilteknum degi. Halli eykur að jafnaði skuldir og afgangur getur lækkað þær, en sjóðsstaða, lán til annarra, eignakaup og aðrar fjárhagsfærslur geta einnig valdið mun. Einfalt dæmi skýrir kjarnann: taki námsmaður eina milljón króna að láni á hverju ári í fjögur ár er árleg viðbót skuldanna ein milljón, en uppsafnaður höfuðstóll fjórar milljónir fyrir vexti og endurgreiðslur. Sama aðgreining þarf að gilda þegar árlegur halli er borinn saman við heildarskuldir ríkissjóðs.

Mynd 30.3 sýnir samsetningu útgjalda alríkisins árið 2019, síðasta árið fyrir óvenjulegar heimsfaraldursaðgerðir 2020. Social Security var 23,4%, landvarnir 15,4%, heilbrigðismál 13,1% og nettóvextir 8,4%; samanlagt rúm 60%. Önnur útgjöld, 39,5%, náðu meðal annars til alþjóðamála, vísinda, umhverfis- og auðlindamála, samgangna, húsnæðis, menntunar, tekjustuðnings, byggðaþróunar, löggæslu, dómskerfis og stjórnsýslu. Hlutföll eins árs eru lýsandi fyrir það ár en ekki varanleg regla um fjárlög alríkisins.

Útgjöld fylkis- og sveitarstjórna

Útgjöld fylkis- og sveitarstjórna námu um 3,3 billjónum dala árið 2021. Mynd 30.4 sýnir eldri gagnaröð 1960–2020: heildarútgjöldin hækkuðu úr um 8–10% af VLF í upphafi tímabilsins í um 14–16% frá miðjum áttunda áratugnum, með sveiflum, en menntunarútgjöld voru lengst af um 4–5% af VLF síðari hluta tímabilsins. Fylki og sveitarfélög fjármagna einnig vegi, bókasöfn, heilbrigðisþjónustu, garða, löggæslu og slökkvilið. Flest fylki lúta einhvers konar kröfu um jafnvægi í rekstrarfjárlögum, en reglurnar eru mismunandi, geta heimilað lántökur vegna fjárfestinga eða neyðarástands og útiloka ekki að sjóðir séu notaðir til að brúa tímabundinn halla. Vermont er almennt nefnt sem undantekning án sambærilegrar formlegrar kröfu.

Forsetaefni í Bandaríkjunum lofa oft umbótum í skólum eða aukinni löggæslu, en framkvæmd þessara málaflokka er að stórum hluta hjá fylkjum og sveitarfélögum. Á fjárlagaárinu 2020 vörðu þau samanlagt um 970 milljörðum dala til grunn-, framhalds- og háskólamenntunar, samanborið við um 100 milljarða frá alríkinu samkvæmt tölum kaflans. Alríkið hefur engu að síður áhrif með styrkjum, lánum, skattareglum, borgararéttarlögum og skilyrðum fjármögnunar. Beint rekstrarvald og pólitísk ábyrgð eru því dreifð; borgarstjóri eða fylkisstjóri getur í sumum tilvikum haft beinari áhrif á skóla og löggæslu en forseti.

Skattar fjármagna útgjöld á öllum stjórnsýslustigum. Launafólk, sjálfstætt starfandi, fyrirtæki, eigendur eigna og neytendur greiða ólíka skatta eftir tekjum, starfsemi og lögsögu. Bandarískt eyðublað 1099 er upplýsingaskýrsla um tilteknar greiðslur en ekki sérstakt „1099-hagkerfi“; sjálfstæðir verktakar þurfa sjálfir að gera skil á tekjuskatti og gjöldum sem annars eru oft staðgreidd af launum. Söluskattar leggjast á ýmis kaup eftir fylki og sveitarfélagi. Tekjurnar standa meðal annars undir samgöngum, skólum, háskólum, heilbrigðisþjónustu, löggæslu og annarri almannaþjónustu. Hvaða skattur fjármagnar hvaða verkefni ræðst af opinberum fjárlögum, ekki af beinu sambandi milli einnar greiðslu og einnar þjónustu.