5.5.1 Notið innsetningu til að reikna óákveðin heildi.
5.5.2 Notið innsetningu til að reikna ákveðin heildi.
Undirstöðusetning stærðfræðigreiningarinnar gaf okkur aðferð til að reikna heildi án þess að nota Riemann-summur. Ókostur aðferðarinnar er þó sá að við verðum að geta fundið stofnfall, sem er ekki alltaf auðvelt. Í þessum undirkafla skoðum við aðferð sem nefnist heildun með innsetningu og auðveldar okkur að finna stofnföll. Nánar tiltekið nýtist aðferðin þegar heildisstofninn verður til við deildun með keðjureglunni.
Í fyrstu er ef til vill ekki augljóst hvernig beita skuli innsetningu. Aðferðin byggist þó fyrst og fremst á því að koma auga á rétt mynstur: heildisstofninn gefur vísbendingu um hvað gera á. Við leitum að heildisstofni af gerðinni Í heildinu eru til dæmis og Þá
og heildisstofninn er því á réttu formi.
Aðferðin nefnist innsetning vegna þess að hluta heildisstofnsins er skipt út fyrir breytuna u og öðrum hluta hans fyrir du. Hún er einnig nefnd breytuskipti, enda skiptum við um breytu til að fá segð sem auðveldara er að vinna með þegar heildunarreglunum er beitt.
Sönnun
Látum f, g, u og F vera eins og tilgreint er í setningunni. Þá er
Með því að heilda báðar hliðar með tilliti til x fæst
Ef við setjum nú inn og fæst
□
Snúum aftur að verkefninu sem við skoðuðum í upphafi og setjum og síðan Endurritum heildið með tilliti til u:
Samkvæmt veldisreglunni fyrir heildi fæst
Setjum upphaflegu segðina, sem rituð er með x, aftur inn í lausnina:
Alhæfa má aðferðina með eftirfarandi lausnarleið.
Dæmi 5.30
Innsetning notuð til að finna stofnfall
Notið innsetningu til að finna stofnfallið
Lausn
Fyrsta skrefið er að velja segð fyrir u. Við veljum 𝑢=3𝑥2+4 því þá er 𝑑𝑢=6𝑥𝑑𝑥, og du er þegar hluti af heildisstofninum. Ritum heildið með tilliti til u:
Munið að du er afleiða segðarinnar sem valin er fyrir u, óháð því hvað annað er í heildisstofninum. Nú getum við reiknað heildið með tilliti til u:
Greining
Við getum sannreynt svarið með því að deilda niðurstöðuna. Þá ættum við að fá heildisstofninn. Veljum C = 1 og látum 𝑦=15(3𝑥2+4)5+1. Þá fæst
því
Þetta er nákvæmlega segðin sem var í heildisstofninum í upphafi.
Stundum þarf að laga fastana í heildinu þegar þeir samsvara ekki nákvæmlega segðunum sem settar eru inn.
Dæmi 5.31
Innsetning með aðlögun
Notið innsetningu til að finna
Lausn
Umritum heildið sem ∫𝑧(𝑧2−5)1/2𝑑𝑧. Látum 𝑢=𝑧2−5 og 𝑑𝑢=2𝑧𝑑𝑧. Nú kemur upp vandamál: 𝑑𝑢=2𝑧𝑑𝑧 en í upphaflegu segðinni er aðeins 𝑧𝑑𝑧. Breyta þarf segðinni fyrir du eða heildinu, því annars verður heildið með tilliti til u tvöfalt stærra en það á að vera. Vandann má leysa með því að margfalda báðar hliðar du-jöfnunnar með 12. Þá fæst
Ritið heildið með tilliti til u og færið 12 út fyrir heildistáknið:
Heildið segðina með tilliti til u:
Dæmi 5.32
Innsetning í heildum hornafalla
Notið innsetningu til að reikna heildið
Lausn
Afleiða cos𝑡 er −sin𝑡, og því setjum við 𝑢=cos𝑡. Þá er 𝑑𝑢=−sin𝑡𝑑𝑡. Með innsetningu í heildið fæst
Þegar heildið er reiknað fæst
Þegar svarið er aftur sett fram með tilliti til t fæst
Stundum þarf að umrita heildi á flóknari hátt en með því einu að margfalda eða deila með fasta. Fjarlægja þarf allar segðir í heildisstofninum sem eru settar fram með upphaflegu breytunni. Að því loknu á u að vera eina breytan í heildisstofninum. Í sumum tilvikum þarf því að einangra upphaflegu breytuna og rita hana með tilliti til u. Næsta dæmi skýrir þessa aðferð.
Dæmi 5.33
Stofnfall fundið með u-innsetningu
Notið innsetningu til að finna stofnfallið
Lausn
Ef við látum 𝑢=𝑥−1, fæst 𝑑𝑢=𝑑𝑥. Þá hefur x í teljara heildisstofnsins þó ekki verið tekið með. Við þurfum því að rita x með tilliti til u. Þar sem 𝑢=𝑥−1, er 𝑥=𝑢+1. Nú getum við umritað heildið með tilliti til u:
Síðan heildum við á venjulegan hátt, setjum upphaflegu segðina í stað u og þáttum og einföldum niðurstöðuna. Þá fæst
Innsetning í ákveðnum heildum
Einnig má nota innsetningu í ákveðnum heildum. Þegar ákveðið heildi er reiknað með innsetningu þarf þó að breyta heildismörkunum. Ef skipt er um breytu í heildisstofninum breytast heildismörkin jafnframt.
Við sönnum setninguna ekki formlega en rökstyðjum hana með nokkrum útreikningum. Ef er stofnfall fæst samkvæmt innsetningarreglunni fyrir óákveðin heildi
Þá
(5.20)
og þar með fæst niðurstaðan sem sýna átti.
Dæmi 5.34
Ákveðið heildi reiknað með innsetningu
Notið innsetningu til að reikna
Lausn
Setjum 𝑢=1+2𝑥3, þannig að 𝑑𝑢=6𝑥2𝑑𝑥. Þar sem upphaflegi heildisstofninn inniheldur þáttinn x 2 og 𝑑𝑢=6𝑥2𝑑𝑥, margföldum við báðar hliðar du-jöfnunnar með 1/6. Þá fæst
Til að breyta heildismörkunum athugum við að þegar og þegar Þá
Þegar gildi þessarar segðar er reiknað fæst
Dæmi 5.35
Innsetning notuð með vísisfalli
Notið innsetningu til að reikna
Lausn
Látum Þá er Til að laga heildismörkin að innsetningunni athugum við að þegar og þegar Innsetningin gefur því
Innsetning kann að vera aðeins ein af þeim aðferðum sem þarf til að reikna ákveðið heildi. Eiginleikar og reglur heildunar gilda óháð innsetningunni og hugsanlega þarf að umrita hornaföll með hornafallasamsemd áður en henni er beitt. Einnig má setja upphaflegu segðina aftur í stað u eftir að stofnfallið hefur verið fundið; þá þarf ekki að breyta heildismörkunum. Þessar tvær leiðir eru sýndar í dæmi 5.36.
Dæmi 5.36
Hornafallsheildi reiknað með innsetningu
Notið innsetningu til að reikna
Lausn
Notum fyrst hornafallasamsemd til að umrita heildið. Með samsemdinni cos2𝜃=1+cos2𝜃2 má umrita heildið sem
Þá,
Fyrra heildið má reikna eins og það stendur en nota þarf innsetningu til að reikna það síðara. Látum 𝑢=2𝜃. Þá er 𝑑𝑢=2𝑑𝜃, eða 12𝑑𝑢=𝑑𝜃. Þegar 𝜃=0,𝑢=0, og þegar 𝜃=𝜋/2,𝑢=𝜋. Ef síðara heildið er ritað með u fæst
Æfingar í undirkafla 5.5
254.
Hvers vegna er u-innsetning einnig nefnd breytuskipti?
255.
2. Ef þegar keðjureglunni er beitt öfugt, ættuð þið að velja eða
Í eftirfarandi æfingum skal sannreyna hverja samsemd með deildun. Notið síðan tilgreinda u-innsetningu og ákvarðið f þannig að heildið verði á forminu
256.
∫𝑥√𝑥+1𝑑𝑥=215(𝑥+1)3/2(3𝑥−2)+𝐶;𝑢=𝑥+1
257.
Fyrir
258.
∫𝑥√4𝑥2+9𝑑𝑥=112(4𝑥2+9)3/2+𝐶;𝑢=4𝑥2+9
259.
⌠⎮⌡𝑥√4𝑥2+9𝑑𝑥=14√4𝑥2+9+𝐶;𝑢=4𝑥2+9
260.
⌠⎮
⎮⌡𝑥(4𝑥2+9)2𝑑𝑥=−18(4𝑥2+9);𝑢=4𝑥2+9
Finnið stofnfallið í eftirfarandi æfingum með tilgreindri innsetningu.
261.
∫(𝑥+1)4𝑑𝑥;𝑢=𝑥+1
262.
∫(𝑥−1)5𝑑𝑥;𝑢=𝑥−1
263.
∫(2𝑥−3)−7𝑑𝑥;𝑢=2𝑥−3
264.
∫(3𝑥−2)−11𝑑𝑥;𝑢=3𝑥−2
265.
⌠⎮⌡𝑥√𝑥2+1𝑑𝑥;𝑢=𝑥2+1
266.
⌠⎮⌡𝑥√1−𝑥2𝑑𝑥;𝑢=1−𝑥2
267.
∫(𝑥−1)(𝑥2−2𝑥)3𝑑𝑥;𝑢=𝑥2−2𝑥
268.
∫(𝑥2−2𝑥)(𝑥3−3𝑥2)2𝑑𝑥;𝑢=𝑥3–3𝑥2
269.
∫cos3𝜃𝑑𝜃;𝑢=sin𝜃(𝐻𝑖𝑛𝑡:cos2𝜃=1−sin2𝜃)
270.
∫sin3𝜃𝑑𝜃;𝑢=cos𝜃(𝐻𝑖𝑛𝑡:sin2𝜃=1−cos2𝜃)
Notið viðeigandi breytuskipti í eftirfarandi æfingum til að reikna óákveðna heildið.
271.
∫𝑥(1−𝑥)99𝑑𝑥
272.
∫𝑡(1−𝑡2)10𝑑𝑡
273.
∫(11𝑥−7)−3𝑑𝑥
274.
∫(7𝑥−11)4𝑑𝑥
275.
∫cos3𝜃sin𝜃𝑑𝜃
276.
∫sin7𝜃cos𝜃𝑑𝜃
277.
∫cos2(𝜋𝑡)sin(𝜋𝑡)𝑑𝑡
278.
∫sin2𝑥cos3𝑥𝑑𝑥(𝐻𝑖𝑛𝑡:sin2𝑥+cos2𝑥=1)
279.
∫𝑡sin(𝑡2)cos(𝑡2)𝑑𝑡
280.
∫𝑡2cos2(𝑡3)sin(𝑡3)𝑑𝑡
281.
⌠⎮
⎮⌡𝑥2(𝑥3−3)2𝑑𝑥
282.
⌠⎮⌡𝑥3√1−𝑥2𝑑𝑥
283.
⌠⎮
⎮⌡𝑦5(1−𝑦3)3/2𝑑𝑦
284.
∫cos𝜃(1−cos𝜃)99sin𝜃𝑑𝜃
285.
∫(1−cos3𝜃)10cos2𝜃sin𝜃𝑑𝜃
286.
∫(cos𝜃−1)(cos2𝜃−2cos𝜃)3sin𝜃𝑑𝜃
287.
∫(sin2𝜃−2sin𝜃)(sin3𝜃−3sin2𝜃)3cos𝜃𝑑𝜃
Notið reiknivél í eftirfarandi æfingum til að áætla flatarmálið undir ferlinum með vinstri Riemann-summu með 50 liðum. Notið síðan innsetningu til að finna nákvæmt svar.
288.
[T] á bilinu
289.
[T] á bilinu
290.
[T] á bilinu
291.
[T] á bilinu
Notið breytuskipti til að reikna ákveðnu heildin í eftirfarandi æfingum.
292.
∫10𝑥√1−𝑥2𝑑𝑥
293.
⌠⎮⌡10𝑥√1+𝑥2𝑑𝑥
294.
⌠⎮⌡20𝑡√5+𝑡2𝑑𝑡
295.
⌠⎮⌡10𝑡2√1+𝑡3𝑑𝑡
296.
∫𝜋/40sec2𝜃tan𝜃𝑑𝜃
297.
∫𝜋/40sin𝜃cos4𝜃𝑑𝜃
Í eftirfarandi æfingum skal reikna óákveðna heildið með u-innsetningu og velja . Teiknið síðan graf fallsins og stofnfallsins á tilgreindu bilinu. Áætlið, ef unnt er, hvaða gildi C þarf að bæta við stofnfallið svo að það verði jafnt fallinu þar sem a er vinstri endapunktur bilsins.
298.
[T] á bilinu
299.
[T] ∫cos(ln(2𝑥))𝑥𝑑𝑥 á bilinu [0,2]
300.
[T] á bilinu
301.
[T] á bilinu
302.
[T] á bilinu
303.
[T] á bilinu
304.
Ef ℎ(𝑎)=ℎ(𝑏) í heildinu ∫𝑏𝑎𝑔 ′(ℎ(𝑥))ℎ ′(𝑥)𝑑𝑥, hvað má þá segja um gildi þess?
305.
Er innsetningin 𝑢=1−𝑥2 leyfileg í ákveðna heildinu ∫20𝑥1−𝑥2𝑑𝑥 ? Ef ekki, hvers vegna?
Notið breytuskipti í eftirfarandi æfingum til að sýna að hvert ákveðið heildi sé núll.
306.
∫𝜋0cos2(2𝜃)sin(2𝜃)𝑑𝜃
307.
∫√𝜋0𝑡cos(𝑡2)sin(𝑡2)𝑑𝑡
308.
∫10(1−2𝑡)𝑑𝑡
309.
⌠⎮
⎮
⎮⌡101−2𝑡(1+(𝑡−12)2)𝑑𝑡
310.
∫𝜋0sin((𝑡−𝜋2)3)cos(𝑡−𝜋2)𝑑𝑡
311.
∫20(1−𝑡)cos(𝜋𝑡)𝑑𝑡
312.
∫3𝜋/4𝜋/4sin2𝑡cos𝑡𝑑𝑡
313.
Sýnið að meðalgildi 𝑓(𝑥) á bilinu [𝑎,𝑏] sé sama og meðalgildi 𝑓(𝑐𝑥) á bilinu [𝑎𝑐,𝑏𝑐] þegar 𝑐>0.
314.
Finnið flatarmálið undir grafi 𝑓(𝑡)=𝑡(1+𝑡2)𝑎 á bilinu frá 𝑡=0 til 𝑡=𝑥 , þar sem a er fasti, 𝑎>0 og 𝑎≠1 , og reiknið markgildið þegar 𝑥→∞.
315.
Finnið flatarmálið undir grafi 𝑔(𝑡)=𝑡(1−𝑡2)𝑎 á bilinu frá 𝑡=0 til 𝑡=𝑥, þar sem 0<𝑥<1 , a er fasti og 𝑎>0 . Reiknið markgildið þegar 𝑥→1.
316.
Flatarmál hálfhrings með geisla 1 má rita sem Notið innsetninguna til að rita flatarmál hálfhrings sem heildi hornafalls. Ekki þarf að reikna heildið.
317.
Flatarmál efri helmings sporbaugs, sem hefur langás eftir x-ásnum frá 𝑥=−𝑎 til 𝑥=𝑎 og skammás eftir y-ásnum frá 𝑦=−𝑏 til 𝑦=𝑏 , má rita sem ⌠⎮
⎮⌡𝑎−𝑎𝑏√1−𝑥2𝑎2𝑑𝑥. Notið innsetninguna 𝑥=𝑎cos𝑡 til að rita flatarmálið sem heildi hornafalls. Ekki þarf að reikna heildið.
318.
[T] Eftirfarandi graf sýnir fall af gerðinni 𝑓(𝑡)=𝑎sin(𝑛𝑡)+𝑏sin(𝑚𝑡). Áætlið stuðlana a og b og tíðnistikana n og m. Notið áætluðu gildin til að nálga ∫𝜋0𝑓(𝑡)𝑑𝑡.
319.
[T] Eftirfarandi graf sýnir fall af gerðinni 𝑓(𝑥)=𝑎cos(𝑛𝑡)+𝑏cos(𝑚𝑡). Áætlið stuðlana a og b og tíðnistikana n og m. Notið áætluðu gildin til að nálga ∫𝜋20𝑓(𝑡)𝑑𝑡.