1313 Jákvæð ytri áhrif og almannagæði

Inngangur að jákvæðum ytri áhrifum og almannagæðum

Ljósmynd Voyager I af Júpíter og Rauða blettinum mikla. — **Mynd 13.1.** Geimferðastofnun Bandaríkjanna (NASA) skaut Voyager I á loft 5. september 1977. Meginverkefni geimfarsins var að taka nákvæmar myndir af Júpíter, Satúrnusi og tunglum þeirra; þessa mynd af Júpíter tók það á ferð sinni. Í ágúst 2012 varð Voyager I fyrsta manngerða farið til að fara út fyrir helíóhvolfið og inn í geiminn milli stjarna. Samkvæmt stöðuyfirliti NASA frá 17. apríl 2026 voru segulsviðsmælir og plasmabylgjumælir þess enn virkir. Afrek af þessu tagi varpa ljósi á fjölmörg hagfræðileg viðfangsefni. (Mynd: aðlögun á „Voyager’s View of Jupiter’s Great Red Spot“ frá NASA og Jet Propulsion Laboratory (JPL), almenningseign)

Inngangur að jákvæðum ytri áhrifum og almannagæðum

Tengjum við raunveruleikann

Ávinningurinn af Voyager I varir

Ör tækniþróun hefur gert okkur kleift að nálgast og vinna úr gögnum, rata um annasamar borgir og eiga samskipti við fólk hinum megin á hnettinum. Rannsókna- og þróunarstarf einstaklinga, vísindamanna, fyrirtækja, háskóla og stjórnvalda hefur umbylt nútímahagkerfinu. Samanburður á einu mesta tækniafreki mannkyns og snjallsímanum sýnir hve örar framfarirnar hafa verið.

Árið 1977 skutu Bandaríkin Voyager I á loft. Geimfarinu var upphaflega ætlað að fljúga fram hjá Júpíter og Satúrnusi og senda til jarðar ljósmyndir og aðrar mælingar. Það hélt síðan áfram út fyrir helíóhvolf sólarinnar og inn í geiminn milli stjarna. Við geimskotið réð Voyager I yfir einhverri fullkomnustu tölvutækni sem NASA gat hannað og gat unnið 8.000 fyrirmæli á sekúndu. Til samanburðar gátu snjallsímar þegar þessi útgáfa bókarinnar var samin unnið um 14 milljarða fyrirmæla á sekúndu.

Margvísleg tækni nútímans byggir á þekkingu sem varð til við geimrannsóknir NASA fyrir meira en fjórum áratugum. Rannsóknir stofnunarinnar stuðluðu til dæmis að nýjungum sem nýttar eru í nýrnaskilunar- og brjóstamyndatækjum. Rannsóknir og þróun skapa ekki aðeins ávinning fyrir þann sem fjármagnar eða framkvæmir þær, heldur geta þær einnig skilað ávinningi til samfélagsins alls. Ný þekking getur þannig orðið að almannagæðum. Kaflinn fjallar því um tækni, jákvæð ytri áhrif, almannagæði og hlutverk stjórnvalda við að hvetja til nýsköpunar sem skapar samfélagslegan ávinning.

Í hinu þekkta riti The Entrepreneurial State (Frumkvöðlaríkið) notar hagfræðingurinn Mariana Mazzucato snjallsímann til að sýna hvernig einkarekin nýsköpun byggir á opinberum rannsóknum og innviðum. Netið, farsímakerfi, hnattræna staðsetningarkerfið (GPS) og raddstýring eru meðal þeirrar tækni sem gerir snjallsíma gagnlega. Þessar lausnir og fjölmargar aðrar voru þróaðar með umfangsmiklum opinberum stuðningi. Varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna þróaði GPS á mörgum áratugum með gervihnattavöktun og flóknum reikniritum. Stjórnvöld í Bandaríkjunum veita notendum um allan heim enn aðgang að kerfinu.

Við tengjum nýsköpun gjarnan við fyrirtæki á borð við Apple, Google, Lyft, Tesla og Fitbit, en síður við opinbert rannsóknar- og þróunarstarf. Þessi fyrirtæki byggðu þó á verkfærum sem urðu til með opinberum stuðningi og nýttu þau á nýjan hátt. Í heimildinni sem hér er stuðst við var árlegur rekstrarkostnaður GPS-kerfisins metinn á 19 milljarða dollara. Áætlað var að bandarísk fyrirtæki ein og sér töpuðu um einum milljarði dollara á dag ef kerfið hyrfi, auk þeirra áhrifa sem bilun þess hefði á daglegt líf.

Mazzucato er meðal þekktra hagfræðinga sem hvetja til áframhaldandi opinbers stuðnings við nýsköpun til að efla hagsæld, draga úr ójöfnuði og takast á við áskoranir á borð við þurrka, breytingar á strandsvæðum og öfgaveður. Hún bendir á að fyrirtæki á samkeppnismörkuðum geti veigrað sér við áhættu umfangsmikillar nýsköpunar, enda geta misheppnaðar tilraunir og takmörkuð notkun nýrrar tækni valdið miklu tjóni. Stjórnvöld geta tekið að sér áhættusamari rannsókna- og þróunarverkefni. Slíkar ákvarðanir eru þó flóknar: opinber útgjöld eru fjármögnuð af skattgreiðendum og nýsköpun getur breytt störfum og eftirspurn eftir vinnuafli.

Í kaflanum er leitað svara við eftirfarandi spurningum: Eru einkafyrirtæki reiðubúin að fjárfesta nægilega í nýrri tækni? Hvernig skapar ný tækni jákvæð ytri áhrif? Hvað hvetur uppfinningafólk áfram? Hvaða hlutverki ættu stjórnvöld að gegna í rannsóknum og tækniþróun? Hvaða gæði veita markaðir ekki með hagkvæmum hætti og hvenær þarf hið opinbera að tryggja framboð þeirra? Hvað gerist þegar neysla eða framleiðsla skapar jákvæð ytri áhrif? Hvers vegna er sameiginlegum auðlindum, svo sem fiskistofnum í hafi, hætt við ofnýtingu?