13.1 Fjárfesting í nýsköpun
13.1 Fjárfesting í nýsköpun
Námsmarkmið
- Greina jákvæð ytri áhrif nýrrar tækni.
- Útskýra muninn á einkaávinningi og samfélagslegum ávinningi og nefna dæmi um hvort tveggja.
- Reikna og greina ávöxtun.
Samkeppni á markaði getur hvatt til þróunar nýrrar tækni. Fyrirtæki getur aukið hagnað sinn með því að finna ódýrari framleiðsluaðferð eða bjóða vörur með eiginleikum sem neytendur sækjast eftir. Gregory Lee, forstjóri Samsung, orðaði það svo: „Óþreytandi leit að nýsköpun er grundvallarregla í starfsemi okkar og gerir neytendum kleift að uppgötva heim möguleika með tækninni.“ Nýsköpunarfyrirtæki nýtur yfirleitt tímabundins forskots á keppinauta sína og getur því aflað umframhagnaðar áður en þeir ná því.
Í sumum tilvikum getur samkeppni þó dregið úr hvata til þróunar nýrrar tækni, einkum þegar önnur fyrirtæki geta fljótt hermt eftir nýrri hugmynd. Hugsum okkur lyfjafyrirtæki sem íhugar að þróa nýtt lyf. Samkvæmt mati sem bókin vísar til gat kostað að meðaltali 800 milljónir dollara og tekið meira en áratug að uppgötva lyf, framkvæma nauðsynlegar öryggisprófanir og koma því á markað. Mistakist rannsókna- og þróunarverkefnið (R&Þ), eins og alltaf getur gerst, verður fyrirtækið fyrir tapi og gæti jafnvel orðið gjaldþrota. Takist verkefnið geta keppinautar aðlagað grunnhugmyndina og hermt eftir henni án þess að bera allan þróunarkostnaðinn. Nýsköpunarfyrirtækið ber því mestan hluta R&Þ-kostnaðarins en nýtur í besta falli lítils og tímabundins samkeppnisforskots.
Margir uppfinningamenn hafa komist að raun um að uppfinningar þeirra skiluðu minni hagnaði en sanngjarnt hefði verið að vænta.
Hagfræðirannsóknir sem bókin vísar til benda til þess að upphaflegur uppfinningamaður fái aðeins um þriðjung til helming af heildarhagrænum ávinningi nýsköpunar. Önnur fyrirtæki og notendur nýju vörunnar njóta þess sem eftir stendur.
Jákvæð ytri áhrif nýrrar tækni
Er hætta á að einkafyrirtæki í markaðshagkerfi fjárfesti of lítið í rannsóknum og tækni? Byggi fyrirtæki verksmiðju eða kaupi búnað fær það allan hagrænan ávinning fjárfestingarinnar. Þegar fyrirtæki fjárfestir í nýrri tækni er einkaávinningurinn, það er hagnaður fyrirtækisins, hins vegar aðeins hluti af heildarávinningi samfélagsins. Samfélagslegur ávinningur af nýsköpun tekur bæði til einkaávinnings fyrirtækisins sem þróaði tæknina og verðmætis allra jákvæðra ytri áhrifa nýju hugmyndarinnar eða vörunnar fyrir önnur fyrirtæki og samfélagið í heild. Eins og fram kom í kaflanum Umhverfisvernd og neikvæð ytri áhrif eru jákvæð ytri áhrif ávinningur sem fellur einum eða fleiri þriðju aðilum í skaut.
Tökum Stóra lyfjafyrirtækið sem Dæmi. Fyrirtækið er að skipuleggja R&Þ-áætlun næsta árs. Hagfræðingar og vísindamenn þess hafa tekið saman möguleg rannsókna- og þróunarverkefni og metið vænta ávöxtun þeirra. Mynd 13.2 sýnir niðurstöðurnar. Niðurhallandi ferillinn D_einka sýnir eftirspurn fyrirtækisins eftir fjármagni, það er hversu mikið það er reiðubúið að taka að láni til R&Þ-verkefna við mismunanDi vexti. Gerum ráð fyrir að R&Þ-fjárfestingin skapi einnig jákvæð ytri áhrif fyrir önnur fyrirtæki og heimili. Nýsköpun kveikir enda oft frekara skapandi starf sem samfélagið metur að verðleikum. Þegar þessum samfélagslega ávinningi er bætt við einkaeftirspurn fyrirtækisins fæst ferillinn D_samf., sem liggur ofan við D_einka.
Gæti fyrirtækið haldið öllum samfélagslegum ávinningi fyrir sig og útilokað aðra frá honum félli einkaeftirspurnarferill þess saman við eftirspurnarferil samfélagsins. Samkvæmt mynd 13.2 og töflu 13.1 myndi fyrirtækið fjármagna R&Þ-verkefni fyrir 30 milljónir dollara ef markaðsvextir væru 8%. Samfélagslega hagkvæm fjárfesting væri hins vegar 52 milljónir dollara.
| Ávöxtun | D_einka (milljónir dollara) | D_samf. (milljónir dollara) |
|---|---|---|
| 2% | 72 $ | 84 $ |
| 4% | 52 $ | 72 $ |
| 6% | 38 $ | 62 $ |
| 8% | 30 $ | 52 $ |
| 10% | 26 $ | 44 $ |
Tafla 13.1: Ávöxtun og eftirspurn eftir fjármagni
Upphafleg eftirspurn Stóra lyfjafyrirtækisins eftir fjármagni, D_einka, byggist á hagnaði þess. Önnur lyfjafyrirtæki og fyrirtæki í heilbrigðisþjónustu geta hins vegar lært af nýjum meðferðaraðferðum og þróað eigin samkeppnisvörur. Samfélagslegur ávinningur lyfsins tekur mið af verðmæti allra jákvæðra ytri áhrifa þess. Fengi Stóra lyfjafyrirtækið þessa samfélagslegu ávöxtun í stað þess að hún félli öðrum í skaut mynDi eftirspurn þess eftir fjármagni færast að D_samf. og það væri reiðubúið að taka 52 milljónir Dollara að láni til fjárfestingar. Fái fyrirtækið hins vegar aðeins 50 sent af hverjum dollara samfélagslegs ávinnings ver það minna fé til nýrra vara. Fjárfestingin yrði þá einhvers staðar á milli þess sem ferlarnir D_einka og D_samf. sýna.
Hvers vegna ætti að fjárfesta í mannauði?
Fjárfesting, hvort sem hún felst í nýju raforkuveri eða rannsóknum á nýrri krabbameinsmeðferð, krefst yfirleitt stofnkostnaðar gegn óvissum ávinningi síðar. Fjárfesting í menntun, eða mannauði, er þar engin undantekning. Nemendur og fjölskyldur þeirra verja umtalsverðum tíma og fjármunum til menntunar. Er sú fjárfesting þess virði?
Hagfræðirannsóknir sem bókin vísar til svara spurningunni að jafnaði játandi. Nokkrar rannsóknir á ávöxtun menntunar í Bandaríkjunum meta til dæmis ávöxtun háskólamenntunar á um 10–15%. Gögn í töflu 13.2 úr skýrslu Vinnumálastofnunar Bandaríkjanna (e. U.S. Bureau of Labor Statistics, BLS) um venjulegar vikulegar tekjur launafólks á fjórða ársfjórðungi 2021 sýna að miðgildi vikutekna hækkar með aukinni menntun. Sú ávöxtun var hærri en af sambærilegri fjárfestingu í bandarískum ríkisskuldabréfum eða sparnaðarreikningum, en rann að mestu til launafólksins sjálfs. Hún er því einkaávöxtun menntunar.
| Ekki lokið framhaldsskóla | Framhaldsskólapróf, án háskólanáms | Bakkalárgráða eða meira | |
|---|---|---|---|
| Miðgildi vikutekna (starfsfólk í fullu starfi, 25 ára og eldra) | 651 $ | 831 $ | 1.467 $ |
Tafla 13.2: Venjulegar vikulegar tekjur launafólks í Bandaríkjunum, fjórði ársfjórðungur 2021
Hvaða ávinning hefur samfélagið af því að fjárfesta í menntun eins nemanda til viðbótar? Verji stjórnvöld fé skattgreiðenda til að niðurgreiða opinbera menntun ætti samfélagið að vænta einhvers afraksturs. Rannsóknir hagfræðinga á borð við George Psacharopoulos benda til þess að samfélagsleg ávöxtun skólagöngu sé jákvæð í mörgum löndum. Fjárfesting í menntun skapar enda jákvæð ytri áhrif. Samkvæmt Walter McMahon geta þau meðal annars birst í betri heilsu almennings, minni glæpatíðni, hreinna umhverfi og stöðugri lýðræðisstjórn, þótt erfitt geti verið að mæla þau. Af þessum sökum niðurgreiða mörg ríki grunn-, framhalds- og háskólamenntun með fé skattgreiðenda. Menntun gagnast þeim sem hlýtur hana, en vel menntað samfélag skapar jafnframt jákvæð ytri áhrif fyrir alla.
Önnur dæmi um jákvæð ytri áhrif
Tækni er ef til vill mest áberandi dæmið um jákvæð ytri áhrif en alls ekki það eina. Bólusetning verndar ekki aðeins einstaklinginn gegn sjúkdómi heldur dregur einnig úr smitáhættu annarra. Þegar mörg hús í hverfi eru endurnýjuð hækkar ekki aðeins verðmæti þeirra heldur getur verðmæti annarra húsa í hverfinu einnig aukist.
Stefna hins opinbera getur brugðist við jákvæðum ytri áhrifum með því að hjálpa þeim sem skapa áhrifin að fá stærri hlut af samfélagslega ávinningnum. Þegar um bólusetningar er að ræða gæti slík stefna til dæmis falist í niðurgreiðslu til þeirra sem láta bólusetja sig.
MynD 13.3 sýnir markað fyrir inflúensubólusetningar. Markaðseftirspurnarferillinn D_markaður sýnir aðeins einkajaðarábata (MPB) þeirra sem eru bólusettir. Ef enginn ytri kostnaður fylgir framleiðslu bóluefnisins sýnir einkajaðarkostnaður framleiðslunnar (MPC) jafnframt framboðsferil markaðarins.
Jafnvægismagn bólusetninga á markaði, þar sem MPB jafngildir MPC, er Q_markaður og verðið er P_markaður. Bólusetningar skapa þó einnig jákvæð ytri áhrif, því þeir sem láta ekki bólusetja sig búa við minni hættu á inflúensusmiti þegar aðrir eru bólusettir. Þegar ytri ábatinn er lagður við einkajaðarábata bólusetningar fæst samfélagslegur jaðarábati (MSB) og ferillinn D_samfélag. Samfélagslega hagkvæma magnið, þar sem MSB jafngildir MPC, er Q_samfélag. Markaðurinn framleiðir því of lítið af bólusetningum.
Hvernig geta stjórnvölD fært markaðsmagnið nær samfélagslega hagkvæma magninu? Ein leið væri að veita öllum sem vilja láta bólusetja sig styrk, til dæmis í formi bólusetningarávísunar sem aðeins mætti nota til að greiða fyrir inflúensubólusetningu. Jafngilti styrkurinn nákvæmlega ytri ábata bólusetningarinnar myndi eftirspurn neytenda færast frá D_markaður að D_samfélag og magnið aukast í Q_samfélag. Seljendur fengju verðið P_samfélag en neytendur greiddu P_styrkur; mismunurinn væri niðurgreiðslan.
Samfélagsbreytingar sem afrakstur nýsköpunar
Hagfræðingurinn Carlota Perez notar reynslu af fyrri nýsköpunarskeiðum til að greina stöðu hagkerfisins. Hún bendir á að fyrri tæknileg þáttaskil, svo sem útbreiðsla járnbrauta og tilkoma fjöldaframleiðslu, hafi fyrst leitt til tilfærslu starfa og auðs en síðar til aukinnar velferðar og hagvaxtar. Eftir erfitt umbreytingarskeið hafi fylgt innleiðingarskeið þar sem ný tæknikerfi breiddust út og urðu hluti af daglegu lífi.
Fyrri nýsköpunarskeið, þar á meðal iðnbyltingin, höfðu jafnframt veruleg neikvæð umhverfisáhrif, svo sem mengun og eyðingu búsvæða. Perez bendir á að byltingin í upplýsinga- og fjarskiptatækni (UFT) geti hins vegar einnig skapað jákvæð ytri áhrif fyrir umhverfið. UFT færir sífellt fleiri svið samfélagsins yfir í stafræna þjónustu og samskipti sem geta krafist minni efnisnotkunar. Rannsóknir sem bókin vísar til benda til dæmis til þess að netverslun geti í sumum tilvikum dregið úr umhverfisáhrifum. UFT veitir jafnframt fyrirtækjum sem vilja draga úr umhverfisáhrifum sínum ný tæki til að mæla og stýra auðlindanotkun.
Líkt og önnur nýsköpun hefur UFT skapað ný störf og hagræn tækifæri en jafnframt dregið úr eftirspurn eftir öðrum störfum. Aukin hnattvæðing og skilvirkni hafa á sumum sviðum leitt til lokunar fyrirtækja og lægri launa. Greining Perez bendir til þess að unnt sé að bregðast við slíkri tilfærslu starfa með viðeigandi regluverki og fjárfestingu, einkum í menntun og þjálfun. Markmiðið er að samfélagið geti nýtt tækifæri nýsköpunar og jákvæð ytri áhrif hennar án þess að líta fram hjá kostnaðinum sem breytingarnar leggja á tiltekna hópa.