13.2 Hvernig stjórnvöld geta hvatt til nýsköpunar

13.2 Hvernig stjórnvöld geta hvatt til nýsköpunar

Stjórnvöld geta með ýmsum aðgerðum aukið hvata til nýsköpunar. Þau geta meðal annars verndað hugverkaréttindi, tekið þátt í kostnaði við rannsóknir og þróun og stutt rannsóknasamstarf háskóla og fyrirtækja.

Hugverkaréttindi

Ein leið til að stuðla að nýrri tækni er að veita frumkvöðli einkarétt á nýrri vöru eða aðferð um tiltekinn tíma. Hugverkaréttindi ná meðal annars til einkaleyfa, sem veita uppfinningafólki tímabundinn einkarétt til að framleiða, nota eða selja uppfinningu, og höfundarréttar, sem verndar meðal annars bókmenntir, tónlist, kvikmyndir, myndskeið og myndverk. Hafi lyfjafyrirtæki einkaleyfi á nýju lyfi má annað fyrirtæki ekki framleiða eða selja lyfið án leyfis einkaleyfishafans meðan einkaleyfið gildir. Án verndar gæti lyfjafyrirtækið þurft að mæta samkeppni um leið og varan reynist vel og ætti þá erfiðara með að endurheimta rannsóknar- og þróunarkostnaðinn. Einkaleyfi getur hins vegar skapað tímabundinn einokunarhagnað og þar með aukið hvata til rannsókna og þróunar. Verndin má þó ekki vara endalaust. Í rammanum Skýrum málið er fjallað um hvernig bandarísk höfundarréttarlög höfðu áhrif á elstu kvikmyndirnar um Mikka mús.

Einkaleyfi geta hvatt til nýsköpunar með því að vernda tímabundið hagsmuni frumkvöðulsins, en kerfið er ekki gallalaust:

• Hagfræðirannsóknir sem bókin vísar til benda til þess að uppfinningafólk fái jafnvel þar sem einkaleyfakerfi er til staðar aðeins um þriðjung til helming af heildarhagrænu verðmæti uppfinninga sinna.
• Í hraðbreytilegum hátæknigreinum, svo sem líftækni og hálfleiðarahönnun, geta einkaleyfi skipt minna máli vegna þess hve tækninni fleygir hratt fram.
• Ekki er unnt að vernda allar nýjar hugmyndir með einkaleyfi eða höfundarrétti, til dæmis nýtt skipulag verksmiðju eða nýja aðferð við þjálfun starfsfólks.
• Einkaleyfi geta náð of vítt eða verið veitt of auðveldlega. Í upphafi áttunda áratugarins hafði Xerox fengið meira en 1.700 einkaleyfi á einstökum þáttum ljósritunarvélarinnar. Nýtt einkaleyfi fékkst við hverja endurbót og verndartíminn hófst þá að nýju.
• Tuttugu ára gildistími einkaleyfis er að nokkru leyti handahófskenndur. Verndin þarf að vara nógu lengi til að uppfinningafólk geti fengið viðunandi ávöxtun, en ekki svo lengi að það geti krafist einokunarverðs til frambúðar.

Þar sem einkaleyfi eru ófullkomin og eiga ekki við um allar tegundir nýsköpunar þurfa stjórnvöld einnig aðrar leiðir til að bæta ávöxtun þeirra sem þróa nýja tækni. Í næstu undirköflum er fjallað um þrjár slíkar aðgerðir.

Stefna 1: Opinber útgjöld til rannsókna og þróunar

Hafi einkageirinn ekki nægan hvata til rannsókna og þróunar geta stjórnvöld fjármagnað slíkt starf beint. Opinbert fé getur stutt rannsóknir og þróun (R&Þ) í háskólum, sjálfseignarstofnunum, einkafyrirtækjum og opinberum rannsóknarstofum. Slík útgjöld geta skapað þekkingu og tækni sem mörg fyrirtæki geta nýtt. Þau eru þó fjármögnuð af skattgreiðendum og val verkefna getur stundum ráðist meira af pólitískum sjónarmiðum en vísindalegu eða efnahagslegu mati.

Á sjöunda áratugnum fjármagnaði alríkisstjórnin um tvo þriðju hluta allra R&Þ-útgjalda Bandaríkjanna. Gögnin frá 2018 sýna að atvinnulífið hafði síðar tekið við mun stærri hluta fjármögnunarinnar. Alríkisstjórnin hefur því reynt að beina beinum R&Þ-útgjöldum að sviðum þar sem einkafyrirtæki eru síður virk. Beinn opinber stuðningur krefst þó pólitískra ákvarðana um hvaða verkefni skuli fjármagna. Vísindalegt mat á gildi rannsókna getur þá blandast sjónarmiðum um það hvar fjármununum er varið og hvaða kjördæmi njóta þeirra.

Stefna 2: Skattafsláttur vegna rannsókna og þróunar

Önnur leið til að styðja R&Þ án þess að stjórnvöld þurfi að meta hvert verkefni sérstaklega er að veita fyrirtækjum skattafslátt í samræmi við rannsóknar- og þróunarstarf þeirra. Í Bandaríkjunum nefnist þessi aðgerð skattafsláttur vegna rannsókna og tilraunastarfsemi. Í mati bandaríska fjármálaráðuneytisins sem bókin vísar til kom fram að hver dollari í minni skatttekjum vegna afsláttarins leiddi að minnsta kosti til eins dollars í viðbótar R&Þ-fjárfestingu fyrirtækja. Sumar rannsóknir mátu hlutfall ávinnings og kostnaðar á bilinu 2,00–2,96.

Stefna 3: Rannsóknasamstarf

Stjórnvöld einstakra fylkja og alríkisstjórnin styðja rannsóknasamstarf með margvíslegum hætti. Samtökin United for Medical Research, sem beita sér fyrir alríkisfjármögnun Heilbrigðisrannsóknastofnana Bandaríkjanna (NIH), áætluðu að rannsóknir á vegum NIH hefðu árið 2011 aukið verga landsframleiðslu Bandaríkjanna um 69 milljarða dollara og stutt sjö milljónir starfa. Samkvæmt gögnum sem bókin vísar til vörðu Bandaríkin 117 milljörðum dollara til læknisfræðilegra rannsókna það ár. Vísindaakademía Bandaríkjanna og Verkfræðiakademía Bandaríkjanna fá einnig alríkisstuðning til nýsköpunarverkefna. Frumkvæði um rannsóknir í landbúnaði og matvælum (AFRI) hjá landbúnaðarráðuneyti Bandaríkjanna veitir styrki til verkefna sem beita bestu fáanlegu vísindum á brýn vandamál landbúnaðar, allt frá matvælaöryggi til offitu barna. Samstarf opinberra háskóla og rannsóknastofnana við einkageirann getur þannig örvað vörunýsköpun og stuðlað að tilkomu nýrra atvinnugreina.