13.3 Almannagæði

13.3 Almannagæði

Ný tækni getur skapað mikil jákvæð ytri áhrif. Jafnvel þótt helmingur eða tveir þriðju hlutar samfélagslegs ávinnings nýrrar uppfinningar falli öðrum í skaut fær uppfinningafólkið yfirleitt einhverja einkaávöxtun. Hvað gerist hins vegar þegar ávinningurinn dreifist svo víða að einkafyrirtæki geta ekki vænst þess að fá nægar tekjur af honum? Gæði af því tagi geta verið almannagæði. Landvarnir eru algengt dæmi. Í kaflanum eru fyrst skilgreind tvö megineinkenni almannagæða, síðan útskýrt hvers vegna einkafyrirtæki eiga erfitt með að bjóða þau fram og loks fjallað um möguleg viðbrögð stjórnvalda og samfélagsins.

Skilgreining almannagæða

Í hagfræði hefur hugtakið almannagæði afmarkaða merkingu og nær ekki sjálfkrafa til alls sem er fjármagnað með sköttum. Til samanburðar má skoða venjuleg einkagæði, til dæmis eina pítsusneið. Sneiðin er afmörkuð eining sem auðvelt er að kaupa, selja og afhenda einum neytanda. Almannagæði hafa aðra eiginleika.

Almannagæði hafa tvö megineinkenni: erfitt eða ómögulegt er að útiloka fólk frá notkun þeirra og þau eru samkeppnislaus í neyslu. Fyrra einkennið merkir að ekki er hægt að koma í veg fyrir að einhver njóti gæðanna, eða að slík útilokun væri mjög kostnaðarsöm. Kaupi Lárus pítsusneið getur hann komið í veg fyrir að Lára borði hana. Landvarnir ná hins vegar til allra íbúa landsins. Einstaklingur getur ekki afþakkað verndina og stjórnvöld geta ekki varið alla aðra en útilokað einn tiltekinn íbúa.

Síðara einkennið, að almannagæði séu samkeppnislaus í neyslu, merkir að notkun eins einstaklings dregur ekki úr möguleikum annarra til að njóta þeirra. Ef Magnús borðar pítsu getur Mía ekki borðað sömu pítsu; þau keppa um neyslu hennar. Sú vernd sem landvarnir veita Magnúsi dregur hins vegar ekki úr þeirri vernd sem Mía nýtur.

Ýmis opinber þjónusta hefur einkenni almannagæða. Erfitt væri til dæmis að skipuleggja slökkviliðs- eða lögregluþjónustu þannig að eignir sumra íbúa í hverfi væru varðar gegn eldsvoða og innbrotum en eignir annarra alls ekki. Vernd einnar eignar getur óhjákvæmilega aukið öryggi annarra í nágrenninu.

Jákvæð ytri áhrif og almannagæði eru náskyld en ekki samheiti. Almannagæði, svo sem löggæsla og tilteknar lýðheilsuaðgerðir, skapa jákvæð ytri áhrif. Ekki er þó allt sem hefur jákvæð ytri áhrif almannagæði. Menntun skapar til dæmis samfélagslegan ávinning en hægt er að útiloka fólk frá tilteknu námskeiði og einkaaðilar geta selt menntunarþjónustu. Einkafyrirtæki geta einnig hagnast á uppfinningum þótt hagnaðurinn endurspegli ekki allan samfélagslegan ávinning þeirra. Einkaleyfi gera nýja þekkingu tímabundið útilokanlega í lagalegum skilningi, þótt notkun þekkingarinnar sé áfram að mestu samkeppnislaus.

Laumufarþegavandi almannagæða

Einkafyrirtæki eiga erfitt með að afla tekna af almannagæðum. Ef ekki er hægt að útiloka fólk frá notkun vöru eða þjónustu, eða útilokunin er mjög kostnaðarsöm, hvernig á fyrirtækið þá að innheimta greiðslu fyrir hana?

Ramminn Reiknum dæmið sýnir hvernig fangaklemman getur komið í veg fyrir að almannagæði verði til.

Hlutverk stjórnvalda við fjármögnun almannagæða

Til að fjármagna almannagæði þarf að tryggja næg framlög og draga úr laumufari. Ein leið er að taka sameiginlegar ákvarðanir í stjórnmálaferlinu, fjármagna gæðin með sköttum og skylda þannig alla til að leggja sitt af mörkum.

Skattar og opinber útgjöld eru þó ekki eina leiðin til að bjóða almannagæði. Markaðir geta stundum fundið aðrar tekjuleiðir. Hefðbundin útvarpssending er gott dæmi: eftir að merkinu hefur verið útvarpað er erfitt að útiloka fólk frá móttöku þess, og hlustun eins dregur ekki úr möguleikum annarra til að hlusta. Bein gjaldtaka af hverjum hlustanda er því erfið.

Auglýsingafjármagnaðar útvarpsstöðvar afla tekna með því að selja aðgang að athygli hlustenda. Neytendur sem kaupa auglýstar vörur bera að lokum hluta kostnaðarins, því fyrirtækin fella auglýsingakostnað inn í vöruverð. Áskriftarútvarp, svo sem SiriusXM, notar aðra leið og innheimtir reglulegt gjald fyrir aðgang án hefðbundinna auglýsinga. Útsendingin er enn samkeppnislaus í neyslu, en tæknileg aðgangsstýring gerir hana útilokanlega.

Sum almannagæði eru fjármögnuð með blöndu almennra tekna og gjaldtöku fyrir tiltekna þjónustu. Borgargarður getur til dæmis verið öllum opinn án endurgjalds en tekið gjald fyrir bílastæði, frátekin lautarferðasvæði eða veitingar.

Í öðrum tilvikum geta félagsleg viðmið og persónuleg hvatning dregið úr laumufari án lagaboða. Nágrannar geta stofnað félag til að fegra hverfið eða skipulagt næturvaktir til að auka öryggi. Bændur geta sameinast um áveitukerfi sem gagnast heilu svæði og félagslegur þrýstingur getur hvatt alla til þátttöku. Fjársafnanir góðgerðarsamtaka og háskóla nota einnig félagsleg tengsl og viðurkenningu til að afla framlaga til verkefna sem skapa sameiginlegan ávinning.

Sameiginlegar auðlindir og „harmleikur almenninganna“

Sum gæði falla hvorki að skilgreiningu einkagæða né almannagæða. Pítsusneið er skýrt dæmi um einkagæði og borgargarður getur haft einkenni almannagæða. En hvernig á að flokka auðlind sem erfitt er að loka öðrum frá en hver notandi getur gengið á, til dæmis stofn karabíska sæsnigilsins queen conch?

Karabíski sæsnigillinn queen conch (Aliger gigas) lifir á grunnu sjávargrasasvæði í Karíbahafi. Vatnið er svo grunnt og tært að kafari getur safnað mörgum sniglum á einum degi. Kjötið er staðbundið lostæti og mikilvæg fæða, og stórar skeljarnar eru nýttar í listmuni og handverk. Næstum hver sem á lítinn bát, öndunarpípu og köfunargrímu getur tekið þátt í veiðunum, svo erfitt er að útiloka aðgang. Veiðin er þó samkeppnisbundin: snigill sem einn kafari tekur stendur öðrum ekki lengur til boða.

Gæði sem erfitt er að útiloka fólk frá en samkeppni ríkir um kallast sameiginlegar auðlindir. Séu miðin opin öllum getur hver veiðimaður aukið eigin afla án þess að bera allan kostnaðinn sem minni stofn leggur á aðra. Því er hætta á að sameiginleg auðlind á borð við sæsniglastofninn verði ofnýtt.

„Harmleikur almenninganna“ er algengur rammi til að greina sameiginlegar auðlindir, þar á meðal stafrænar auðlindir á borð við opin gagnasöfn og netbókasöfn. Elinor Ostrom, fyrsta konan til að hljóta Nóbelsverðlaunin í hagfræði, sýndi þó að harmleikurinn er ekki óhjákvæmilegur. Vettvangsrannsóknir hennar í Indónesíu, Kenía, Maine í Bandaríkjunum og Nepal sýndu að notendur sameiginlegrar auðlindar geta sjálfir sett reglur, fylgst með notkun og beitt viðurlögum. Þegar notendur þekkjast, geta átt samskipti og bera sameiginlega ábyrgð er stundum hægt að varðveita auðlindina án einkavæðingar eða miðstýrðrar stjórnunar.

Jákvæð ytri áhrif lýðheilsuáætlana

Ein eftirtektarverðasta breyting lífskjara síðustu alda er aukin ævilengd. Samkvæmt mati sem bókin vísar til voru lífslíkur manna aðeins 20–30 ár fyrir þúsundum ára. Meðalævilíkur í Bandaríkjunum voru 47 ár árið 1900, 79 ár árið 2015 og 77 ár árið 2020 eftir lækkun sem tengdist heimsfaraldri COVID-19, kórónuveirusjúkdómsins 2019. Meginhluti þeirrar aukningar sem bókin lýsir varð því á tuttugustu öld.

Auknar lífslíkur eiga einkum þrjár skýringar. Í fyrsta lagi drógu hreint neysluvatn og örugg förgun skólps úr útbreiðslu smitsjúkdóma. Í öðru lagi breytti fólk hegðun sinni: það lærði meðal annars að sótthreinsa ílát fyrir ungbarnamat, þvo hendur, verja mat fyrir flugum, draga úr reykingum og verjast kynsjúkdómum. Í þriðja lagi skiptu læknisfræðilegar framfarir miklu. Á árunum 1890–1930 komu fram bóluefni gegn meðal annars barnaveiki, kóleru, kíghósta, berklum, stífkrampa og gulusótt. Alexander Fleming uppgötvaði pensilín árið 1928; lyfið var þróað til klínískrar notkunar í upphafi fimmta áratugarins og ruddi brautina fyrir önnur sýklalyf. Síðar hafa meðal annars lyf gegn háþrýstingi dregið úr ótímabærum dauðsföllum.

Þessar lýðheilsuframfarir tengjast bæði jákvæðum ytri áhrifum og almannagæðum. Fræðsla um hreinlæti og reykingar breytti hegðun á þann hátt að ávinningurinn náði einnig til annarra. Stjórnvöld fjármögnuðu vatns-, fráveitu- og regnvatnskerfi sem erfitt hefði verið að bjóða eingöngu gegn einstaklingsbundinni greiðslu. Margar læknisfræðilegar uppgötvanir tuttugustu aldar spruttu úr rannsóknum sem stjórnvöld eða háskólar fjármögnuðu, en einkaleyfi og önnur hugverkaréttindi bættu jafnframt hvata einkaaðila. Hagfræðileg rök fyrir bólusetningarkröfum byggjast á því að bólusetning verndar ekki aðeins þann bólusetta heldur dregur einnig úr smitáhættu annarra.