2.1 Yfirlit yfir frumkvöðlaferlið

Þegar efnahags- og vinnumarkaðsaðstæður eru góðar hefur frumkvöðullinn öryggisnet sem dregur úr áhættu við að stofna nýtt frumkvöðlaverkefni, sprotafyrirtæki eða skipulagsheild sem stundar viðskipti eða er komið á fót til að mæta þörf. Öryggisnetið auðveldar einnig skjótan viðsnúning ef verkefnið tekst ekki. Fleiri sprotafyrirtæki eru stofnuð þegar trú fólks er mikil bæði á velgengni verkefnisins og á að frumkvöðullinn geti fundið starf ef það mistekst. Fólk eldra en 40 ára stendur að meirihluta nýrra sprotafyrirtækja. Ein ástæða þess er áframhaldandi þróun þar sem fyrirtæki ráða sjálfstæðan verktaka. Sjálfstæður verktaki vinnur sambærileg störf og starfsmaður án þess að vera á launaskrá verkkaupans og ber ábyrgð á eigin sköttum og réttindum. Þessi hópur frumkvöðla býr yfir fyrri þekkingu og sérhæfingu og greinir tækifæri sem skapast þegar fyrirtæki draga úr fastráðningum en útvista meira til sjálfstæðra verktaka. Verktakahagkerfið stuðlar að þessari þróun. Þar er fólk ráðið í tímabundin og oft breytileg störf eftir þörfum í stað þess að fyrirtæki haldi fullmönnuðu starfsliði. Fyrir vinnuveitanda felst ávinningurinn meðal annars í lægri kostnaði vegna starfsmannakjara og minni skuldbindingum gagnvart tilteknum starfsmönnum. Fyrir ráðinn aðila eða sjálfstæðan verktaka, sem stundum er kallaður sjálfstætt starfandi aðili, felst ávinningurinn í því að vera ekki bundinn til langs tíma og geta valið samninga með sveigjanlegum hætti. Frá sjónarhóli frumkvöðlastarfs skapa vefir sem styðja verktakahagkerfið tækifæri til sjálfstæðra verkefna. Þannig fjölgar smáum frumkvöðlum. Ýmis heiti eru notuð um þessa þróun, svo sem deilihagkerfi, verktakahagkerfi, jafningjahagkerfi og samstarfshagkerfi. Hún getur falist í akstri fyrir fyrirtæki á borð við Lyft, Uber eða GrubHub eða þjónustu sem boðin er í gegnum TaskRabbit, UpWork eða LivePerson. Áætlað var að sjálfstæðir verktakar og starfsfólk sem ráðið er eftir þörfum myndu nema 42 prósentum starfsfólks smáfyrirtækja árið 2020, sem væri 8 prósenta aukning frá þáverandi stöðu.¹ Einnig var því spáð að meira en 50 prósent vinnuaflsins yrðu sjálfstæðir verktakar árið 2027 ef þróunin héldi áfram með sama hraða.² Í skýrslunni „Freelancing in America: 2019“, sjöttu árlegu rannsókn UpWork og Freelancers Union, var áætlað að 57 milljónir Bandaríkjamanna ynnu sjálfstætt. Tekjur þeirra nálguðust 5 prósent af vergri landsframleiðslu Bandaríkjanna, eða tæpa 1 billjón Bandaríkjadala, og miðgildi tímakaups var 28,00 Bandaríkjadalir. Það var hærra tímakaup en 70 prósent vinnandi fólks í bandaríska hagkerfinu fengu.³ Ein skýrsla komst að þeirri niðurstöðu að 94 prósent af nettófjölgun starfa á árunum 2005–2015 hefðu orðið í óhefðbundnum ráðningarflokkum og að 60 prósent fjölgunarinnar mætti rekja til sjálfstæðra verktaka og starfsfólks verktakafyrirtækja.⁴

Samkvæmt Vinnumálastofnun Bandaríkjanna fjölgar sjálfstætt starfandi Bandaríkjamönnum. Í árslok 2016 voru þeir 9,6 milljónir og búist var við að þeim fjölgaði í 10,3 milljónir árið 2026.⁵ Í nýrri rannsókn í annarri árlegri skýrslu FreshBooks um sjálfstætt starf var því spáð að 27 milljónir bandarískra starfsmanna myndu yfirgefa hefðbundin störf og velja sjálfstætt starf fyrir árið 2020. Þar með myndi fjöldi sérfræðinga í sjálfstæðu fullu starfi þrefaldast og ná 42 milljónum. Helsti drifkraftur breytingarinnar er aukin löngun fólks til að ráða eigin starfsferli og hafa meiri stjórn á vinnutíma og þeim verkefnum sem það tekur að sér.^6,7 Sjálfstætt starf er vitaskuld vítt hugtak sem tekur bæði til eigenda smáfyrirtækja, sprotafyrirtækja frumkvöðla og sjálfstætt starfandi fólks í verktakahagkerfinu. Frá 2016 hefur starfsmönnum fyrirtækja í eigu sjálfstætt starfandi fólks fækkað. Þar koma margir þættir við sögu, meðal annars erfiðleikar við að finna hæft starfsfólk, fleiri atvinnukostir hæfs fólks, svo sem verkefni í verktakahagkerfinu, útvistun og tæknilausnir sem draga úr þörf fyrir starfsfólk. Frumkvöðlastarfsemi hefur þó haldist stöðug.⁸

Í grein Davids Jolley í Business Insider frá 2017, „America Needs Immigrant Entrepreneurs“, kemur fram að innflytjendur séu 15 prósent af vinnuafli Bandaríkjanna og 25 prósent af frumkvöðlum landsins.⁹ Í 40 prósentum sprotafyrirtækja er að minnsta kosti einn innflytjandi. Jolley vísar til rannsóknar sem sýndi að innflytjendur væru tvöfalt líklegri til að stofna fyrirtæki en fólk sem fæddist í Bandaríkjunum. Árið 2016 höfðu 40,2 prósent fyrirtækja á Fortune 500-listanum verið stofnuð af að minnsta kosti einum innflytjanda eða barni innflytjenda. Dinah Brin greindi frá því í grein í Forbes árið 2018 að innflytjendur stæðu að 25 prósentum nýrra fyrirtækja í Bandaríkjunum og að ný fyrirtæki í eigu innflytjenda hefðu skapað 4–5 milljónir starfa.¹⁰

Þessar tölur og aðrar niðurstöður hafa orðið til þess að lönd á borð við Kanada hafa endurskoðað innflytjendastefnu sína til að laða að fleiri innflytjendur með frumkvöðlahugsun. Í skýrslu Alþjóðabankans frá maí 2018 voru Bandaríkin í 53. sæti af 190 löndum hvað varðar hve auðvelt væri að stofna fyrirtæki; hærra sæti táknaði meira aðgengi.¹¹ Í sömu skýrslu voru Bandaríkin í áttunda sæti hvað varðar hve auðvelt væri að stunda viðskipti. Munurinn bendir til að eftir stofnun fyrirtækis styðji þættir á borð við reglur, leyfi, aðgang að lánsfé og innviði við getu eigandans til að halda rekstrinum áfram, en sjálf stofnunin sé erfiðari. Hjá hverju landi skipta aðgengi að stofnun fyrirtækja og vilji stjórnvalda til að styðja frumkvöðlastarfsemi sköpum bæði við að laða að frumkvöðla og gera þeim kleift að hefja rekstur. Íþyngjandi reglur og ferlar fyrir ný verkefni draga verulega úr fjölda þeirra.

Samkvæmt skýrslu fyrir árin 2018–2019 var hlutfall frumkvöðlastarfsemi hæst í Angóla árið 2018, eða 41 prósent.¹² Tekjulágt hagkerfi Angóla bauð færri atvinnutækifæri og jók þrýsting á fólk að finna aðrar tekjuleiðir. Í Gvatemala og Síle var hlutfallið 28 og 25 prósent þótt hagkerfin teldust meðal- og hátekjuhagkerfi. Hlutföllin eru há í ljósi þess að þar bjóða starfandi fyrirtæki atvinnutækifæri. Á sviði nýsköpunar voru Indland með 47 prósent og Lúxemborg og Síle með 48 prósent hvort leiðandi í nýjum vörum og þjónustu sem áður höfðu ekki staðið til boða. Frumkvöðlastarfsemin endurspeglar hve auðvelt er að stofna fyrirtæki. Holland, Pólland og Svíþjóð voru talin þau lönd þar sem auðveldast væri að stofna nýtt fyrirtæki, meðal annars vegna þess að margir íbúar líta á frumkvöðlastarf sem eftirsóknarverðan lífsstíl. Bæði efnahagsleg tækifæri og sérstakur stuðningur lands við frumkvöðlahegðun hafa því áhrif á hve margir leggja stund á frumkvöðlastarf.

Sé litið til kyns eru nú rúmlega 11 milljón fyrirtæki í eigu kvenna í Bandaríkjunum. Þar eru bæði eigendur smáfyrirtækja og frumkvöðlar taldir með. Þrjátíu árum fyrr voru fyrirtæki í eigu kvenna aðeins 4 milljónir.¹³ Á árunum 2007–2016 fjölgaði þeim um 45 prósent, fimm sinnum hraðar en landsmeðaltalið, og konur af öðrum kynþáttum en hvítum stofnuðu 78 prósent nýrra fyrirtækja í eigu kvenna.

Að opna framtíðina fyrir möguleikanum á eigin frumkvöðlaverkefni veitir nýja og spennandi reynslu (mynd 2.2). Sérhver frumkvöðull fer í gegnum nokkur skref þegar hann íhugar frumkvöðlaferlið. Þegar þú skilur ferlið hjálpa skrefin þér að marka leiðina að stofnun nýs verkefnis. Hvert skref dýpkar skilninginn og býr þig undir árangur til langs tíma. Hvernig nærðu honum? Með því að taka eitt skref í einu, kanna og læra, íhuga nýjar hugmyndir og væntingar og nýta reynsluna til að ná þeirri niðurstöðu sem þú sækist eftir. Líttu á frumkvöðlaferlið sem leiðarvísi um það sem bíður þín þegar þú hrindir nýju verkefni af stað.

Hugtakið frumkvöðlaferli vísar hér til könnunar þinnar á því hvort frumkvöðlastarf henti þér. Hvert ferli er einstakt og engir tveir upplifa það eins. Á leiðinni mæta þér tækifæri og áhætta ásamt áskorunum og ávinningi. Gagnlegt er að hugsa um frumkvöðlaferlið sem spennandi ferð eða ævintýri. Flestur undirbúningur og flest skref við skipulagningu ferðar eiga sér hliðstæðu í stofnun verkefnis. Eins og ferð hefst á innblæstri og undirbúningi áður en lagt er af stað gætir þú fylgt sambærilegum skrefum við að hrinda verkefni af stað. Og rétt eins og þú undirbýrð þig fyrir slæmt veður, týndan farangur eða krókaleiðir á ferðalagi ættir þú að huga að hugsanlegum hindrunum í frumkvöðlaferlinu (mynd 2.3). Líttu á erfiðleikana sem tækifæri til að læra meira um frumkvöðlaferlið, sjálfsþekkingu þína og hvernig þú tekst á við áskoranir.

Þegar þú vinnur þig í gegnum hvert skref frumkvöðlaferlisins þarftu að búa þig undir mikilvæga þætti reynslunnar. Á leiðinni mætir þú bæði umbun og áskorunum, afleiðingum ákvarðana sem teknar eru á ýmsum stöðum ferlisins. Til að sjá skref frumkvöðlaferlisins fyrir þér skaltu ímynda þér mögulega gönguferð í Glacier-þjóðgarðinn (tafla 2.1). Rétt eins og göngufólk býr yfir mismikilli reynslu á það sama við um frumkvöðla. Berðu eftirfarandi þætti í undirbúningi gönguferðar saman við samsvarandi þætti frumkvöðlaferlisins.

Þegar þú hugsar um að gerast frumkvöðull, hvaðan kemur innblásturinn að verkefninu? Rétt eins og þú gætir fengið innblástur að gönguferð í Glacier-þjóðgarðinn liggur innblástur að baki ákvörðuninni um að gerast frumkvöðull. Þegar þú skipuleggur ferð á nýjan og spennandi stað gætir þú meðal annars ímyndað þér upplifunina á leiðinni og við komuna á áfangastaðinn (mynd 2.4). Í þessum hluta frumkvöðlaferlisins sérðu þig fyrir þér sem frumkvöðul eða þátttakanda í frumkvöðlateymi. Á þessu stigi þarftu skapandi, opið og nýjungagjarnt hugarfar, einnig nefnt frumkvöðlahugsun, sem nánar er fjallað um í Frumkvöðlahugsun og Sköpun, nýsköpun og uppfinningar. Hugsaðu stórt um mögulega framtíð þína og tækifærin sem kunna að bíða (mynd 2.5).

Rétt eins og við undirbúning ferðar þarftu áætlun (mynd 2.6) til að halda áfram á leið frumkvöðlaferlisins. Fyrir draumagönguna gætir þú aflað upplýsinga um Glacier-þjóðgarðinn hjá traustum heimildarmanni, svo sem góðum vini með ferðareynslu, eða leitað upplýsinga á netinu. Viðbrögð vinarins gætu einmitt veitt þér hvatninguna sem þarf til að fara í slíka ferð. Rannsóknin gæti einnig hjálpað þér að meta hvort ferðin sé möguleg. Þú þarft að skoða kort, hvort sem þau eru á netinu eða pappír. Einnig gætir þú kannað ferðamáta og gistingu, til dæmis bókað flug og fundið gististað. Gagnlegt getur verið að setja viðmið sem samræma ferðina þeim auðlindum sem þú ræður yfir, svo sem þeim tíma og fjármunum sem þú getur varið í hana. Viðmiðunargreining er aðferð til að fylgjast með markmiðum sem leiða til framkvæmanlegra niðurstaðna með því að bera árangur eigin fyrirtækis saman við meðaltal atvinnugreinar, leiðandi fyrirtæki innan greinarinnar eða markaðshluta. Viðmiðunargreining getur hjálpað til við að skipuleggja ferðina þannig að áfangamarkmið og tímaáætlanir náist. Hvort sem litið er til ferðaáætlunar eða frumkvöðlastarfs er viðmiðunargreining notuð sem stjórntæki. Þó geta komið upp aðstæður sem kalla á breytingu á áætluninni og þá þarf einnig að laga viðmiðin.

Undirbúningur felur einnig í sér að skapa svigrúm í lífinu fyrir þann tíma og þá orku sem nýja verkefnið krefst. Er fólkið sem skiptir þig mestu máli tilbúið að styðja þig svo þú getir fylgt áhuganum og ástríðunni eftir og varið tíma, orku og öðrum auðlindum í verkefnið? Skoðaðu spurningarnar á (mynd 2.7) og íhugaðu svör þín. Nánar er fjallað um undirbúning með rannsóknum og öðrum aðgerðum í Greining tækifæra til frumkvöðlastarfs.

Nú hefur þú ákveðið áfangastað ferðarinnar og aflað upplýsinga til undirbúnings henni. Næst þarf að gera og festa tímaáætlun. Það er einfalt en mikilvægt skref því það felur í sér að tengja og samræma upplýsingar og auðlindir við lífsstíl þinn og þarfir. Þú gætir til dæmis pantað Uber eða Lyft snemma morguns út á flugvöll og fengið flugmiðana senda rafrænt í snjallsímann. Í frumkvöðlaferlinu gæti þetta stig einnig falið í sér að greina gagnleg tengsl og afla nauðsynlegra auðlinda. Fyrir marga frumkvöðla getur leiðsögn traustra ráðgjafa eða leiðbeinenda veitt dýrmæta innsýn í hvernig best sé að stýra ferlinu. Þetta skref gefur færi á að íhuga hugmyndina og áformin. Er hugmyndin enn raunhæf eftir rannsóknirnar og þekkingaröflunina á undirbúningsstiginu? Finnst þér hún enn áhugaverð? Nú þegar þú skilur atvinnugreinina, hugmyndina og eigin áhuga betur eftir skref 2, viltu halda áfram að kanna hugmyndina? Nánar er fjallað um þetta skref í Aðferðir við lausn vandamála og greiningu þarfa þar sem greiningu tækifæra er gerð ítarlegri skil (mynd 2.8).

Hvert sem ferðinni er heitið kemstu ekki á leiðarenda án nægilegra auðlinda, svo sem aðgengilegrar fjármögnunar. Gönguferð má fjármagna með ýmsum hætti, til dæmis sparnaði, láni, jafnóðum greiðslum, stuðningi fjölskyldu eða vina eða samsetningu þessara leiða. Óháð fjármögnuninni getur verið gagnlegt að hafa bæði aðgengilegt lánsfé og handbært fé til að standa straum af daglegum útgjöldum, viðbótarafþreyingu og jafnvel ófyrirséðum neyðartilvikum. Eins og fjallað er um í Fjármál og reikningshald frumkvöðla býður bandaríska smáfyrirtækjastofnunin, US Small Business Administration (SBA), upp á fjármögnunarkosti.

Sama á við um frumkvöðlaferlið. Rétt eins og þú leggur ekki af stað í ferð án nægilegra auðlinda, þar á meðal aðgangs að handbæru fé, ættir þú ekki að hefja frumkvöðlaferlið án nauðsynlegra auðlinda, þar á meðal fjár. Fjármögnun ferðar og nýs frumkvöðlaverkefnis byggist á svipuðum kostum, þótt þeir beri ólík heiti. Í ferð gætir þú til dæmis notað handbært fé úr sparnaði eða persónulegu láni. Í frumkvöðlaferlinu þarftu að huga að stýringu handbærs fjár, það er stjórnun inn- og útstreymis fjár til að mæta fjárþörf verkefnisins. Þar kemur meðal annars til greina sjálfsfjármögnun, fjármögnunarstefna sem miðar að því að nýta eigið fé og aðrar útsjónarsamar leiðir sem best, svo sem vöruskipti, til að lágmarka útstreymi fjár. Nánar er fjallað um sjálfsfjármögnun í Fjármál og reikningshald frumkvöðla. Hún getur meðal annars falist í að leigja í stað þess að kaupa, fá auðlindir að láni eða skipta óþörfum auðlindum út fyrir aðrar sem þörf er á. Annað dæmi um stýringu handbærs fjár er viðskiptalíkan sem byggist á áskriftum í stað greiðslu fyrir hverja keypta vöru. Áskriftir veita verkefninu greiðslu fyrirfram en kaupandinn nýtur ávinningsins allt árið. Amazon er dæmi um þetta. Amazon býður upp á Prime sem árlega áskriftarþjónustu, auk Subscribe & Save, Amazon Instant Video, Amazon Mom og Amazon Web Services, sem öll byggjast á viðskiptalíkani með áskriftum.

Meðal annarra leiða til fjármögnunar er að sækja um styrki. Mikilvægi handbærs fjár og stýringar þess krefst ítarlegrar umfjöllunar, sem finna má í Fjármál og reikningshald frumkvöðla og Val á rekstrarformi: laga-, skatta- og áhættumál.

Könnun auðlinda nær langt út fyrir fjármögnun nýs frumkvöðlaverkefnis. Með markaðsprófun býður þú vöru eða þjónustu til sölu á afmörkuðum markaði í tilraunaskyni til að meta hvaða viðbótarauðlindir þarf til að styðja við velgengni verkefnisins (mynd 2.9). Eftir eðli vörunnar gæti markaðsprófun til dæmis farið fram á bændamarkaði, með sölu á heimilum eða meðal vina og fjölskyldu. Markmiðið er að skrá viðbrögðin sem varan eða þjónustan fær. Hvernig bregst fólk við verðinu, gæðum vörunnar og umbúðunum? Þú getur gert tilraun með því að breyta einni breytu í senn, svo sem verði, umbúðum, sölurökum, framsetningu eða magni, fylgst með viðbrögðum og gert úrbætur á grundvelli þeirra. Síðan getur þú ákveðið að breyta fleiri breytum til að afla frekari upplýsinga og jafnframt metið hvaða aðrar auðlindir þarf til að nýja verkefnið gangi vel. Nánar er fjallað um fjármögnun og leiðir til að varðveita fjárhagslegan stöðugleika í Fjármál og reikningshald frumkvöðla.

Áskorunin á þessu stigi frumkvöðlaferlisins er að halda einbeitingu og stýra auðlindunum þannig að þú náir markmiðum þínum og tilætluðum árangri þegar þú skrifar viðskiptaáætlun fyrir nýja verkefnið. Þú þarft að beina sjónum að þeirri færni, reynslu og þeim auðlindum sem verkefnið krefst, auk þeirrar stjórnunar og ákvarðanatöku sem þarf til að tryggja árangur og laga áætlunina að breytingum og nýjum upplýsingum. Rétt eins og þú gætir fundið stað í Glacier-þjóðgarðinum þar sem þú vilt dvelja í nokkrar nætur kalla frávik frá upphaflegu viðskiptaáætluninni, sem fjallað er um í Viðskiptalíkan og áætlun, á lagfæringar og breytingar á grundvelli nýrra upplýsinga og nýrrar innsýnar.

Nánar er fjallað um þessi og önnur úrræði í Uppbygging tengslaneta og undirstaðna. Skoðaðu upprifjunar- og umræðuspurningarnar í lok þessa hluta til að undirbúa gerð viðskiptaáætlunarinnar. Viðskiptaáætlanir (mynd 2.10) eru ræddar ítarlegar í Viðskiptalíkan og áætlun.

Þegar viðskiptaáætlunin er tilbúin þarftu líklega að laga hana (mynd 2.11). Þú gætir komist að þeirri niðurstöðu að auðlindirnar dugi ekki þar til verkefnið nær hagnaðarmörkum eða að staðsetningin sem þú valdir sé ekki lengur í boði. Margar breytur kalla á frekari könnun og rannsóknir.

Inc. birtir greiningu á bestu stöðunum til að hleypa nýju frumkvöðlaverkefni af stokkunum og þar er Austin í Texas efst á lista (sjá „Surge Cities: These Are the 50 Best Places in America for Starting a Business“ í Tillögur að viðbótarefni). Við val á stað fyrir opnunina skaltu huga að markhópnum og þeim auðlindum sem þarf til að styðja verkefnið. Ráð úr heimi frumkvöðlastarfs benda til að stundum sé best að opna „undir ratsjánni“, það er á stað þar sem hægt er að gera mistök, fínstilla viðskiptalíkanið og framboðið og jafnvel ná árangri án þess að samkeppnisaðilar verði varir við að verkefnið hafi valdið umbyltingu í atvinnugreininni. Nánar verður fjallað um þetta í Opnun sem leiðir til vaxtar og árangurs.