2.2 Ferlið við að gerast frumkvöðull
2.2 Ferlið við að gerast frumkvöðull
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Fræðafólk á sviði viðskipta og frumkvöðlastarfs hefur lengi deilt um hvernig einstaklingar verða frumkvöðlar. Eru frumkvöðlar fæddir til starfsins eða mótast þeir síðar? Með öðrum orðum, býr sumt fólk frá fæðingu yfir eðlislægri færni, hæfileikum og skapgerð sem leiða það út í frumkvöðlastarf? Eða er hægt að þroska færni til frumkvöðlastarfs með þjálfun, menntun og reynslu? Spurningarnar endurspegla hina sígildu umræðu um „erfðir og umhverfi“ eða hvort hæfileikar séu „meðfæddir eða mótaðir“, þar sem leitast er við að skýra hvað ákvarði persónuleika og skapgerð fólks.
Þessi umræða hefur staðið um aldir. Í Grikklandi til forna studdi Platón sjónarmið erfðanna en Aristóteles taldi umhverfið ráða meiru. Á upplýsingaöld átjándu aldar settu Immanuel Kant (1724–1824), sem lagði áherslu á yfirburði mannlegrar skynsemi, og John Locke (1632–1704), sem hafnaði forræðishyggju, fram ólík sjónarmið. Kant taldi hlýðni vera þá hegðun sem vænst væri og æskilegt væri að sýna, en Locke vildi veita fólki nokkurt frelsi og svigrúm til sköpunar. Áherslur umræðunnar breyttust þegar sálfræðingar seint á nítjándu öld reyndu að skilja hvernig fólk aflar sér þekkingar og nútímasálfræðingar beindu athyglinni að fleiri þáttum, svo sem greind, persónuleika og geðsjúkdómum.
Scott Shane, prófessor í frumkvöðlafræðum við Case Western Reserve University, stýrði ásamt öðrum rannsókn þar sem eineggja og tvíeggja tvíburar voru þátttakendur. Shane komst að þeirri niðurstöðu að frumkvöðlahegðun skýrðist að um 40 prósentum af meðfæddum þáttum og 60 prósentum af mótun. Erfðir, það er DNA einstaklingsins, skýrðu þannig 40 prósent frumkvöðlahegðunar en umhverfi og mótun um 60 prósent.14 Þótt umræðan um „erfðir og umhverfi“ sé hliðstæð umræðunni um „meðfædda eða mótaða hæfileika“ mæla rannsakendur og reyndir frumkvöðlar með samþættu sjónarhorni. Þú getur sameinað meðfædda hæfileika og getu við þjálfun og þroska til að öðlast alhliða reynslu og ná góðum árangri í frumkvöðlastarfi. Þegar þú hefur ákveðið að frumkvöðlastarf sé hluti af framtíð þinni er næsta skref að móta ferli til að fylgja, til dæmis að finna gagnlegt lesefni, sækja námskeið eða vinnustofur, finna leiðbeinanda eða læra með framkvæmd í hermiverkefnum eða af eigin reynslu. Við öðlumst beina reynslu í daglegu lífi eftir því sem við söfnum viðeigandi reynslu og þroskum með okkur hugarfar sem beinist að því að greina tækifæri. Nám, svo sem lestur þessarar kennslubókar, og yfirferð viðbótarefnisins sem henni fylgir geta aukið þekkingu þína og meðvitund um frumkvöðlastarf sem raunhæfan kost til framtíðar.
Sögulegt sjónarhorn
Þróun frumkvöðlastarfsemi í Bandaríkjunum spannar margar aldir. Frumkvöðlar hafa brugðist við pólitískum og efnahagslegum aðstæðum hvers tíma og skapað nýjungar innan þeirra. Efnahags- og iðnaðarandi Bandaríkjanna hefur veitt kynslóðum bandarískra frumkvöðla innblástur. Skilningur á þessari sögu getur hjálpað þér að meta mikilvægi frumkvöðlastarfsemi þegar þú íhugar eigið frumkvöðlaferli.
Seint á átjándu öld bjó Pembina-hópur Chippewa-þjóðarinnar við Red River of the North, á sem rennur um Norður-Dakóta og Minnesota og þaðan til Kanada. Evrópskir landkönnuðir stofnuðu verslunarstaði á svæðinu og sömdu við Pembina-fólkið og fleiri um kaup á pemmikan, þurrkuðu vísunda- eða fiskikjöti sem frumbyggjaþjóðir útbjuggu til að lifa af harða vetur þegar lítið var um mat. Pemmikan Pembina-fólksins var flutt út með viðskiptum við franska, kanadíska, breska og aðra landkönnuði.15 Pembina-fólkið leysti vandann sem matarskortur skapaði og nýtti síðan vöruna í skiptum fyrir aðrar nauðsynjar sem fengust á verslunarstöðunum.
Seint á níunda áratug nítjándu aldar þróaði Madam C. J. Walker, bandarísk frumkvöðlakona af afrískum uppruna á sviði hárumhirðu, vörur sínar og markaðssetti þær um öll Bandaríkin (mynd 2.12). Hún réð sölufulltrúa og stofnaði Madam C. J. Walker Hair Culturists Union of America og National Negro Cosmetics Manufacturers Association árið 1917.16 Fyrirtækið byggði hún á hugmyndafræði um „hármenningu“ sem varð fljótt vinsæl og skapaði með tímanum stöðug störf fyrir bandarískar konur af afrískum uppruna. Charles Drew, annar Bandaríkjamaður af afrískum uppruna, stofnaði blóðbanka á landsvísu seint á fjórða áratug tuttugustu aldar, rétt áður en síðari heimsstyrjöldin skapaði þörf fyrir skjótan aðgang að blóði.17 Hann rannsakaði blóðgjafalækningar og kom auga á þörf sem hann vildi mæta. Drew nýtti hugmyndir úr doktorsritgerð sinni til að stofna blóðbankann og hélt áfram nýsköpun með þróun færanlegra blóðsöfnunarstöðva.
Nýlendutíminn og upphaf Bandaríkjanna: 1607–1776
Elstu merkingu hugtaksins „frumkvöðull“ má á þessu tímabili rekja til franska orðsins entreprendre, sem merkir „að gera eitthvað“ eða „að takast eitthvað á hendur“.18 Jean-Baptiste Say (1767–1832), franskur heimspekingur, hagfræðingur og kaupsýslumaður, studdi afnám hafta til að hvetja til vaxtar fyrirtækja, sem var mjög frjálslynt sjónarmið seint á átjándu öld. Sú hugmynd er eignuð Say að „ frumkvöðullinn flytji efnahagslegar auðlindir frá sviði minni framleiðni og afraksturs til sviðs meiri framleiðni og afraksturs“, rétt eins og orðið entrepreneur.19
Meðal fólks með frumkvöðlahugsun voru kaupmenn, landeigendur, framleiðendur í textíltengdum iðngreinum, skipasmiðir, landkönnuðir og aðilar í alþjóðaviðskiptum.20 Fyrstu innflytjendurnir til bresku nýlendnanna nýttu sér nokkrar lykiluppfinningar sem höfðu komið fram fyrr, svo sem prentun, tvíhliða bókhald og endurbætur á skipahönnun og siglingatækjum. Fyrsta einkaleyfið í Norður-Ameríku veitti Massachusetts General Court Samuel Winslow árið 1641 fyrir nýja aðferð við saltframleiðslu. Frumkvöðlaandi fyrstu nýlendubúanna mótaði efnahagslegt landslag sem entist kynslóðum saman. Nokkrir áberandi brautryðjendur meðal uppfinningamanna og frumkvöðla eru sýndir í töflu 2.2 og á mynd 2.13.
| Uppfinningamaður eða frumkvöðull | Framlag | Mikilvægi |
|---|---|---|
| Pierre-Esprit Radisson (1640–1710), franskur landkönnuður | Stofnaði Hudson’s Bay-verslunarfélagið | Bauð að skipta loðskinnum fyrir textílvörur og skotvopn |
| William Penn (1644–1718), nýlendubúi | Stofnaði samveldið Pennsylvaníu sem athvarf fyrir kvekara | Frumkvöðull á sviði samfélagsmála á fyrri tímum |
| Sybilla Masters (1676–1720), uppfinningakona | Fann upp aðferð til að hreinsa og vinna maís sem fyrstu landnemarnir ræktuðu | Einkaleyfi fyrir aðferð til að hreinsa og mala maís (1715) |
| Thomas Hancock (1703–1764), kaupmaður | Stofnaði verslunarhús sem útvegaði fjölbreyttar vörur | Leitaði annarra fjármögnunarleiða fyrir viðskiptahagsmuni sína |
| Benjamin Franklin (1706–1790), uppfinningamaður, útgefandi og stjórnmálamaður | Kom á fót prentsérleyfum og innviðum sem gerðu lærlingum hans kleift að hefja rekstur í öðrum nýlendum | Táknmynd uppfinningamanns og raðfrumkvöðuls |
Samhliða blómlegri frumkvöðlastarfsemi í bandarísku nýlendunum tók efnahagsgerðin að mótast. Ríkjandi hagfræðisjónarmið tengdist söfnun gulls og silfurs. Nýlendubúar litu á innflutning sem rýrnun málmauðs, það er peninga úr gulli og silfri, en töldu útflutning beina málmunum aftur til nýlendnanna. Skoski heimspekingurinn og hagfræðingurinn Adam Smith (1723–1790) setti efnahagshugsun tímans í samhengi í ritinu Auðlegð þjóðanna (1776). Þetta áhrifamikla rit lýsti frjálsum viðskiptum og hagvexti fyrir tilstilli kapítalisma, kerfis þar sem einstaklingar og fyrirtæki hafa frelsi til ákvarðanatöku og eignarhalds og njóta ávinnings af eigin viðleitni, en stjórnvöld gegna aukahlutverki við eftirlit. Bókin festi Smith í sessi sem „föður hagfræðinnar“ og nútíma frjálsra viðskipta. Meðal mikilvægustu hugmynda hans voru kenningin um „ósýnilegu höndina“ sem stýrir framboði og eftirspurn á markaði, notkun vergrar landsframleiðslu (VLF) til að mæla framleiðslu og viðskipti lands og hugmyndin um eiginhagsmuni, þar sem fólk gagnast öðrum óviljandi um leið og það vinnur að eigin markmiðum.21 Möguleikinn á persónulegum ávinningi af frumkvöðlastarfi er lykilþáttur í að styðja frumkvöðlahegðun. Hugmyndir Smiths hafa enn áhrif á nútímahagfræði og frumkvöðlastarfsemi.
Fyrsta iðnbyltingin: 1776–1865
Eftir því sem nýlendurnar stækkuðu jukust tækifæri og áhugi á eignarhaldi, framleiðslu, uppfinningum og nýsköpun. Nýsköpun er sérhver ný hugmynd, aðferð eða vara eða breyting á vöru eða aðferð sem þegar er til. Skilningur og viðurkenning á nýsköpun tóku að þróast um 1730 þegar hagfræðingurinn Richard Cantillon setti fram fyrstu fræðilegu merkingu og einkenni „frumkvöðlastarfsemi“ sem „vilja til að bera persónulega fjárhagslega áhættu af viðskiptaverkefni“.22 Fyrsta iðnbyltingin einkenndist af mikilli uppfinningastarfsemi „stóru uppfinningamannanna“, sem nýttu tækifæri til frumkvöðlastarfs til að mæta þörfum og eftirspurn markaðarins og efnahagslegum hvötum.23
Mikilvægt er að hafa í huga að dagsetningar uppfinninga segja ekki endilega til um hvenær þeim var hleypt á markað. Þróun þeirra gat staðið árum eða áratugum saman áður en þær töldust markaðshæfar vörur.
Fjöldi uppfinningamanna og uppfinninga þeirra umbreytti mörgum atvinnugreinum og efnahagsstéttum í hinu vaxandi ríki. Á tímabilinu naut landið góðs af uppfinningum sem sköpuðu, stækkuðu eða umbyltu atvinnugreinum og juku auð og útþenslu. Meðal þessara byltingarkenndu uppfinningamanna voru Eli Whitney (baðmullarhreinsivél, 1794), Elias Howe (saumavél, 1845) og Samuel Morse (ritsími, fjórði og fimmti áratugur nítjándu aldar) (mynd 2.14). Margt annað fólk lagði einnig sitt af mörkum til þessara og annarra uppfinninga.
Andrew Carnegie var ekki uppfinningamaður heldur iðnjöfur og er áhugavert dæmi. Sem framleiðandi lagði hann áherslu á virði nýsköpunar og hvernig mætti innleiða hana og tók upp nýþróaðar aðferðir til að bæta stálframleiðslu. Hann var einnig meðal þeirra fyrstu sem innleiddu lóðrétta samþættingu, stefnu sem felst í að ná yfirráðum yfir birgjum hráefna og dreifingaraðilum fullunninna vara til að stækka eða stjórna viðkomandi aðfangakeðju. Hann byggði upp traust net birgja og dreifingaraðila til að styðja stálverksmiðjur sínar. Carnegie var einnig meðal fyrstu auðjöfranna sem stunduðu góðgerðarstarfsemi. Hann gaf stóran hluta gríðarlegra auðæfa sinna til samfélagsverkefna, almenningsbókasafna, tónleikahalla, safna og vísindarannsókna.24
Þessir frumkvöðlar og margir aðrir á borð við þá leituðu leiða til að fá arð af fjárfestingu í uppfinningu og tryggja sér lagalega vernd með einkaleyfi. Einkaleyfi er lögbundin vernd sem veitir uppfinningamanni rétt til uppfinningar, notkunar hennar og markaðsnýtingar í tiltekinn tíma.25 Eitt af fyrstu einkaleyfunum í Bandaríkjunum var veitt Samuel Hopkins árið 1790 fyrir aðferð hans við að framleiða pottösku sem hráefni í áburð.26
Nýsköpun kvenna, Bandaríkjamanna af afrískum uppruna, hvort sem þeir voru í ánauð eða frjálsir, og annarra jaðarsettra hópa skipti sköpum á þessu tímabili. Eins og áður kom fram fann Sybilla Masters upp aðferð til að mala maís. Hún fékk einkaleyfi frá Englandskonungi árið 1715. Þar sem konum var þá hvorki heimilt að sækja um einkaleyfi né eiga eignir var einkaleyfið skráð á nafn eiginmanns hennar.27 Uppfinning baðmullarhreinsivélarinnar er eignuð Eli Whitney en kann, eins og áður var nefnt, að hafa byggst á hönnun fólks af afrískum uppruna sem haldið var í ánauð. Félagsleg og lagaleg mismunun gat takmarkað eða hulið hverjir raunverulegir uppfinningamenn voru, einkum ef þeir voru konur eða í ánauð.28 Flestir umsækjendur og handhafar einkaleyfa voru hvítir karlar. Mary Dixon Kies var undantekning en árið 1809 varð hún fyrsta konan sem fékk einkaleyfi fyrir aðferð til að vefa hálm með silki eða þræði. Uppfinningin var mikilvæg fyrir hattaiðnaðinn vegna viðskiptabanns á evrópskar vörur.29 Margt fólk í ánauð sýndi sömuleiðis mikla nýsköpun en lög og fordómar komu í veg fyrir að það gæti sjálft sótt um einkaleyfi. Þar sem fólk í ánauð naut engra réttinda reyndu margir að láta leggja inn einkaleyfisumsóknir á nafni eigenda sinna en fengu hvorki viðurkenningu né greiðslu fyrir vinnu sína.30 Það var ekki fyrr en árið 1820 sem Bandaríkjamaður af afrískum uppruna, Thomas Jennings, fékk einkaleyfi fyrir aðferð sem nefndist „þurrhreinsun“ og var notuð til að hreinsa efni.31 Eftir því sem árangur og mistök uppfinningamanna og nýsköpunar urðu fjölbreyttari jókst eftirspurn neytenda eftir vörum og þjónustu sem stóðu sig betur. Það leiddi til annarrar iðnbyltingarinnar.
Önnur iðnbyltingin: 1865–1920
Fyrsta iðnbyltingin var víðtæk og hafði umbreytandi áhrif en sú síðari mótaði eftirspurn neytenda eftir nýjustu uppfinningum og nýjungum lítilla og stórra fyrirtækja. Framfarir tímabilsins leiddu til hagnýtrar nýsköpunar á fjölmörgum sviðum, allt frá efnafræði og verkfræði til læknisfræði.32
Hagfræðingarnir Jean-Baptiste Say og John Stuart Mill (1806–1873) þróuðu og útbreiddu á nítjándu öld skilgreiningu Cantillons á frumkvöðli þannig að hún endurspeglaði anda tímans. Samkvæmt skilgreiningu þeirra er „frumkvöðull“ sá sem skapar virði með skilvirkri stjórnun auðlinda til að auka framleiðni og tekur jafnframt fjárhagslega áhættu.33
Eftir bandarísku borgarastyrjöldina og fram á áttunda áratug nítjándu aldar blómstruðu margar atvinnugreinar vegna umbóta á skipulagi framleiðslu, svo sem geymslu í olíuhreinsun og fjöldaframleiðslu, og tæknikerfum, svo sem rafmagni og síma. Meðal annarra framfara voru endurbætur á stálframleiðslu, efnalitir, samgöngur með dísil- og bensínhreyflum og flugvélum, færibandaframleiðsla, umbætur í landbúnaði og matvælavinnslu á borð við kælingu, textíliðnaður og ritvélin (mynd 2.15).34 Eftir því sem frumkvöðlastarfsemi, efnahagsleg velmegun og kröfur um framleiðni jukust nutu frumkvöðlar og uppfinningar þeirra mikillar virðingar og eftirspurnar. Það ýtti undir þá trú að Bandaríkin væru land tækifæranna.
Bandaríkin milli heimsstyrjalda og eftir stríð: 1920–1975
Þegar fyrri heimsstyrjöldin hófst var samdráttur í bandaríska hagkerfinu og Evrópubúar keyptu bandarískt hráefni til stríðsreksturs. Þegar Bandaríkin tóku þátt í stríðinu árið 1917 hófst efnahagsuppsveifla. Atvinnuleysi lækkaði úr 7,9 prósentum árið 1914 í 1,4 prósent árið 1918 þegar Bandaríkin framleiddu vörur og búnað til að styðja stríðsrekstur sinn og bandamanna sinna.35 Frá sjónarhóli frumkvöðlastarfs stuðlaði fyrri heimsstyrjöldin að framförum í hernaðartækni, fjarskiptabúnaði og framleiðsluferlum. Efnahagslandslag Bandaríkjanna tók að færast frá litlum sjálfstæðum fyrirtækjum til stórfyrirtækja. Minni fyrirtæki fyrra tímabils hurfu eða runnu inn í stærri félög. Þegar hlutabréfamarkaðurinn hrundi í október 1929 og kreppan mikla á fjórða áratugnum skall á um allan heim hægði á nýsköpun. Traust neytenda dvínaði samhliða minnkandi efnahagslegu trausti og framleiðslu og atvinnuleysi jókst.
Eftir að síðari heimsstyrjöldinni lauk árið 1945 færðist bandarískt samfélag frá því að treysta á hefðbundna frumkvöðla sem drifkraft yfir í að treysta á stórar stofnanir og fyrirtæki sem buðu stöðugleika og atvinnuöryggi. Stórfyrirtæki héldu áfram að kaupa minni fyrirtæki til að samræma nýstárlega fjöldaframleiðslu vöru og þjónustu og skapa störf í stórum stíl. Hugmyndin um frumkvöðulinn vék fyrir hugmyndinni um „fyrirtækjamanninn“ sem naut atvinnuöryggis og heilbrigðiskjara hjá stórum vinnuveitendum. Frumkvöðlastarfsemi hvarf þó ekki alveg en vöxtur hennar hægði mjög samanborið við fyrri ár og færðist yfir í frumkvöðlastarf innan fyrirtækja. Þá fjármögnuðu stórfyrirtæki þróun nýrra hugmynda, tækifæra eða verkefna með formlegu rannsókna- og þróunarstarfi sem tók mið af eigin stefnu og markmiðum þeirra. Á mynd 2.16 eru talin upp nokkur fyrirtæki sem komu fram á þessu tímabili.
Þegar viðhorf til efnahagsmála og trúin á leiðir Bandaríkjanna til að endurheimta efnahagslega velmegun breyttust tók fræðileg merking frumkvöðlastarfsemi einnig breytingum. Fræðimaðurinn og hagfræðingurinn Joseph Schumpeter (1883–1950) setti fram kenningar og hugtök sem hafa enn áhrif á nútímahugmyndir og starfshætti í frumkvöðlastarfi. Hann mótaði tvö lykilhugtök: frumkvöðlaandi, sem einkennir afkastamikið fólk sem hefur frumkvæði og hrindir hlutum í framkvæmd, og skapandi eyðilegging, sem hann skilgreindi sem „ferli iðnaðarlegrar stökkbreytingar sem bylti stöðugt efnahagsgerðinni innan frá, eyði sífellt því gamla og skapi sífellt eitthvað nýtt“.36 Sú kenning Schumpeters að nýsköpun myndi eyða rótgrónum fyrirtækjum og skapa ný naut hvorki mikilla vinsælda né almennrar viðurkenningar á þessum tíma. Helstu áhrifamenn tímabilsins nálguðust með ólíkum hætti uppgang stórfyrirtækja sem hluta af frumkvöðlaumhverfi Bandaríkjanna. Schumpeter taldi stórfyrirtæki betur í stakk búin en einstaklinga til að styðja rannsóknir og þróun sem leiddu til nýsköpunar og hefðu efnahagsleg áhrif.37 Þessu til viðbótar setti hann fram þá hugmynd að stuðningur fyrirtækja við framtíðarsýn frumkvöðla myndi skapa sjálfbært „kapítalískt fjármálakerfi“ sem styddi og efldi hið frjálsa markaðskerfi sem Adam Smith boðaði.38 Félagsfræðingurinn og blaðamaðurinn William Whyte (1917–1999) hélt hins vegar fram að frumkvöðlamenning hefði breyst vegna þess að „bandarískt atvinnulíf hefði horfið frá hinum gömlu dyggðum sjálfsbjargar og frumkvöðlastarfs og tekið upp skrifræðislegt ‘félagslegt siðferði’ sem byggðist á tryggð, öryggi og því að ‘tilheyra’“.39
Að lokum er mikilvægt að hafa í huga að vöxtur stórfyrirtækja og tækifæra náði út fyrir landamæri Bandaríkjanna. Fyrirtæki tókust á við nýjar aðstæður á alþjóðavettvangi sem studdu kenningu Schumpeters um skapandi eyðileggingu, enda sköpuðu önnur lönd nýja krafta og áskoranir. Árleg skýrsla Global Entrepreneurship Monitor (GEM) er fræðileg úttekt á því hvernig nítján lönd nutu góðs af fjárfestingum framtaksfjármagns og hvaða þættir höfðu áhrif á slíkar fjárfestingar í frumkvöðlastarfsemi. Rannsóknin fjallaði um tækifæri, getu og hvata til frumkvöðlastarfs í öllum atvinnugreinum og beina fylgni milli fjárfestinga framtaksfjármagns og sprotafyrirtækja í örum vexti.40 GEM-skýrslan kemur út árlega með nýlegum og viðeigandi upplýsingum um frumkvöðlastarfsemi og er aðgengileg á þessari vefsíðu: https://www.gemconsortium.org/. Þessi menningarbreyting í bandarískum frumkvöðlaanda vakti nýjan áhuga á þjálfun og menntun starfsfólks og markaði upphaf þekkingarhagkerfisins.
Þekkingarhagkerfið: 1975 til dagsins í dag
Um miðjan áttunda áratug tuttugustu aldar tók fyrirheit fyrirtækjalífsins að missa aðdráttarafl sitt fyrir fólk með frumkvöðlahugsun. Ein breytingin fólst í því að rótgróin fyrirtæki færðu áherslu nýsköpunar frá rannsókna- og þróunardeildum yfir á frumkvöðlastarf innan fyrirtækjanna sem frumkvöðlar innan fyrirtækis leiddu. Slíkur frumkvöðull er starfsmaður sem starfar eins og frumkvöðull innan skipulagsheildar í stað þess að fara eigin leiðir. Frumkvöðlar innan fyrirtækja leggja fram frumkvöðlahugmyndir, vörur og þjónustu og nýta til þess vinnutíma og auðlindir fyrirtækisins, en með mun óformlegri hætti en tíðkaðist áður þegar fyrirtæki studdu nýsköpun. Örar tækniframfarir hafa snert allar atvinnugreinar og fólk með tækniþekkingu hefur orðið leiðandi afl. Meðal fyrirtækja sem ráða miklu í tækniumhverfinu eru Apple, Microsoft, 3M, Alphabet (móðurfélag Google), IBM og Oracle. Í menningu samtímans, þar sem Davíð tekst á við Golíat, voru þessi fyrirtæki eitt sinn lítil sprotafyrirtæki en ráða nú yfir auðlindum sem virðast nær ótakmarkaðar. Tækniheimurinn hefur skapað ný tækifæri fyrir fólk sem bæði vill og getur keppt við þessa risa. Öll fyrirtæki, stór sem smá, hafa áhuga á upplýstara og betur menntuðu starfsfólki með sérhæfðar eða framhaldsgráður í frumkvöðlafræði og viðskiptafræði. Ný kynslóð frumkvöðla býr yfir undirbúningi til að þróa og leiða fyrirtæki sem geta orðið skærustu stjörnur sprotaheimsins. Frá sjónarhóli samtímans hafa fyrirtæki á borð við Apple, Microsoft og Google orðið hinir nýju Golíatar, en á sprotaskeiði sínu voru þau umbyltandi öfl sem börðust fyrir því að skapa nýjar atvinnugreinar eða endurmóta þær sem fyrir voru.
Frumkvöðlaferlið
Nálgun þín á frumkvöðlaferlið, það er þær ákvarðanir og aðgerðir sem þú getur fylgt (eins og á mynd 2.17) til leiðsagnar við að þróa eða aðlaga frumkvöðlaverkefnið þitt, er sveigjanleg en ekki föst. Ástæðan er sú að áhugasvið þín, bakgrunnur, reynsla, auðlindir og tengsl eru einstök, en geta breyst með tímanum. Þú og vinur þinn gætuð til dæmis sótt myndlistarnámskeið ykkur til skemmtunar og bæði uppgötvað dulda hæfileika og gott auga fyrir handgerðum skartgripum sem öllum þykja fallegir. Dag einn í hádeginu segir þú vini þínum frá því hve erfitt þér þykir að finna leið til að selja einstaka gripi þína í listasafni á staðnum. Þrátt fyrir rannsóknir veistu lítið um hvar eigi að byrja eða hvernig koma megi verkunum á framfæri við safnið. Í samtalinu kemur þér á óvart að vinur þinn hefur þegar selt nokkra gripi með því að fylgja ráðum leiðbeinanda. Með nokkrum ábendingum komst vinurinn að því að best væri að koma sér upp sýnileika á Etsy, vefsíðu fyrir handverksfólk sem sinnir rafrænum viðskiptum, það er rafrænum færslum við kaup og sölu vöru og þjónustu, einkum á internetinu. Þótt þið hafið byrjað á sama stað með svipuð markmið varð árangurinn ólíkur vegna þess að þið fóruð ólíkar leiðir í frumkvöðlastarfi. Í þessu tilviki hóf vinur þinn frumkvöðlaferlið á öðru stigi en þú. Slíkt gerist á hverjum degi og skýrir hvers vegna frumkvöðlaverkefni þróast með ólíkum hætti: ákvarðanir frumkvöðulsins eða sprotateymisins eru kjarni verkefnisins og ráða úrslitum um árangur þess. Í síðari köflum verður fjallað nánar um hvers vegna frumkvöðullinn er mikilvægasta auðlind frumkvöðlaverkefnis.
Ef þú ákveður að stíga skrefið inn í frumkvöðlastarf þarftu að fylgja ákveðnu ferli áður en frumkvöðlaverkefninu er hleypt af stokkunum. Í hverju felst ferlið? Eins og áður kom fram um skref frumkvöðlaferlisins þarftu að hugsa markmið þín til enda, undirbúa og fylgja aðgerðaáætlun, taka traustar ákvarðanir og laga stefnuna eftir þörfum, auk þess að sýna þrautseigju í áskorunum og áföllum til að ferlið skili árangri. Ef þér finnst þetta hljóma eins og talsverð vinna er það rétt. Ef þú fylgir eða þekkir hins vegar stig ferlisins og heldur utan um þá þætti sem tengjast þeim getur þetta orðið ánægjulegasta starf starfsævinnar. Mörgum finnst frumkvöðlaferlið gefandi, meðal annars vegna þess að fólk getur sjálft mótað sína leið. Sú áætlun að útskrifast og finna síðan starf þar sem unnið er hörðum höndum að markmiðum fyrirtækis eða stofnunar getur orðið enn ánægjulegri þegar þú vinnur á eigin vegum og mótar eigin leið og tilgang í heiminum.
Áður en þú mótar þína leið er eitt lykilskref í frumkvöðlaferlinu að þroska með þér frumkvöðlahugsun. Mundu að frumkvöðlahugsun felst í opnum huga, hreinskilinni sjálfsskoðun og heiðarlegu mati á því hve langt þú vilt ganga og hvað þú getur gert til að ná árangri. Getur þú til dæmis hugsað þér að færa fórnir á borð við að verja kvöldi í rannsóknir í stað þess að hitta vini eða fjölskyldu?
Frumkvöðlaferlið: lífsferill frumkvöðlaverkefnis og lífsferill vöru
Almennt felur frumkvöðlaferlið í sér nokkur lykilstig eða einhverja útfærslu þeirra. Hafðu í huga að stigin fylgja ekki alltaf föstu ferli, enda breytast aðstæður og tækifæri. Vinsæl leið til að skilja frumkvöðlaferlið og tengja við það er að líkja nýju frumkvöðlaverkefni við æviskeið mannsins, helstu stig mannlegrar ævi og þau ólíku vaxtarferli sem tengja stigin saman.
Eins og sést á mynd 2.18 og mynd 2.19 svipar upphafsstigi frumkvöðlaverkefnis til fæðingar barns. Á upphafsstiginu, þegar hugmyndin fæðist, þarf verkefnið auðlindir til að komast af stað á meðan frumkvöðullinn þróar hugmyndina, býr til frumgerð og byggir upp innviði fyrir framleiðslu. Á þessu stigi er handbært fé notað til að byggja verkefnið upp en sjaldgæft er að það sé þá tilbúið að afla sölutekna. Mikilvægt er að gera ráð fyrir þessum aðstæðum: fé er nauðsynlegt en endurnýjast ekki með sölu.
Rétt eins og barn vex hratt fyrstu æviárin vex frumkvöðlaverkefni oft hratt þegar vara eða þjónusta er markaðssett og eftirspurn verður mikil. Það birtist í aukinni sölu, meiri þekkingu á markhópnum og greiðari aðgangi að honum. Þetta stig krefst einnig auðlinda til að styðja vöxtinn. Munurinn á því og upphafsstiginu er að nú skapast handbært fé með sölu. Í sumum frumkvöðlaverkefnum snýst vaxtarskeiðið þó um að byggja verkefnið upp fremur en að afla sölutekna. Hjá verkefnum á borð við YouTube felst vöxturinn bæði í fjölgun myndbanda og fjölgun fólks sem horfir á þau.
Rétt eins og fólk nær þroska á æviskeiðinu getur hægt á vexti fyrirtækis og það jafnvel tekið að hnigna. Í eigin lífi getum við bætt eða lengt þroskaskeiðið með betri lífsvenjum, svo sem næringarríku mataræði og hreyfingu, og þannig aukið langlífi og seinkað hnignun. Við getum einnig lengt þroskaskeið fyrirtækis og jafnvel komið af stað endurnýjun og nýju vaxtarskeiði með vel ígrunduðum ákvörðunum, til dæmis með því að bæta nýjum eiginleikum við vöru eða þjónustu eða bjóða hana nýjum markhópi. Markmiðið, bæði í lífinu og þessari samlíkingu, er áframhaldandi vöxtur og árangur. Breyta má eða bæta vörur til að lengja lífsferil þeirra og þar með einnig lífsferil frumkvöðlaverkefnisins.
Dæmi um hvernig fyrirtæki forðast hnignun og rekstrarlok falla vel að hugmyndinni um lífsferil vöru og eru algeng meðal tæknivara á borð við sjónvörp, einkatölvur og farsíma. Svart-hvít sjónvörp fóru til dæmis á vaxtarskeið eftir síðari heimsstyrjöld og litasjónvörp komu á markað á sjötta áratug tuttugustu aldar. Eftir því sem tækninni fleygði fram fóru sjónvarpsframleiðendur aftur og aftur í gegnum lífsferilinn og komu í veg fyrir samdrátt í sölu með nýjum eiginleikum og útfærslum, svo sem plasmaskjám, LED-skjám og snjalltækni. Dæmi um vöru sem fór af stað en hnignaði fljótt og hvarf af markaði er átta rása spilarinn, tónlistarspilari sem var fáanlegur frá miðjum sjöunda áratugnum og fram á fyrri hluta þess níunda. Hann tók við af segulbandstækinu með opnum spólum sem aðgengilegri búnaður til uppsetningar í farartækjum, allt frá bílum til Lear-þotna, og gerði eigendum þeirra kleift að hlusta á eigin tónlist á ferðinni. Á sama tíma og vinsældir átta rása spilarans jukust og hann færðist frá kynningarstigi yfir á vaxtarskeið lífsferils vörunnar var snældan í þróun. Snemma á níunda áratugnum tók snældan við af átta rása spilaranum og batt skyndilegan enda á lífsferil hans.
Auðveldara er að stýra lífsferli sumra vara en annarra. Markmiðið er að stýra vörunni þannig að vöxtur haldi áfram. Aðrar vörur, svo sem átta rása spilarinn, byggjast á tækni sem úreldist hratt þegar betri kostur kemur fram. Önnur dæmi um vörur með stuttan lífsferil eru tískufyrirbrigði á borð við húllahringi og gælusteina. Þessi eldri fyrirbrigði voru kynnt nýrri kynslóð neytenda á ný en fóru hratt í gegnum lífsferil vörunnar og yfir á lokastigið, þegar varan hverfur af markaði vegna þess að sala verður engin eða svo lítil að hún telst aðeins forvitnilegur safngripur.
Lífsferill frumkvöðlaverkefnis og lífsferill vöru eru tvö ólík en nátengd hugtök. Verkefnið þarf mismunandi auðlindir á hverju stigi ferilsins til að styðja vöxt sinn og árangur. Vitneskja um stöðu vörunnar í lífsferlinum styður ákvarðanatöku. Samdráttur í sölu gefur til dæmis til kynna að auka þurfi virði vörunnar til að lengja vaxtarskeiðið og viðhalda öflugum vexti. Frá sjónarhóli frumkvöðlaverkefnisins styður stjórnun lífsferils vörunnar einnig við áframhaldandi árangur verkefnisins.
Frumkvöðlaverkefni sem gengur vel forðast hnignun eða lok rekstrar og getur undirbúið annaðhvort sölu verkefnisins eða almennt hlutafjárútboð, svonefnt frumútboð (IPO), sem veitir fyrirtækinu aðgang að verulegu fjármagni til frekari vaxtar. Tvö frumkvöðlafyrirtæki fóru í frumútboð í maí 2019, Zoom og Uber. Zoom býður fjarfundi með mynd, veffundi, vefnámskeið og aðgang milli ólíkra kerfa. Uber er fyrirtæki sem býður samnýtingu aksturs. Bæði fyrirtækin nýttu frumútboð til að styðja framtíðaráætlanir sínar um vöxt.
Hugsaðu um vini sem þú hefur þekkt frá barnæsku og berðu þá saman við fólk sem þú hefur kynnst á síðustu árum. Segjum að þið ætlið að vinna verkefni saman og þurfið að ákveða verkaskiptingu. Þú gætir fræðst um fyrri reynslu vinar sem þú kynntist nýlega í samtölum, með athugunum eða í öðru samstarfi. Samt væri hvorki hægt né nauðsynlegt að komast að öllu um æsku viðkomandi og hvernig ákveðin færni eða tengsl urðu til. Þið mynduð einfaldlega hefja samskiptin og samstarfið út frá stöðunni eins og hún er núna. Hið sama gildir um frumkvöðlaverkefni. Þú gætir hafið verkefni á hugmyndastigi eða á frumbernsku þess fyrir markaðsinnkomu. Einnig gætir þú komið inn í ferlið eftir að annað fólk hefur þegar lokið fyrstu stigum rekstrarins, til dæmis með kaupum á starfandi fyrirtæki eða inngöngu í samstarf. Þótt þú hafir ekki verið með þegar fyrirtækinu var hleypt af stokkunum getur þú haldið þróun þess áfram frá núverandi stöðu. Rétt eins og hverju æviskeiði fylgja ólík viðfangsefni og áfangar gildir hið sama um frumkvöðlaverkefnið. Þú berð ábyrgð á að stýra því á hverju stigi þróunarferlisins.
Mynd 2.20 gefur yfirlit yfir hvert stig og þær ákvarðanir sem þú gætir þurft að íhuga eða standa frammi fyrir í frumkvöðlaferlinu.
Stig 1: Upphaf
Á fyrsta stigi snúast upphafsaðgerðir um afstöðu þína til hugsanlegrar hugmyndar, hvernig þú þróar hugmyndina og hvernig þú getur komið auga á viðeigandi tækifæri. Mikilvægasta verkefnið á þessu stigi er að skilgreina tækifærið þannig að hægt sé að þróa hugmyndina í raunhæft fyrirtæki með góða möguleika á árangri. Þú þróar hugmyndina nánar til að kanna hvort hún falli að núverandi og væntanlegum aðstæðum þínum og markmiðum. Einnig vinnur þú verkefni sem hjálpa þér að greina á milli hugmynda og raunhæfra tækifæra. Fjallað er nánar um hvert þessara atriða í síðari köflum. Markmið þessa hluta er að kynna hugtök sem auka skilning á stigunum. Helstu aðgerðir eða verkefni á þessu stigi eru:
Stig 2: Þróun
Þegar þú treystir hugmyndinni er kominn tími til að móta umgjörð og ákveða hvers konar frumkvöðlaverkefni hentar henni best. Á öðru stigi getur þú valið viðskiptalíkan (sem nánar er fjallað um í Viðskiptalíkan og áætlun) og sett saman teymi (sjá nánar í Uppbygging tengslaneta og undirstöðu) til að gera draumaverkefnið að veruleika. Viðskiptalíkanið lýsir hvernig fyrirtæki aflar tekna, skapar og afhendir virði og fær greitt fyrir það. Dæmi um viðskiptalíkön eru mánaðarlegar áskriftir, forsölupantanir, sala úr sölubásum og fleiri leiðir. Á þróunarstiginu þarf að taka afstöðu til margra valkosta. Þar má nefna sjálfsfjármögnun og að hefja rekstur með takmörkuðu fé, fjármögnun frumkvöðlaverkefnis frá utanaðkomandi aðilum, leyfisveitingar gegn greiðslu leyfisgjalda fyrir hverja einingu, kaup eða erfðir á fyrirtæki, rekstur sérleyfis með kaupum á því eða uppbyggingu fyrirtækis með það markmið að veita síðar eigið sérleyfi, stofnun sýndarfyrirtækis á vefnum, notkun smáforrita sem styðja reksturinn eða tengja hann við önnur fyrirtæki, stofnun samfélagslegs frumkvöðlaverkefnis til stuðnings ákveðnu málefni, ráðgjöf eða sjálfstæð verktakavinna. Val milli þessara kosta, eða eigin einstök leið til að styðja við fyrirtækið, hefur áhrif á niðurstöður og árangur.
Helstu aðgerðir á þessu stigi eru:
Stig 3: Öflun auðlinda
Á stigi auðlindaöflunar nýtir þú þekkinguna sem fékkst á fyrstu tveimur stigunum til að meta hvaða auðlindir þurfi til að styðja nýja frumkvöðlaverkefnið. Meðal þeirra eru fjárhagslegur stuðningur; stuðningur við og val á framleiðslustað eða aðstöðu, ef framleiða á efnislega vöru; hæfileikar, þekking og færni starfsfólks; hugsanlegur stuðningur stjórnmálaafla og nærsamfélags; og stuðningur fjölskyldu, því nýja verkefnið krefst tíma sem annars væri varið með fjölskyldunni. Nánar er fjallað um öflun auðlinda í Undirstöður auðlindaáætlunar.
Helstu aðgerðir á þessu stigi eru:
Stig 4: Markaðsinnkoma
Markaðsinnkoma, þegar frumkvöðlaverkefninu er hleypt af stokkunum, hefst oft með takmarkaðri prufukynningu eða prufuopnun á afmörkuðum markaði til að draga úr áhrifum ófyrirséðra áskorana. Sem frumkvöðull kynnir þú nýja verkefnið fyrir tilteknum markaði til að kanna hve góðar viðtökur það fær og hve mikinn stuðning. Á þessu stigi getur þurft að gera breytingar á síðustu stundu, en mestu skiptir að sjá hvernig markaðurinn bregst við verkefninu. Þá gefst gott tækifæri til að yfirfara alla þætti rekstrarins, leita lausna á óvæntum vandamálum, bæta skilvirkni og fylgjast með viðbrögðum viðskiptavina.
Ein mikilvægasta ábyrgð þín á þessum tímapunkti er að stýra sjóðstreymi, það er fé sem streymir inn í og út úr fyrirtækinu, því handbært fé er nauðsynlegt fyrir árangur frumkvöðlaverkefnisins. Á fyrstu stigum þess þarf mikið fé til að fjármagna reksturinn þar sem sölutekjur eru enn ótryggar. Framleiðslukostnaður, laun, aðföng, birgðir, leigugreiðslur og markaðsstarf fela allt í sér útstreymi fjár úr verkefninu sem hluta af stofnkostnaði. Fyrirtæki sem á hvorki handbært fé né viðskiptavini fyrir vörur sínar og þjónustu getur ekki lifað af. Helstu aðgerðir á þessu stigi eru:
Stig 5: Vöxtur
Á vaxtarstiginu eru teknar ákvarðanir sem styðja framtíðarvöxt frumkvöðlaverkefnisins. Ákvarðanir þínar endurspegla þá getu verkefnisins til að stækka. Mikill munur er á smáum rekstri og fyrirtæki sem þarf að ráða við umfangsmikla sölu. Nú þarf að endurskoða skipulagið. Ef til vill þarf að bæta við nýjum starfseiningum, svo sem fjármála- eða mannauðsdeild, eða ráða aðstoðarstjórnanda. Einnig þarf að huga að stærð húsnæðis og aðstöðu. Hentar núverandi stærð eða afkastageta vexti verkefnisins? Aðrar spurningar snúa að birgjum og þeim sem útvega vörubirgðir. Uppfylla gæði og afhendingartími þarfir þínar? Hentar greiðslukerfið verkefninu? Á þessu stigi þarftu einnig að fylgjast með vextinum og gera viðeigandi breytingar. Ef verkefnið vex til dæmis ekki eins og búist var við getur þú farið aftur yfir viðskiptaáætlunina og kannað hvaða breytingar séu mögulegar. Helstu aðgerðir á þessu stigi eru:
Stig 6: Þroski
Á þroskastiginu er frumkvöðlaverkefnið komið á viðhaldsstig lífsferils fyrirtækisins. Frumkvöðlar fylgjast með því hvernig verkefnið vex og þróast í samræmi við viðskiptaáætlun, spár og væntingar. Vex verkefnið hraðar eða hægar en þú bjóst við? Hvaða áföngum hefur það náð? Hvaða breytingar þarf til að viðhalda árangrinum? Hvernig getur þú hrint þeim í framkvæmd? Getur þú enn sinnt þörfum verkefnisins eða tryggt að þeim sé mætt?
Eftir aðstæðum getur enn þurft að grípa til aðgerða til að styðja verkefnið. Jafnvel þótt reksturinn sé skilvirkur og fyrirsjáanlegur geta ytri breytingar knúið þig til að breyta verkefninu, til dæmis með endurbótum á vöru eða þjónustu, leit að nýjum markhópum, innleiðingu nýrrar tækni eða samþættingu eiginleika eða tilboða til að auka virði vörunnar.
Eitt af því mikilvægasta sem þarf að skilja á þessu stigi er að frumkvöðlaverkefni geta mistekist og gera það oft. Frumkvöðlastarf felst í að taka ígrundaða áhættu í von um ávinning. Stundum þróast verkefnið ekki eins og áætlað var. Opinn hugur og lærdómur af reynslunni skapa ný tækifæri, hvort sem þau felast í breytingum á núverandi verkefni eða alveg nýju verkefni. Skoðaðu þessi dæmi um fyrstu mistök frumkvöðla sem síðar náðu miklum árangri:
Helstu aðgerðir á þessu stigi eru:
Stig 7: Uppskera
Á einhverjum tímapunkti getur fyrirtækið vaxið fram úr draumum þínum, metnaði eða áhuga. Á þessu stigi uppskerðu eða innleysir mestan arð af fjárfestingunni um leið og þú skipuleggur starfslok eða brotthvarf frá verkefninu. Margir frumkvöðlar njóta spennunnar sem fylgir því að stofna og byggja upp fyrirtæki en hafa minni áhuga á daglegum stjórnunarverkefnum. Í frumkvöðlastarfi skapar sprotateymið verkefni með það að markmiði að uppskera af því. Uppskera er það stig þegar öll vinnan og hugvitið skila umbun í mynd verulegs arðs af fé, tíma og hæfileikum sem sprotateymið og fjárfestar lögðu í verkefnið. Á þessu stigi leitar sprotateymið að þeim kaupanda sem hentar verkefninu best, bæði til að fá arð af fjárfestingunni og tryggja áframhaldandi árangur verkefnisins. Helstu aðgerðir á þessu stigi eru:
Stig 8: Útganga
Á útgöngustiginu hefur frumkvöðlaverkefnið annaðhvort uppfyllt tilgang sinn, skilað árangursríkri uppskeru og verið fært til næstu kynslóðar eigenda, eða það hefur ekki mætt þörfum þínum og markmiðum. Þessar tvær stöður leiða til gjörólíkra niðurstaðna. Við uppskeru verkefnisins gætir þú fengið verulega greiðslu í reiðufé eða blöndu af reiðufé og minnihlutaeign í fyrirtækinu eftir kaup þess. Ef útgangan felur í sér lokun verkefnisins er líklegasti kosturinn slit og sala eigna til að greiða eftirstandandi kröfur lánardrottna og fjárfesta. Bæði við uppskeru og slit getur reynst erfitt fyrir frumkvöðulinn að slíta tilfinningatengslin við verkefni sem hefur tekið hugann, tímann og orkuna. Þá er kominn tími til að stíga til hliðar og fela nýju „foreldri“ umsjón verkefnisins eða loka því að fullu. Helstu aðgerðir á þessu stigi eru:
Stig 9: Endurnýjun
Hjá sumum frumkvöðlum vegur spennan við að skapa nýtt frumkvöðlaverkefni þyngra en fjárhagslegur ávinningur af uppskeru verkefnis sem gengur vel. Sú tilfinning að breyta hugmynd í raunhæft tækifæri og byggja síðan upp blómlegt fyrirtæki á sér fáa líka. Á endurnýjunarstiginu ákveður frumkvöðullinn að leita að nýju verkefni og hefja ferlið á ný. Með reynslu úr frumkvöðlastarfi getur þú skapað annars konar verkefni eða þróað nýtt afleitt verkefni út frá upphaflegu hugmyndinni. Þá telst þú raðfrumkvöðull, það er frumkvöðull sem kemur að stofnun margra frumkvöðlaverkefna. Helstu aðgerðir á þessu stigi eru: