66 Rafeindaskipan og lotubundnir eiginleikar frumefna
Lykilhugtök
- sveifluvídd
- stærð þeirrar færslu sem bylgja veldur(amplitude)
- frumeindasvigrúm
- stærðfræðilegt fall sem lýsir hegðun rafeindar í frumeind (einnig kallað bylgjufall)(atomic orbital)
- uppbyggingarreglan
- aðferð þar sem rafeindaskipan frumefna er ákvörðuð með því að „byggja“ þau upp í röð eftir sætistölum, þar sem einni róteind er bætt við kjarnann og einni rafeind í viðeigandi undirhvolf í einu(Aufbau principle)
- svarthlutur
- hugsaður, fullkominn gleypir allrar innfallandi rafsegulgeislunar; slíkir hlutir gefa frá sér rafsegulgeislun með einkennandi samfelldu rófi sem kallast svarthlutargeislun(blackbody)
- Bohr-líkan vetnisfrumeindarinnar
- byggingarlíkan þar sem rafeind hreyfist eingöngu á hringlaga brautum umhverfis kjarnann, og hver braut hefur ákveðinn, leyfilegan geisla(Bohr’s model of the hydrogen atom)
- samfellt litróf
- rafsegulgeislun sem losnar í óslitinni röð bylgjulengda (t.d. hvítt ljós frá sólinni)(continuous spectrum)
- kjarnarafeind
- rafeind í frumeind sem er á svigrúmum innri hvolfa(core electron)
- samgildisgeisli
- helmingur fjarlægðarinnar milli kjarna tveggja eins frumeinda þegar þær tengjast með samgildu tengi(covalent radius)
- d-svigrúm
- svæði í rýminu með miklum rafeindaþéttleika sem er annaðhvort fjórblaða eða hefur lögun handlóðs og kleinuhrings; lýsir svigrúmum með l = 2(d orbital)
- jafnorkusvigrúm
- svigrúm sem hafa sömu orku(degenerate orbitals)
- virk kjarnhleðsla
- hleðsla sem veldur Coulomb-krafti sem kjarninn verkar með á rafeind, reiknuð sem kjarnhleðslan að frádreginni skyggingu(effective nuclear charge)
- rafsegulgeislun
- orka sem berst með bylgjum sem hafa bæði rafsviðs- og segulsviðsþátt(electromagnetic radiation)
- rafsegulróf
- orkusvið sem rafsegulgeislun getur spannað, þar á meðal útvarpsbylgjur, örbylgjur, innrautt ljós, sýnilegt ljós, útfjólublátt ljós, röntgengeislar og gammageislar(electromagnetic spectrum)
- rafeindafíkn
- orkubreyting sem fylgir því þegar rafeind bætist við frumeind eða jón á gasformi(electron affinity)
- rafeindaskipan
- skráning sem sýnir hvernig rafeindir skipa sér í hvolf og undirhvolf frumeindar(electron configuration)
- rafeindaþéttleiki
- mælikvarði á líkurnar á því að finna rafeind á tilteknu svæði í rýminu; hann er jafngildur öðru veldi algildis bylgjufallsins, |ψ|²(electron density)
- örvað ástand
- ástand þar sem orkan er meiri en grunnástandsorkan(excited state)
- f-svigrúm
- fjölblaða svæði í rýminu með miklum rafeindaþéttleika; lýsir svigrúmum með l = 3(f orbital)
- tíðni (ν)
- fjöldi bylgjulota (toppa eða dala) sem fara framhjá tilteknum punkti í rými á tímaeiningu(frequency (ν))
- grunnástand
- ástand þar sem rafeindir í frumeind, jón eða sameind hafa minnstu mögulegu orku(ground state)
- óvissulögmál Heisenbergs
- lögmál sem kveður á um að ómögulegt sé að ákvarða nákvæmlega á sama tíma ákveðnar samoka hreyfistærðir, svo sem skriðþunga og staðsetningu eindar. Óvissulögmálið er afleiðing þess að skammtaeindir sýna bylgju-einda-tvíeðli(Heisenberg uncertainty principle)
- hertz (Hz)
- mælieining tíðni, sem er fjöldi lota á sekúndu, s⁻¹(hertz (Hz))
- regla Hunds
- hvert svigrúm í undirhvolfi er skipað einni rafeind áður en nokkurt svigrúm fær tvær rafeindir, og allar rafeindir í hálfskipuðum svigrúmum hafa sama spuna(Hund’s rule)
- styrkur
- eiginleiki orku sem berst með bylgjum og tengist sveifluvídd bylgjunnar, svo sem birta ljóss eða hljóðstyrkur(intensity)
- samliðunarmynstur
- mynstur sem samanstendur venjulega af ljósum og dökkum rákum á víxl. Það verður til við styrkjandi og eyðandi samliðun bylgna(interference pattern)
- jónunarorka
- orka sem þarf til að fjarlægja rafeind frá frumeind eða jón í gasfasa(ionization energy)
- samrafeindar
- hópur jóna eða frumeinda sem hafa sömu rafeindaskipan(isoelectronic)
- línulitróf
- rafsegulgeislun sem tiltekin frumeind (eða frumeindir) í örvuðu ástandi gefur frá sér á stökum bylgjulengdum(line spectrum)
- segulskammtatala (mₗ)
- skammtatala sem tilgreinir stefnu frumeindasvigrúms umhverfis kjarnann(magnetic quantum number (ml))
- hnútur
- sérhver punktur á stöðubylgju þar sem útslagið er núll(node)
- svigrúmamynd
- myndræn framsetning á rafeindaskipan þar sem hvert svigrúm er sýnt sem kassi og hver rafeind sem ör(orbital diagram)
- p-svigrúm
- handlóðslaga svæði í rýminu með miklum rafeindaþéttleika; lýsir svigrúmum með l = 1(p orbital)
- einsetulögmál Paulis
- kveður á um að engar tvær rafeindir í sömu frumeind geti haft sömu gildi á öllum fjórum skammtatölunum(Pauli exclusion principle)
- ljóseind
- minnsti mögulegi skammtur rafsegulgeislunar, eind ljóss(photon)
- höfuðskammtatala (n)
- skammtatala sem tilgreinir hvaða hvolf rafeind skipar í frumeind(principal quantum number (n))
- skömmtun
- takmörkun einhvers eiginleika við ákveðin, aðskilin gildi, ekki samfelld(quantization)
- skammtafræði
- fræðigrein sem notar skömmtun orku, bylgju-einda-tvíeðli og óvissulögmál Heisenbergs til að lýsa efni(quantum mechanics)
- skammtatala
- tala sem tekur aðeins ákveðin leyfileg gildi og er notuð til að lýsa uppröðun rafeinda í frumeind(quantum number)
- s-svigrúm
- kúlulaga svæði í rýminu með miklum rafeindaþéttleika; lýsir svigrúmum með l = 0(s orbital)
- hverfiþungaskammtatala eða aukaskammtatala (l)
- skammtatala sem greinir mismunandi lögun svigrúma; hún er einnig mælikvarði á hverfiþunga svigrúmsins(secondary (angular momentum) quantum number (l))
- hvolf
- frumeindasvigrúm með sömu höfuðskammtatölu, n(shell)
- spunaskammtatala (mₛ)
- tala sem tilgreinir spunastefnu rafeindar, annaðhvort +1/2 eða −1/2(spin quantum number (ms))
- stöðubylgja
- (einnig kyrrstæð bylgja) staðbundið bylgjufyrirbæri sem einkennist af stakrænum bylgjulengdum sem ákvarðast af jaðarskilyrðum sem notuð eru til að mynda bylgjurnar; stöðubylgjur eru í eðli sínu skammtaðar(standing wave)
- undirhvolf
- frumeindasvigrúm með sömu gildum á n og l(subshell)
- gildisrafeindir
- rafeindir á ysta hvolfi (eða hvolfum) frumeindar sem hafa mikla orku(valence electrons)
- gildishvolf
- ysta hvolf (eða hvolf) frumeindar sem hefur mikla orku(valence shell)
- bylgja
- sveifla eiginleika í tíma eða rúmi; getur flutt orku frá einum stað til annars(wave)
- bylgju-einda-tvíeðli
- sú athugun að öreindir geti sýnt bæði bylgju- og eindaeiginleika(wave-particle duality)
- bylgjufall (ψ)
- stærðfræðileg lýsing á frumeindasvigrúmi sem lýsir lögun þess; hana má nota til að reikna líkurnar á því að finna rafeindina á hvaða stað sem er í svigrúminu, sem og hreyfibreytur á borð við orku og hverfiþunga(wavefunction (ψ))
- bylgjulengd (λ)
- fjarlægð milli tveggja samliggjandi toppa eða dala í bylgju(wavelength (λ))