1.3.1 Lýsa merkingu meðalgildissetningarinnar fyrir heildi.
1.3.2 Setja fram merkingu 1. hluta undirstöðusetningar stærðfræðigreiningarinnar.
1.3.3 Nota 1. hluta undirstöðusetningar stærðfræðigreiningarinnar til að reikna afleiður heilda.
1.3.4 Setja fram merkingu 2. hluta undirstöðusetningar stærðfræðigreiningarinnar.
1.3.5 Nota 2. hluta undirstöðusetningar stærðfræðigreiningarinnar til að reikna ákveðin heildi.
1.3.6 Útskýra sambandið milli deildunar og heildunar.
Í tveimur fyrri hlutunum skoðuðum við ákveðna heildið og tengsl þess við flatarmálið undir ferli falls. Enn sem komið er höfum við því miður aðeins tvö verkfæri til að reikna gildi ákveðins heildis: rúmfræðiformúlur fyrir flatarmál og markgildi Riemann-summa. Báðar aðferðirnar eru afar fyrirhafnarsamar. Í þessum hluta skoðum við öflugri og gagnlegri aðferðir til að reikna ákveðin heildi.
Þessar nýju aðferðir byggjast á tengslum milli deildunar og heildunar. Sir Isaac Newton og Gottfried Wilhelm Leibniz, ásamt öðrum, uppgötvuðu og rannsökuðu þessi tengsl seint á 1600-árunum og snemma á 1700-árunum. Tengslin eru sett fram í því sem við köllum nú undirstöðusetningu stærðfræðigreiningarinnar. Hún er í tveimur hlutum sem við skoðum í þessum hluta. Heiti setningarinnar eitt sér sýnir hve grundvallarþýðingu hún hefur fyrir alla þróun stærðfræðigreiningarinnar.
Áður en við komum að þessari lykilsetningu skulum við þó skoða aðra mikilvæga setningu, meðalgildissetninguna fyrir heildi, sem þörf er á til að sanna undirstöðusetningu stærðfræðigreiningarinnar.
Meðalgildissetningin fyrir heildi
Meðalgildissetningin fyrir heildi segir að samfellt fall á lokuðu bili taki meðalgildi sitt í einhverjum punkti á bilinu. Setningin tryggir að ef er samfellt, þá sé til punktur c á bili þannig að gildi fallsins í c sé jafnt meðalgildi á Við setjum setninguna fram stærðfræðilega með hjálp formúlunnar fyrir meðalgildi falls sem sett var fram í lok fyrri hlutans.
Sönnun
Þar sem er samfellt á tekur það lágildi og hágildi samkvæmt útgildissetningunni (sjá Hágildi og lágildi). Köllum þau m og M. Fallið tekur þessi gildi á Þegar x er í gildir Af samanburðarsetningunni (sjá Ákveðna heildið) leiðir því að
Deilum með og fáum
Þar sem er tala milli m og M og er samfellt og tekur gildin m og M á leiðir af milligildissetningunni (sjá Samfelldni) að til er tala c á þannig að
og þar með er sönnuninni lokið.
□
Dæmi 1.15
Meðalgildi falls fundið
Finnið meðalgildi fallsins á bilinu og finnið c þannig að sé jafnt meðalgildi fallsins á
Lausn
Samkvæmt formúlunni er meðalgildi gefið með
Á mynd 1.26 sést að graf fallsins er bein lína og myndar rétthyrndan þríhyrning sem afmarkast af x- og y-ásunum. Flatarmál þríhyrningsins er Því fæst
Meðalgildið fæst með því að margfalda flatarmálið með Meðalgildi fallsins er því
Setjið meðalgildið jafnt og einangrið c.
Þegar
Mynd 1.26. Samkvæmt meðalgildissetningunni tekur samfellda fallið f ( x ) meðalgildi sitt í c að minnsta kosti einu sinni á lokuðu bili.
Dæmi 1.16
Punkturinn þar sem fall tekur meðalgildi sitt fundinn
Gefið er að og finnið c þannig að sé jafnt meðalgildi á
Lausn
Við leitum að gildi c þannig að
Í stað setjum við c2 og fáum
Þar sem liggur utan bilsins veljum við aðeins jákvæða gildið. Því er (mynd 1.27).
Mynd 1.27. Þegar litið er á bilið [ 0 , 3 ] , tekur fallið f ( x ) = x 2 meðalgildi sitt í c = 3 .
Undirstöðusetning stærðfræðigreiningarinnar, 1. hluti: Heildi og stofnföll
Eins og áður kom fram er undirstöðusetning stærðfræðigreiningarinnar afar öflug setning. Hún staðfestir tengslin milli deildunar og heildunar og gefur okkur aðferð til að reikna ákveðin heildi án þess að nota Riemann-summur eða reikna flatarmál. Setningin er í tveimur hlutum og sá fyrri, 1. hluti undirstöðusetningar stærðfræðigreiningarinnar, er settur fram hér. 1. hluti staðfestir tengslin milli deildunar og heildunar.
Áður en við förum nánar í sönnunina er rétt að nefna tvö fíngerð atriði. Fyrra atriðið varðar ritháttinn. Við skilgreindum fallið sem ákveðið heildi annars falls, frá a til x. Við fyrstu sýn getur þetta virst ruglingslegt, því við höfum oft sagt að ákveðið heildi sé tala en hér virðist það vera fall. Lykilatriðið er að fyrir hvert tiltekið gildi x er ákveðna heildið tala. Fallið hefur því tölugildið sem ákveðna heildið gefur fyrir hvert gildi x.
Einnig er vert að benda á nokkrar mikilvægar afleiðingar setningarinnar. Það er ekki að ástæðulausu sem hún kallast undirstöðusetning stærðfræðigreiningarinnar. Hún staðfestir ekki aðeins tengsl milli heildunar og deildunar heldur tryggir einnig að sérhvert heildanlegt fall eigi stofnfall.
Sönnun
Beitum skilgreiningu afleiðunnar og fáum
Ef við skoðum síðustu stæðuna vandlega sést að er einmitt meðalgildi fallsins á bilinu Samkvæmt meðalgildissetningunni fyrir heildi er því til tala c í þannig að
Þar að auki er c milli x og x + h, c stefnir á x þegar h stefnir á núll. Þar sem er samfellt gildir einnig Setjum nú alla þessa hluta saman og fáum
og þar með er sönnuninni lokið.
□
Dæmi 1.17
Afleiða fundin með undirstöðusetningu stærðfræðigreiningarinnar
2. hluti undirstöðusetningar stærðfræðigreiningarinnar er ef til vill mikilvægasta setning stærðfræðigreiningarinnar. Eftir óþreytandi vinnu stærðfræðinga í um 500 ár komu fram nýjar aðferðir sem gáfu vísindafólki nauðsynleg verkfæri til að útskýra fjölmörg fyrirbæri. Með stærðfræðigreiningu gátu stjörnufræðingar loks ákvarðað fjarlægðir í geimnum og kortlagt brautir reikistjarna. Dagleg fjármálaverkefni, svo sem að reikna jaðarkostnað eða spá fyrir um heildarhagnað, voru nú auðleyst á einfaldan og nákvæman hátt. Verkfræðingar gátu reiknað beygjustyrk efna og þrívíða hreyfingu hluta. Stærðfræðigreining breytti sýn okkar á heiminn til frambúðar.
Eftir að hafa nálgað flatarmál með því að leggja saman flatarmál n rétthyrninga er beiting þessarar setningar einföld í samanburði. Það virðist næstum of einfalt að reikna megi flatarmál heils svæðis sem afmarkast af bognum ferli með því einu að meta stofnfall í báðum endapunktum bilsins.
Rithátturinn er oft notaður fyrir stæðuna Lóðrétta strikið og tilheyrandi mörk a og b gefa til kynna að meta skuli fallið við efra markið, hér b, og draga frá gildi fallsins við neðra markið, hér a).
2. hluti undirstöðusetningar stærðfræðigreiningarinnar , sem einnig kallast reiknisetningin, segir að ef við getum fundið stofnfall fyrir heildisstofninn megi reikna ákveðna heildið með því að meta stofnfallið í báðum endapunktum bilsins og draga gildið í neðri endapunktinum frá gildinu í þeim efri.
Sönnun
Látum vera reglulega skiptingu á Þá getum við ritað
Þar sem F er stofnfall f á má samkvæmt meðalgildissetningunni (sjá Meðalgildissetninguna) fyrir finna í þannig að
Setjum þetta inn í fyrri jöfnuna og fáum
Tökum markgildi beggja hliða þegar og fáum
□
Dæmi 1.20
Heildi reiknað með undirstöðusetningu stærðfræðigreiningarinnar
Notið regluna til að finna stofnfall fallsins og beitið síðan setningunni. Við fáum
Greining
Takið eftir að við höfðum ekki liðinn „+ C“ með þegar við rituðum stofnfallið. Ástæðan er sú að samkvæmt 2. hluta undirstöðusetningar stærðfræðigreiningarinnar má nota hvaða stofnfall sem er. Til hægðarauka völdum við því stofnfallið með Ef við hefðum valið annað stofnfall hefði fastaliðurinn fallið út. Þetta gerist alltaf þegar ákveðið heildi er reiknað.
Svæðið sem við vorum að reikna er sýnt á mynd 1.28. Takið eftir að allt svæðið milli ferilsins og x-ássins liggur neðan x-ássins. Flatarmál er alltaf jákvætt en ákveðið heildi getur gefið neikvæða tölu, það er neikvætt formerkt flatarmál. Ef fallið væri til dæmis hagnaðarfall benti neikvæð tala til þess að fyrirtækið væri rekið með tapi á gefna bilinu.
Mynd 1.28. Útreikningur ákveðins heildis getur gefið neikvætt gildi enda þótt flatarmál sé alltaf jákvætt.
Dæmi 1.21
Ákveðið heildi reiknað með 2. hluta undirstöðusetningar stærðfræðigreiningarinnar
Reiknið eftirfarandi heildi með 2. hluta undirstöðusetningar stærðfræðigreiningarinnar:
Lausn
Fjarlægið fyrst rótarmerkið með því að umrita heildið með ræðum veldisvísum. Aðskiljið síðan liði teljarans með því að rita hvorn þeirra yfir nefnaranum:
Mynd 1.29. Flatarmálið undir ferlinum frá x = 1 til x = 9 má reikna með ákveðnu heildi.
Dæmi 1.22
Kapphlaup á rúlluskautum
James og Kathy keppa á rúlluskautum eftir langri og beinni braut. Sá sem hefur farið lengst eftir 5 sekúndur vinnur verðlaun. James getur skautað með hraðanum fet/sek. og Kathy með hraðanum fet/sek. Hvort þeirra vinnur kapphlaupið?
Lausn
Við þurfum að heilda bæði föllin á bilinu og athuga hvort þeirra gefur stærra gildi. Fyrir James viljum við reikna
Með veldareglunni fáum við
James hefur því skautað 50 fet eftir 5 sekúndur. Snúum okkur nú að Kathy og reiknum
Við vitum að er stofnfall og því er eðlilegt að ætla að stofnfall innihaldi Þegar við deildum fáum við hins vegar vegna keðjureglunnar og þurfum því að taka tillit til þessa viðbótarstuðuls við heildunina. Við fáum
Kathy hefur skautað um það bil 50.6 fet eftir 5 sekúndur. Kathy vinnur, en munurinn er lítill!
Æfingar hluta 1.3
144.
Skoðið tvo íþróttamenn sem hlaupa með breytilegum hröðum og Hlaupararnir hefja og ljúka keppni nákvæmlega á sama tíma. Útskýrið hvers vegna þeir hljóta einhvern tímann að hlaupa með sama hraða.
145.
Tveir fjallgöngumenn hefja göngu sína í grunnbúðum, fara tvær ólíkar leiðir, aðra brattari en hina, og koma nákvæmlega samtímis á tindinn. Er víst að til sé tímapunktur þegar báðir hækka sig með sama hraða?
146.
Til að aka inn á tiltekinn veggjaldaveg þarf ökumaður að taka kort sem tilgreinir mílumerkið við innkeyrsluna. Kortið er einnig tímastimplað. Þegar ökumaðurinn greiðir veggjaldið við útkeyrsluna verður hann hissa þegar hann fær hraðasekt með reikningnum. Útskýrið hvernig þetta getur gerst.
147.
Setjið Finnið og meðalgildi á
Notið í eftirfarandi æfingum 1. hluta undirstöðusetningar stærðfræðigreiningarinnar til að finna hverja afleiðu.
148.
149.
150.
151.
152.
153.
154.
155.
156.
157.
158.
159.
160.
Hér er sýnt graf þar sem f er hlutskilgreint fastafall.
Á hvaða bilum er f jákvætt? Á hvaða bilum er það neikvætt? Á hvaða bilum, ef einhverjum, er það jafnt núlli?
Hver eru hágildi og lágildi f?
Hvert er meðalgildi f?
161.
Hér er sýnt graf þar sem f er hlutskilgreint fastafall.
Á hvaða bilum er f jákvætt? Á hvaða bilum er það neikvætt? Á hvaða bilum, ef einhverjum, er það jafnt núlli?
Hver eru hágildi og lágildi f?
Hvert er meðalgildi f?
162.
Hér er sýnt graf þar sem ℓ er hlutskilgreint línulegt fall.
Á hvaða bilum er ℓ jákvætt? Á hvaða bilum er það neikvætt? Á hvaða bilum, ef einhverjum, er það jafnt núlli?
Á hvaða bilum er ℓ vaxandi? Á hvaða bilum er það minnkandi? Á hvaða bilum, ef einhverjum, er það fast?
Hvert er meðalgildi ℓ?
163.
Hér er sýnt graf þar sem ℓ er hlutskilgreint línulegt fall.
Á hvaða bilum er ℓ jákvætt? Á hvaða bilum er það neikvætt? Á hvaða bilum, ef einhverjum, er það jafnt núlli?
Á hvaða bilum er ℓ vaxandi? Á hvaða bilum er það minnkandi? Á hvaða bilum, ef einhverjum, er það fast?
Hvert er meðalgildi ℓ?
Notið í eftirfarandi æfingum vasareikni til að nálga flatarmálið undir ferlinum með því að reikna T10, meðaltal Riemann-summanna með vinstri og hægri endapunktum og rétthyrningum. Ákvarðið síðan nákvæmt flatarmál með 2. hluta undirstöðusetningar stærðfræðigreiningarinnar.
164.
[T] á
165.
[T] á
166.
[T] á
167.
[T] á
168.
[T] á
169.
[T] á
Reiknið hvert ákveðið heildi í eftirfarandi æfingum með 2. hluta undirstöðusetningar stærðfræðigreiningarinnar.
170.
171.
172.
173.
174.
175.
176.
177.
178.
179.
180.
181.
182.
183.
184.
185.
186.
187.
188.
189.
Notið í eftirfarandi æfingum reiknisetninguna til að setja heildið fram sem fall
190.
191.
192.
193.
Finnið í eftirfarandi æfingum núllstöðvar heildisstofnsins til að fjarlægja tölugildismerkin og reiknið síðan með 2. hluta undirstöðusetningar stærðfræðigreiningarinnar.
194.
195.
196.
197.
198.
Gerum ráð fyrir að fjöldi birtustunda tiltekinn dag í Seattle sé líknaður með fallinu þar sem t er gefið í mánuðum og samsvarar vetrarsólstöðum.
Hver er meðalfjöldi birtustunda á sólarhring yfir eitt ár?
Á hvaða tímum t1 og t2, þar sem er fjöldi birtustunda jafn meðalfjöldanum?
Ritið heildi sem táknar heildarfjölda birtustunda í Seattle milli og
Reiknið meðalfjölda birtustunda í Seattle milli og þar sem og síðan milli og og sýnið að meðaltal þessara tveggja gilda sé jafnt meðallengd dags.
199.
Gerum ráð fyrir að líkna megi notkunarhraða bensíns yfir heilt ár í Bandaríkjunum með sínuslaga falli á forminu gallon/mánuði.
Hver er meðalnotkunin á mánuði og fyrir hvaða gildi t er notkunarhraðinn á tíma t jafn meðalhraðanum?
Hve mörg gallon af bensíni eru notuð í Bandaríkjunum á einu ári?
Ritið heildi sem táknar meðalnotkun bensíns á mánuði í Bandaríkjunum á þeim hluta ársins sem liggur milli byrjunar apríl og loka september
200.
Útskýrið hvers vegna, ef f er samfellt á útskýrið hvers vegna til er að minnsta kosti einn punktur þannig að
201.
Útskýrið hvers vegna, ef f er samfellt á og er ekki fastafall, útskýrið hvers vegna til er að minnsta kosti einn punktur þannig að og að minnsta kosti einn punktur þannig að
202.
Fyrsta lögmál Keplers segir að reikistjörnur gangi um sólu á sporbaugsbrautum og að sólin sé í öðrum brennipunkti hverrar brautar. Sá punktur brautar reikistjörnu sem er næstur sólu kallast sólnánd. Jörðin er nú í sólnánd um 3. janúar. Fjarlægasti punkturinn kallast sólfirrð en Jörðin er nú í sólfirrð um 4. júlí. Annað lögmál Keplers segir að reikistjörnur sópi yfir jafnstór svæði á sporbaugsbraut sinni á jafnlöngum tíma. Það tekur því jafnlángan tíma að fara eftir hvorum boganna tveggja sem merktir eru á eftirfarandi mynd. Á hvaða árstíma fer Jörðin hraðast eftir braut sinni? Hvenær fer hún hægast?
203.
Punktur á sporbaug með lengd stóráss 2a og lengd skammáss 2b hefur hnitin
Sýnið að fjarlægðin frá þessum punkti til brennipunktsins sé þar sem
Notið þessi hnit til að sýna að meðalfjarlægðin frá punkti á sporbaugnum til brennipunktsins reiknuð með tilliti til hornsins θ sé a.
204.
Eins og áður kom fram er braut Jarðar samkvæmt lögmálum Keplers sporbaugur með sólina í öðrum brennipunktinum. Í sólnánd er fjarlægð Jarðar frá sólu 147,098,290 km og í sólfirrð er hún 152,098,232 km.
Leggið stórásinn eftir x-ásnum og finnið meðalfjarlægð Jarðar frá sólu.
Samkvæmt hefðbundinni skilgreiningu er stjarnfræðieining (SE) fjarlægðin frá Jörðu til sólar og gildi hennar var skilgreint sem meðaltal fjarlægðanna við sólnánd og sólfirrð. Er þessi skilgreining réttlætanleg?
205.
Þyngdaraðdráttarkrafturinn milli sólar og reikistjörnu er þar sem m er massi reikistjörnunnar, M er massi sólar, G er algildur fasti og er fjarlægðin milli sólar og reikistjörnunnar þegar reikistjarnan myndar hornið θ við stórás brautar sinnar. Gerið ráð fyrir að M, m og sporbaugsstærðirnar a og b (hálflengdir stóráss og skammáss) séu gefnar. Setjið fram, en reiknið ekki, heildi sem gefur meðalþyngdaraðdráttarkraftinn milli sólar og reikistjörnunnar sem fall af .
206.
Frávik frá jafnvægisstöðu massa sem festur er við gorm uppfyllir jöfnu einfaldrar sveifluhreyfingar þar sem er fasafasti, ω er horntíðnin og A er útslagið. Finnið meðalhraða, meðalferð, meðalfrávik og meðalfjarlægð frá jafnvægisstöðu massans. Ferð er stærð hraða og fjarlægð er stærð fráviks.