7.4 Fjárhagsleg heilindi
7.4 Fjárhagsleg heilindi
Námsmarkmið
Í lok þessa kaflahluta áttu að geta:
Starfsfólk getur staðið frammi fyrir siðferðilegum álitamálum í fjármálum, einkum þegar mútugreiðslur eða innherjaviðskipti með verðbréf koma til álita. Slík vafasöm „gróðatækifæri“ geta skilað þúsundum eða jafnvel milljónum dala og freistingin því verið mikil. Innherjaviðskipti og mútugreiðslur eru hins vegar alvarleg lögbrot sem geta leitt til fangelsisvistar og hárra sekta.
Innherjaviðskipti
Kaup eða sala hlutabréfa, skuldabréfa eða annarra fjárfestinga á grundvelli óopinberra upplýsinga sem líklegt er að hafi áhrif á verð viðkomandi verðbréfs kallast innherjaviðskipti. Sá sem veit til dæmis að til stendur að yfirtaka fyrirtæki og að hlutabréfaverð þess muni hækka þegar upplýsingarnar verða opinberar gæti keypt bréfin fyrir hækkunina og selt þau síðar með meiri hagnaði. Sömuleiðis gæti sá sem býr yfir innherjaupplýsingum um yfirvofandi verðfall selt allan hlut sinn á gildandi verði áður en upplýsingarnar eru birtar. Hann myndi þannig forðast tapið sem aðrir hluthafar verða fyrir þegar verðið lækkar. Þótt erfitt geti verið að sanna innherjaviðskipti fela þau í grundvallaratriðum í sér sviksamlega háttsemi. Þau eru ólögleg, siðlaus og ósanngjörn, valda öðrum fjárfestum oft tjóni og grafa jafnframt undan trausti almennings á hlutabréfamarkaðnum.
Reglur um innherjaviðskipti eru nokkuð flóknar. Þær hafa mótast af túlkun alríkisdómstóla á ákvæði 10(b)(5) í bandarísku verðbréfaviðskiptalögunum frá 1934 (Securities Exchange Act) og af ákvörðunum bandaríska verðbréfaeftirlitsins (SEC). Þar eru tilgreindar nokkrar tegundir brota. Ein þeirra er að innherji, yfirleitt einhver sem starfar fyrir fyrirtækið, eigi viðskipti þótt hann búi yfir mikilvægum trúnaðarupplýsingum sem varða verðmæti hlutabréfa þess. Önnur er að utanaðkomandi aðili eigi viðskipti eftir að hafa fengið slíkar upplýsingar frá innherja eða aflað þeirra með óviðeigandi hætti. Jafnvel sá sem miðlar mikilvægum óopinberum upplýsingum til annarra fyrir hönd einhvers annars getur gerst sekur um lögbrot.
Hugtakið „innherji“ er víðtækt og nær til stjórnenda, stjórnarmanna og starfsfólks fyrirtækis sem gefur út verðbréf. Einstaklingur getur jafnframt talist „tímabundinn innherji“ ef hann stofnar tímabundið til sérstaks trúnaðarsambands við fyrirtæki og öðlast þannig trúnaðarupplýsingar um fjárhag þess og rekstur. Fjárfestingarbankamenn, verðbréfamiðlarar, lögmenn, endurskoðendur og annað fagfólk sem alla jafna stendur utan fyrirtækisins getur talist til tímabundinna innherja. Hið sama getur átt við um blaða- og sjónvarpsfréttamenn.
Þekkt innherjaviðskiptamál, Securities and Exchange Commission v. Texas Gulf Sulphur Co. (1968), átti rætur að rekja til fundar Kidd-námunnar og varðaði starfsmenn námufyrirtækisins Texas Gulf Sulphur. 25 Þegar starfsmenn námunnar fengu fyrst að vita að fundist hefði mikil og afar verðmæt koparæð keyptu þeir hlutabréf í fyrirtækinu en héldu upplýsingunum leyndum. Þegar fundurinn var kynntur opinberlega hækkaði hlutabréfaverðið og starfsmennirnir seldu bréf sín með verulegum hagnaði. Bandaríska verðbréfaeftirlitið og dómsmálaráðuneytið sóttu starfsmennina til saka fyrir innherjaviðskipti og þeir voru sakfelldir. Þeim var gert að skila öllum hagnaðinum af viðskiptunum. Mál um innherjaviðskipti fá oft mikla umfjöllun, einkum þegar þekktir einstaklingar eru ákærðir.
Mútugreiðslur og Foreign Corrupt Practices Act
Starfsfólki getur einnig boðist að þiggja mútur. Mútur felast í því að greiða reiðufé eða önnur efnisleg verðmæti fyrir verknað sem stríðir gegn lagalegum eða siðferðilegum viðmiðum á vinnustað. Mútugreiðslur brjóta gegn lögum í öllum fimmtíu fylkjum Bandaríkjanna og einnig gegn alríkislögunum Foreign Corrupt Practices Act, sem banna mútur í alþjóðlegum viðskiptum. Þær skaða yfirleitt ekki aðeins einstaklinga heldur einnig samkeppnisaðila, stjórnvöld og frjálsa markaðskerfið í heild. Mútur eru þó oft ekki jafn augljósar og umslag fullt af peningum. Því er mikilvægt að skilja hvað telst til mútna.
Ýmis atriði ráða því hvort siðferðilega og lagalega sé verjandi að gefa eða þiggja gjöf: verðmæti hennar, tilgangur, aðstæður, staða viðtakandans, stefna fyrirtækisins og gildandi lög. Fyrirtæki vill og á rétt á að vænta þess að starfsmaður með ákvörðunarvald taki ákvarðanir með hagsmuni fyrirtækisins að leiðarljósi fremur en eigin hagsmuni. Gerum til dæmis ráð fyrir að starfsmaður hafi heimild til að kaupa ljósritunarvél fyrir fyrirtækið. Vinnuveitandinn vill fá bestu vélina á hagstæðasta verðinu að teknu tilliti til gæða, þjónustu, ábyrgðar og annarra þátta. En hvað gerist ef starfsmaðurinn þiggur verðmætt gjafakort frá söluaðila sem býður vél með hærri rekstrar- og viðhaldskostnaði og pantar síðan vélina hjá honum? Slík ákvörðun er augljóslega ekki í þágu vinnuveitandans. Starfsmaðurinn brýtur þá gegn siðferðilegum og lagalegum reglum og að öllum líkindum einnig stefnu fyrirtækisins. Vilji fyrirtæki að starfsfólk geri ávallt það sem rétt er þarf það að setja stefnu og verklagsreglur sem tryggja að starfsfólkið þekki reglurnar og viti hvaða afleiðingar það hefur að brjóta þær.
Gjöf kann að vera einlægur þakklætisvottur, en samt er hætta á að hún brjóti gegn reglum fyrirtækisins eða jafnvel lögum. Vel samin gjafastefna sem starfsfólki er kynnt með skýrum hætti veitir leiðbeiningar um hvað megi þiggja frá viðskiptavinum eða söluaðilum og við hvaða aðstæður. Þar ætti að koma skýrt fram hvort starfsfólki sé heimilt að þiggja gjafir á vinnustað eða utan hans og hverjir megi gefa eða þiggja þær. Sé heimilt að þiggja gjafir ætti stefnan að tilgreina leyfilegt verðmæti þeirra og tegund og við hvaða aðstæður megi þiggja þær.
Ef vafi leikur á hvort stærð eða verðmæti gjafar komi í veg fyrir að starfsmaður megi þiggja hana ætti viðkomandi að leita ráða hjá réttum yfirmanni eða deild innan fyrirtækisins. Skynsamlega rekin fyrirtæki bjóða starfsfólki upp á einfalt og skýrt verklag til að kanna hvað samræmist gjafareglum og hvað ekki, hvort sem leitað er til ábendingarlínu um siðferðismál eða mannauðsdeildar.
Sem dæmi um gjafastefnu má líta til strangra reglna alríkisstjórnar Bandaríkjanna. 27 Starfsmaður alríkisstjórnarinnar má hvorki gefa yfirmanni sínum gjöf né safna fyrir slíkri gjöf. Hann má heldur ekki þiggja gjöf frá lægra launuðum undirmanni. Við árleg tilefni þar sem hefð er fyrir gjöfum, svo sem á afmælum og hátíðum, má starfsmaður gefa yfirmanni gjöf að verðmæti undir 10 dölum. Starfsmaður má hvorki óska eftir né þiggja gjöf sem honum er veitt vegna opinberrar stöðu hans. Einnig er óheimilt að þiggja gjafir frá aðilum sem eiga erindi við stofnunina eða óska eftir ákvörðun hennar. Við sérstök tilefni, svo sem hátíðir, má starfsmaður almennt þiggja gjafir að verðmæti undir 20 dölum, nema tíðni þeirra veki grun um óviðeigandi háttsemi. Gjafir sem fela í sér afþreyingu, svo sem dýrar máltíðir á veitingahúsum, sæta einnig takmörkunum. Að lokum þarf að tilkynna gjafir þegar heildarverðmæti þeirra frá einum aðila fer yfir 390 dali á almanaksári. Sum einkafyrirtæki fylgja svipuðum reglum.
Mútugreiðslur skapa sérstakan siðferðilegan vanda fyrir starfsfólk í alþjóðlegum viðskiptum. Þótt fyrirtæki vilji öðlast ábatasama samninga víða um heim vænta flest þeirra þess að starfsfólk fylgi bæði lögum og stefnu fyrirtækisins við samningsgerðina. Bandarísku lögin sem banna mútugreiðslur í alþjóðlegum viðskiptum nefnast Foreign Corrupt Practices Act (FCPA). Þau eru breyting á verðbréfaviðskiptalögunum frá 1934, einni mikilvægustu löggjöf Bandaríkjanna um gagnsæi í stjórnarháttum fyrirtækja. FCPA-lögin voru sett árið 1977 og þeim var breytt 1988 og 1998. Meginmarkmið þeirra er að banna fyrirtækjum og stjórnendum þeirra að múta eða hafa áhrif á erlenda embættismenn með peningagreiðslum eða annars konar umbun í því skyni að afla sér eða halda viðskiptatækifærum utan Bandaríkjanna. Bandaríska verðbréfaeftirlitið og dómsmálaráðuneytið framfylgja lögunum sameiginlega. 28 Lögin ná til athafna bandarískra fyrirtækja og fulltrúa þeirra, erlendra félaga með hlutabréf skráð á bandarískum mörkuðum og bandarískra ríkisborgara, annarra bandarískra þegna og íbúa sem vinna að spillingarbroti erlendis. Það gildir hvort sem viðkomandi er staddur í Bandaríkjunum eða ekki og nefnist ríkisfangsreglan. Lög gegn mútugreiðslum skipta fyrirtæki með starfsemi erlendis og sölu milli landa miklu máli. Fyrirtæki og einstaklingar sem hljóta sakfellingu fyrir slíka háttsemi geta þurft að greiða háar sektir og einstaklingar geta jafnframt átt yfir höfði sér fangelsisvist.
FCPA-lögin banna fulltrúa fyrirtækis sem stofnað er í Bandaríkjunum að múta erlendum embættismanni til að öðlast viðskiptalegt forskot í viðkomandi landi. Þau banna hins vegar ekki sérstaklega að stjórnanda erlends einkafyrirtækis sé mútað. Hugtakið erlendur embættismaður er skilgreint rúmt. Það nær ekki aðeins til þeirra sem starfa beint fyrir hið opinbera heldur einnig til stjórnenda fyrirtækja sem eru í eigu eða undir stjórn hins opinbera. Undanþága er gerð fyrir „fyrirgreiðslugreiðslur“, það er lágar fjárhæðir sem greiddar eru lægra settum opinberum starfsmönnum til að flýta venjubundnum verkum á borð við afgreiðslu skjala eða tengingu rafmagns, en ekki til að hafa áhrif á úthlutun samnings.
Ólöglegar greiðslur þurfa ekki að vera í reiðufé; þær geta falist í hvers kyns verðmætum, svo sem gjöfum og ferðalögum. BHP Billiton, bandarískt orkufyrirtæki, og GlaxoSmithKline, breskt lyfjafyrirtæki, voru til dæmis sektuð um 25 milljónir dala hvort fyrir að kaupa miða handa erlendum embættismönnum á Ólympíuleikana í Peking í Kína árið 2008. 29 Sektir fyrir slík brot geta verið háar. Fyrirtæki geta jafnframt þurft að skila hagnaði sem aflað var með brotunum. Sænska fjarskiptafyrirtækið Telia, sem skráð er á Nasdaq, samþykkti til dæmis nýlega að greiða nær milljarð dala, 965 milljónir, til að ljúka máli vegna brota gegn FCPA-lögunum. Brotin fólust í mútugreiðslum til að afla viðskipta í Úsbekistan. 30
Oft er deilt um áhrif laga á borð við FCPA-lögin, sem leggja siðferðilegar skyldur á starfsfólk og vinnuveitendur þess. Sum telja lögin veikja samkeppnisstöðu bandarískra fyrirtækja á erlendum mörkuðum en önnur líta á þau sem undirstöðu siðferðilegs kerfis frjálsrar fyrirtækjastarfsemi. Stjórnendur sem starfa á alþjóðlegum mörkuðum telja gagnrýni á stranga framfylgd laganna eiga nokkurn rétt á sér. Sú skoðun er einnig útbreidd að ólögleg eða siðlaus háttsemi sé stundum nauðsynleg til að ná árangri. Lögmaður orkufyrirtækisins Cinergy lýsti afstöðu margra stjórnenda með þessum orðum: „Dómsmálaráðuneytið ætti að skammast sín fyrir þröngsýni sína og vanhæfni til að skilja raunverulegar aðstæður í heiminum.“ 31 Sumar þjóðir telja mútugreiðslur í viðskiptum menningarlega viðurkenndar og líta fram hjá slíkri háttsemi.
Talsmenn strangrar framfylgdar FCPA-laganna halda því fram að þau nái ekki aðeins til athafna bandarískra fyrirtækja heldur jafni einnig samkeppnisstöðu fyrirtækja með víðtækri lögsögu yfir erlendum fyrirtækjum og stjórnendum þeirra. Eftir að Bandaríkin settu FCPA-lögin fóru önnur ríki sömu leið. Samningur Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) frá 1997 gegn mútugreiðslum hefur átt mikinn þátt í því að aðildarríki hans, þar á meðal Bretland og flest ríki Evrópusambandsins, hafa sett strangari lög gegn mútugreiðslum. Bretland setti Bribery Act, lög um mútugreiðslur, árið 2010 og Kanada Corruption of Foreign Officials Act, lög um spillingu erlendra embættismanna, árið 1999. Ríki Evrópusambandsins hafa einnig sett slík lög. Þá er til samningur OECD um baráttu gegn mútum til erlendra opinberra starfsmanna í alþjóðlegum viðskiptum. Fjörutíu og þrjú ríki eiga aðild að honum, þar á meðal öll þrjátíu og fimm OECD-ríkin og átta önnur ríki.
Fyrirtæki og starfsfólk sem eiga viðskipti á erlendum mörkuðum sæta auknu eftirliti stjórnvalda. Því er þeim í hag að setja sér skýra siðferðisstefnu og framfylgja henni. Fyrirtæki verða að þjálfa starfsfólk á öllum stigum í að fylgja leiðbeiningum og reglum um lögmæta starfshætti í stað þess að taka þátt í ólöglegri háttsemi á borð við greiðslur „undir borðið“ eða „utan bókhalds“ (mynd 7.7).
Siðferðileg forysta
Mútugreiðslur eru aðeins eitt af fjölmörgum siðferðilegum álitamálum sem starfsfólk kann að mæta á vinnustað. Ekki gilda jafn skýrar reglur um öll slík álitamál og um ólöglega háttsemi á borð við mútugreiðslur. Starfsfólk kann að vera beðið um að gera eitthvað sem er löglegt en telst ekki siðferðilega rétt. Starfsmaður gæti til dæmis fengið trúnaðarupplýsingar í eigu annars fyrirtækis sem gætu veitt fyrirtæki hans ósanngjarnt samkeppnisforskot. Ætti hann að nýta upplýsingarnar?
Flest fyrirtæki segjast vilja að allt starfsfólk hlíti lögum og taki siðferðilega réttar ákvarðanir. Ekki er þó sanngjarnt að ætlast til þess að starfsfólk reiði sig eingöngu á eigin tilfinningu fyrir réttu og röngu. Það þarf leiðsögn, þjálfun og forystu til að takast á við þau fjölmörgu gráu svæði sem koma daglega upp í viðskiptum. Fyrirtækið getur veitt slíka leiðsögn með því að setja skýr viðmið, siðareglur og stefnu. Æðstu stjórnendur veita einnig mikilvæga leiðsögn með því að sýna sjálfir siðferðilega háttsemi og vera þannig öðrum til fyrirmyndar.