6.3 Skipulagt vinnuafl

Í Bandaríkjunum, líkt og annars staðar í heiminum, hafa samtök launafólks þó snúist um annað og meira en góða hagsmunagæslu. Stéttarfélagsaðild og réttindi launafólks hafa oft verið kjarninn í deilum um efnahagslega stéttaskiptingu, pólitískt vald og siðferðileg gildi. Gild rök má færa á báða bóga í umræðunni um stéttarfélög (tafla 6.1).

Saga verkalýðshreyfingarinnar, sem rakin er í myndbandinu í námsefnistenglinum hér á eftir, sýnir að á fyrri hluta 20. aldar voru laun afar lág, fá lög giltu um öryggi á vinnustöðum og arðræn starfsskilyrði gerðu fyrirtækjum kleift að nýta sér barnavinnu. Stéttarfélög gripu inn í og gegndu mikilvægu hlutverki við að jafna samningsstöðu aðila með því að gæta hagsmuna launafólks. Á sjötta áratugnum áttu 33 prósent launafólks aðild að stéttarfélagi, sem var tiltölulega hátt hlutfall, og stéttarfélög urðu áhrifamikið afl í stjórnmálum. Áhrif þeirra entust þó fremur skammt, meðal annars vegna þess að á sjöunda áratugnum tók alríkisstjórnin að setja vinnulöggjöf sem lögfesti marga þeirra verndarþátta sem stéttarfélög höfðu barist fyrir. Á níunda og tíunda áratugnum færðist bandaríska hagkerfið smám saman frá framleiðslu, þar sem stéttarfélög voru sterk, yfir í þjónustu, þar sem þau voru síður útbreidd. Erfiðara er að stofna og starfrækja stéttarfélög í þjónustugeiranum af ýmsum ástæðum. Þar hefur ekki skapast sama hefð fyrir stéttarfélögum, störf og vinnutími fólks eru mjög ólík, staða þess innan skipulagsheilda getur verið flókin og fordómar gegn stéttarfélögum eru útbreiddir meðal skrifstofufólks.

Tuttugu og átta fylki hafa sett right-to-work-lög (mynd 6.10). Taktu eftir að mörg þeirra, svo sem Michigan, Missouri, Indiana, Wisconsin, Kentucky, Tennessee, Alabama og Mississippi, eru meðal þeirra tíu fylkja þar sem mest bifreiðaframleiðsla fer fram og stéttarfélög voru áður sterk.

Samkvæmt bandarísku hagstofunni (U.S. Bureau of Labor Statistics) hafði hlutfall launafólks með stéttarfélagsaðild í Bandaríkjunum lækkað í 20 prósent árið 1980 og árið 2016 var hlutfallið orðið um helmingi lægra (mynd 6.11). ⁴¹ Stéttarfélagsaðild starfsfólks hins opinbera er tiltölulega mikil, eða 35 prósent. Það er meira en fimmfalt hlutfallið í einkageiranum, sem er í sögulegu lágmarki, 6,5 prósentum. Fólk í mennta- og þjálfunarstörfum og viðbragðsaðilar á borð við lögreglu- og slökkviliðsfólk eru nú meðal þeirra hópa sem hafa mesta stéttarfélagsaðild, einnig 35 prósent. New York er enn með hæsta hlutfallið meðal fylkja, 23 prósent, en South Carolina það lægsta, rúmlega 1 prósent.

Meðákvörðunarréttur er vinnustaðafyrirkomulag sem gengur lengra en stéttarfélagsaðild og felur í sér sameiginlega stjórnarhætti. Stjórnendur og starfsfólk taka þá ákvarðanir í sameiningu og starfsfólk á rétt á fulltrúum í stjórn fyrirtækisins. Stjórnarseta fulltrúa starfsfólks er útbreidd í ríkjum Evrópusambandsins. Flest lög um meðákvörðunarrétt gilda um fyrirtæki yfir ákveðinni stærð; í Þýskalandi gilda þau til dæmis um fyrirtæki með meira en fimm hundruð starfsmenn. ⁴² Verkalýðshreyfingin varð til í Evrópu og hefur þar ætíð verið sterkari en í Bandaríkjunum. Meðákvörðunarréttur er því sjaldgæfur í bandarískum fyrirtækjum (tafla 6.2).

Sumir stjórnendur, stjórnmálamenn og almennir borgarar telja stéttarfélög eiga verulegan þátt í því að bandarísk fyrirtæki eigi erfitt með að keppa í alþjóðahagkerfinu. Samkvæmt rannsókn íhaldssömu hugveitunnar Heritage Foundation kunna stéttarfélög að hluta til að hægja á vinnuferlum og draga úr framleiðni. ⁴⁴ Margar aðrar rannsóknir benda hins vegar til þess að framleiðni hafi aukist í Bandaríkjunum. ⁴⁵

Samkvæmt Efnahags- og framfarastofnuninni (OECD) jókst framleiðni í Bandaríkjunum um 74 prósent á árunum 1973–2016. Í flestum alþjóðlegum rannsóknum eru Bandaríkin meðal fimm eða sex framleiðnustu ríkja heims og í öðru sæti á lista OECD (tafla 6.3).

Á árunum 1973–2016, þegar framleiðniaukningin sem fjallað var um hér á undan varð, hækkuðu laun bandarísks launafólks aðeins um 12 prósent. Framleiðni jókst með öðrum orðum sexfalt meira en launin. Því verður bandarísku launafólki, hvort sem það á aðild að stéttarfélagi eða ekki, ekki kennt um þann samkeppnisvanda sem fyrirtæki í Bandaríkjunum standa frammi fyrir. Kostnaður við vinnuaflið er þvert á móti tiltölulega lágur hjá flestum fyrirtækjum. Mynd 6.12 ber saman framleiðni og laun og sýnir vaxandi bil þar á milli samkvæmt gögnum Economic Policy Institute.

Enn eitt sjónarhornið á vinnumarkaðinn fæst með því að bera launakjör stjórnenda saman við launakjör starfsfólks. Á árunum 1978–2014 hækkuðu verðlagsleiðrétt laun forstjóra í Bandaríkjunum um nær 1.000 prósent en laun almenns starfsfólks um 11 prósent. ⁴⁷ Algeng leið til að bera sanngirni launakerfis fyrirtækis saman við launakerfi fyrirtækja í öðrum löndum er að skoða launahlutfallið sem víða er birt. Það sýnir hversu margföld laun forstjóra eru miðað við laun meðalstarfsmanns.

Í Bandaríkjunum er meðallaunahlutfallið um þrjú hundruð á móti einum. Laun forstjóra eru því að meðaltali þrjú hundruðföld laun meðalstarfsmanns í sama fyrirtæki. Í Bretlandi er hlutfallið tuttugu og tvö á móti einum, í Frakklandi fimmtán á móti einum og í Þýskalandi tólf á móti einum. ⁴⁸ Árið 1965 var hlutfallið í Bandaríkjunum aðeins tuttugu á móti einum. Það vekur spurningar um hvers vegna og hvernig laun forstjóra þar hækkuðu svo miklu meira en annars staðar í heiminum. Eru forstjórar í Bandaríkjunum í raun margfalt hæfari en forstjórar í Þýskalandi eða Japan? Skila bandarísk fyrirtæki í raun margfalt betri árangri? Er hlutfallið sanngjarnt gagnvart fjárfestum og starfsfólki? Stór hluti launakjara æðstu stjórnenda felst í kauprétti á hlutabréfum, sem er oft talinn með í heildarlaunum og hlunnindum þeirra í stað beinna launagreiðslna. Það vekur aftur spurningu um hvort allt starfsfólk, eða hluti þess, ætti einnig að njóta einhvers konar kaupréttar.