Samantekt kaflans

Samantekt kaflans

9.1 Flokkun liða

Byggingarflokkun liða líkamans byggist á því hvernig beinin tengjast og liðast hvert við annað. Í bandvefsliðum eru aðliggjandi bein tengd beint saman með trefjabandvef. Á sama hátt tengir brjósk aðliggjandi bein í brjósklið. Í hálalið eru liðfletir beinanna hins vegar ekki tengdir beint saman heldur mætast inni í vökvafylltu liðholi.

Starfræn flokkun liða líkamans byggist á hreyfigetu hvers liðar. Óhreyfanlegur liður (synarthrosis) er í raun hreyfingarlaus. Slíkur liður myndar sterka tengingu milli aðliggjandi beina og verndar þar með innri líffæri, svo sem heilann eða hjartað. Dæmi eru bandvefsliðir höfuðkúpusaumanna og brjóskliður bringubeinshjalts og bringubeinsbols. Liður sem leyfir takmarkaða hreyfingu nefnist hálfhreyfanlegur liður (amphiarthrosis). Dæmi er klyftasambryskja mjaðmagrindarinnar, brjóskliður sem tengir hægra og vinstra mjaðmagrindarbeinið sterklega saman. Brjóskliðirnir þar sem hryggjarliðir tengjast með hryggþófum leyfa litlar hreyfingar milli samliggjandi hryggjarliða og teljast einnig hálfhreyfanlegir liðir. Eftir hreyfigetu flokkast bandvefs- og brjóskliðir því starfrænt annaðhvort sem óhreyfanlegir eða hálfhreyfanlegir liðir.

Algengasta gerð liða er hreyfanlegur liður (diarthrosis), sem hreyfist frjálst. Allir hálaliðir flokkast starfrænt sem hreyfanlegir liðir. Einása hreyfanlegur liður, svo sem olnbogaliðurinn, leyfir aðeins hreyfingu í einu líffærafræðilegu sniði. Liðir sem leyfa hreyfingar í tveimur sniðum nefnast tvíása liðir; miðhandar- og kjúkuliðir fingranna eru dæmi. Fjölása liður, svo sem axlar- eða mjaðmarliður, leyfir hreyfingar í þremur sniðum.

9.2 Bandvefsliðir

Í bandvefsliðum tengir trefjabandvefur aðliggjandi bein sterklega saman. Bilið sem bandvefurinn fyllir getur verið mjótt eða breitt. Bandvefsliðir skiptast í sauma, fleygtengsl og trefjatengsl. Saumur er mjór bandvefsliður sem tengir flest höfuðkúpubeinin saman. Í fleygtengslum festa tannhaldsbönd tannrótina yfir mjótt bil við veggi tannholunnar í kjálkabeininu. Trefjatengsl eru gerð bandvefsliðar milli samsíða beina. Bilið milli beinanna getur verið breitt og fyllt trefjaríkri millibeinahimnu eða mjótt með liðböndum sem liggja milli beinanna. Trefjatengsl eru milli beina framhandleggsins, sveifar og ölnar, og milli beina fótleggsins, sköflungs og dálks. Bandvefsliðir tengja aðliggjandi bein sterklega saman og vernda þannig innri líffæri, styrkja líkamssvæði eða veita stöðugleika við þungaburð.

9.3 Brjóskliðir

Brjóskliðir eru tvenns konar. Brjósktengsl myndast þegar glærbrjósk tengir aðliggjandi bein saman. Tímabundin brjósktengsl myndast í kastþynnu vaxandi langbeins en hverfa þegar kastþynnan beinmyndast við fullan þroska beinsins. Sambeining tekur þá við af brjósktengslunum. Varanleg brjósktengsl sem beinmyndast ekki eru í bringubeins- og geislungsbrjósktengslum fyrsta rifs og milli fremri enda beinhluta rifjanna og geislunga þeirra. Í sambryskju tengir trefjabrjósk beinin saman og bilið milli þeirra getur verið mjótt eða breitt. Mjó sambryskja er í lið bringubeinshjalts og bringubeinsbols og í klyftasambryskjunni. Millihryggjarliðasambryskja er breið sambryskja þar sem hryggþófi tengir boli samliggjandi hryggjarliða.

9.4 Hálaliðir

Hálaliðir eru algengasta gerð liða í líkamanum. Þeir einkennast af liðholi þar sem bein liðarins liðast hvert við annað. Liðfletir beina í hálalið tengjast ekki beint með bandvef eða brjóski og því geta beinin hreyfst frjálst hvert gagnvart öðru. Liðpokinn myndar veggi liðholsins. Þunnt lag liðbrjósks þekur liðfleti beinanna og liðhimnan seytir smyrjandi liðvökva; hvort tveggja dregur úr núningi milli beinanna.

Liðbönd styrkja hálaliði með því að halda beinunum saman og vinna gegn óhóflegum eða óeðlilegum hreyfingum liðarins. Liðbönd utan liðpokans liggja utan við hann, liðbönd liðpokans eru samvaxin vegg hans og liðbönd innan liðpokans liggja inni í honum. Í sumum hálaliðum er einnig liðþófi, eða liðmáni, sem getur myndað púða milli beinanna, jafnað hreyfingar þeirra eða tengt þau sterklega saman og þannig styrkt liðinn. Vöðvar sem liggja yfir lið og sinar þeirra geta aukið samdráttarkraft sinn eftir þörfum og veitt liðnum óbeinan stuðning.

Belgir innihalda smurvökva sem dregur úr núningi milli bygginga. Undirhúðarbelgir koma í veg fyrir núning milli húðar og undirliggjandi beins, undirvöðvabelgir verja vöðva gegn núningi við bein eða annan vöðva og undirsinabelgir koma í veg fyrir núning milli beins og vöðvasinar. Sinaslíður innihalda smurvökva og umlykja sinar svo þær geti hreyfst mjúklega þar sem þær liggja yfir lið.

Hálaliðir skiptast í sex gerðir eftir lögun liðflata beinanna og þeim hreyfingum sem þeir leyfa. Í snúningslið heldur liðband einu beini í hring sem myndast með liðtengingu þess við annað bein. Snúningsliðir leyfa aðeins snúning um einn ás. Þeir eru meðal annars milli leikanda (C1) og tannar standliðar (C2), þar sem þeir gera höfuðinu kleift að snúast til hliðanna, og í nærlið sveifar og ölnar, milli sveifarhöfuðs og sveifarskarðs ölnar, þar sem sveifin getur snúist við hreyfingar framhandleggsins. Hjöruliðir, svo sem olnboga-, hné- og ökklaliðir og kjúkuliðir milli kjúkubeina fingra og táa, leyfa aðeins beygju og réttu liðarins. Snúnings- og hjöruliðir flokkast starfrænt sem einása liðir.

Hnúaliðir myndast þar sem grunn dæld eins beins tekur við rúnnuðu beinsvæði sem eitt eða tvö bein mynda. Þeir eru við grunn fingranna, í miðhandar- og kjúkuliðunum, og í úlnliðnum, í sveifar- og úlnliðsliðnum. Í söðullið falla liðfletir beinanna saman líkt og knapi og hnakkur. Fyrsti miðhandar- og úlnliðsliðurinn við grunn þumals er dæmi. Hnúaliðir og söðulliðir flokkast starfrænt sem tvíása liðir.

Renniliðir myndast milli lítilla, flatra flata aðliggjandi beina. Þeir leyfa beinunum að renna eða snúast hvert gagnvart öðru, en hreyfisviðið er yfirleitt lítið og liðbönd eða umlykjandi bein takmarka það verulega. Slíkir liðir eru milli liðtinda aðliggjandi hryggjarliða, í axlarhyrnu- og viðbeinsliðnum og milli úlnliðsbeina handarinnar og háristarbeina fótarins. Kúluliðir, þar sem rúnnað beinshöfuð fellur í stóra dæld eða skál, eru í öxl og mjöðm. Bæði renniliðir og kúluliðir flokkast starfrænt sem fjölása liðir. Kúluliðir leyfa þó miklar hreyfingar en hreyfingar milli beina í rennilið eru litlar.

9.5 Gerðir líkamshreyfinga

Hinar ýmsu gerðir hálaliða veita fjölbreyttar hreyfingar, gera líkamanum kleift að hreyfast á marga vegu og veita þér mikinn hreyfanleika. Þú getur því meðal annars beygt eða rétt líkamann og útlimina, snúið handleggjunum inn á við og fært þá að líkamanum og beygt olnbogana til að halda þungum hlut að brjóstinu, lyft handleggjunum yfir höfuð, snúið eða hrist höfuðið og beygt þig til að snerta tærnar, hvort sem hnén eru beygð eða ekki.

Hver byggingargerð hálaliða leyfir einnig tilteknar hreyfingar. Snúningsliður leikanda og standliðar gerir höfðinu kleift að snúast til hliðanna en nærliður sveifar og ölnar gerir sveifinni kleift að snúast við ranghverfingu og rétthverfingu framhandleggsins. Hjöruliðir, svo sem hné- og olnbogaliðir, leyfa aðeins beygju og réttu. Á sama hátt leyfir hjöruliður ökklans aðeins ristarbeygju og iljarbeygju fótarins.

Hnúaliðir og söðulliðir eru tvíása og leyfa beygju og réttu ásamt fráfærslu og aðfærslu. Samfelld röð beygju, aðfærslu, réttu og fráfærslu myndar hringhreyfingu. Fjölása renniliðir leyfa aðeins litlar hreyfingar, en hreyfing nokkurra aðliggjandi liða getur lagst saman og myndað líkamshreyfingu, svo sem innhverfu og úthverfu fótar. Renniliðir gera sömuleiðis beygju, réttu og hliðarbeygju hryggsúlunnar mögulegar. Fjölása kúluliðir leyfa beygju og réttu, fráfærslu og aðfærslu og hringhreyfingu. Auk þess leyfa þeir innsnúning og útsnúning. Kúluliðir hafa mest hreyfisvið allra hálaliða.

9.6 Líffærafræði valinna hálaliða

Þótt hálaliðir hafi mörg sameiginleg einkenni er hver liður líkamans sérhæfður fyrir tilteknar hreyfingar og athafnir. Liðir efri útlims hafa mikið hreyfisvið sem veitir útlimnum mikinn hreyfanleika og gerir til dæmis kleift að kasta bolta eða skrifa á lyklaborð. Liðir neðri útlims eru sterkbyggðari og hafa því meiri styrk og þann stöðugleika sem þarf til að bera líkamsþungann við hlaup, stökk eða spörk.

Til liða hryggsúlunnar teljast sambryskjur sem hver hryggþófi myndar og renniliðir milli efri og neðri liðtinda aðliggjandi hryggjarliða. Hver þessara liða leyfir takmarkaðar hreyfingar, en saman mynda þær beygju, réttu, hliðarbeygju og snúning háls og bols. Hreyfisviðið er mismunandi eftir svæðum hryggsúlunnar. Allar þessar hreyfingar eru mögulegar í hálshlutanum. Brjósthlutinn leyfir aðeins snúning en lendahlutinn leyfir mikla réttu, beygju og hliðarbeygju en kemur í veg fyrir snúning. Liður leikanda og hnakkabeins leyfir beygju og réttu höfuðsins en liður leikanda og standliðar er snúningsliður sem gerir höfðinu kleift að snúast.

Kjálkaliðurinn er liðamót kjálkakylfu neðri kjálkans og kjálkagrófar og liðhnjóts gagnaugabeins höfuðkúpunnar. Liðþófi liggur milli beinhluta liðarins. Samspil renni- og hjöruliðshreyfinga kjálkakylfunnar gerir eftirfarandi hreyfingar neðri kjálkans mögulegar: lyftingu og lækkun, framskot og afturdrátt og hliðarhreyfingar.

Axlarliðurinn er fjölása kúluliður sem leyfir beygju og réttu, fráfærslu og aðfærslu, hringhreyfingu og inn- og útsnúning upphandleggsbeins. Upphandleggsbeinshöfuðið liðast við liðskál herðablaðsins og liðskálarbarmurinn liggur um brún liðskálarinnar. Liðbönd liðpokans, meðal annars hrafnstinds- og upphandleggsbeinsbandið og axlarliðsböndin, veita axlarliðnum nokkurn stuðning. Aðalstuðningurinn kemur þó frá vöðvum sem liggja yfir liðinn og sinar þeirra mynda sinar snúningsvöðva axlarinnar. Undiraxlarhyrnubelgurinn og undirherðablaðsbelgurinn verja þessar vöðvasinar gegn núningi við herðablaðið.

Olnbogaliðurinn er einása hjöruliður sem leyfir beygju og réttu framhandleggsins. Hann tekur til upphandleggsbeins- og ölnarliðar og upphandleggsbeins- og sveifarliðar. Ölnarhliðbandið styður miðlæga hlið olnbogans en sveifarhliðbandið styður hliðlægu hliðina. Þessi liðbönd koma í veg fyrir hliðarhreyfingar og vinna gegn yfirréttu olnbogans. Nærliður sveifar og ölnar er snúningsliður sem leyfir sveifinni að snúast við ranghverfingu og rétthverfingu framhandleggsins. Hringband sveifar umlykur sveifarhöfuðið og heldur því á sínum stað í liðnum.

Mjaðmarliðurinn er kúluliður en hreyfisvið hans er minna en axlarliðarins og veitir það honum meiri stöðugleika við þungaburð. Hann myndast þar sem lærleggshöfuðið liðast við augnkarl mjaðmagrindarbeinsins. Augnkarlsbarmurinn dýpkar augnkarlinn. Mjaðmarbeins- og lærleggsbandið, klyftabeins- og lærleggsbandið og setbeins- og lærleggsbandið styðja mjaðmarliðinn sterklega þegar staðið er upprétt. Lærleggshöfuðsbandið veitir lítinn stuðning en um það liggur mikilvæg slagæð sem flytur blóð til lærleggsins.

Hnéð hefur þrjú liðamót. Lærleggs- og hnéskeljarliðurinn er milli hnéskeljar og fjærenda lærleggsins. Hnéskelin er sinabein inni í sin fjórhöfðavöðva læris framan á lærinu og ver þessa sin gegn núningi við fjærenda lærleggsins við hreyfingar hnésins. Miðlægur og hliðlægur sköflungs- og lærleggsliður, milli hnúfa lærleggs og sköflungs, eru breyttir hjöruliðir sem leyfa réttu og beygju hnésins. Við þessar hreyfingar velta lærleggshnúfurnar og renna eftir yfirborði sköflungsins. Þegar hnéð réttist að fullu snýst lærleggurinn lítillega inn á við og „læsir“ hnénu í stöðugustu stöðu þess við þungaburð. Gagnstæð hreyfing, lítill útsnúningur lærleggsins, er nauðsynleg til að beygja hnéð. Þegar hnéð er beygt getur fótleggurinn snúist að nokkru leyti.

Tvö liðbönd utan liðpokans, sköflungshliðarbandið miðlægt og dálkshliðarbandið hliðlægt, vinna gegn yfirréttu eða snúningi rétts hnéliðar. Tvö liðbönd innan liðpokans, fremra og aftara krossband, liggja milli sköflungsins og innri flata lærleggshnúfanna. Fremra krossbandið vinnur gegn yfirréttu hnésins en aftara krossbandið kemur í veg fyrir að lærleggurinn renni fram á við og styður þannig hnéð þegar það er beygt og ber þunga. Miðlægur og hliðlægur liðmáni liggja milli hnúfa lærleggs og sköflungs; þeir eru liðþófar sem mynda púða og bæta samræmi liðflatanna.

Ökklaliðurinn myndast þar sem valan liðast við miðlæga hnyðju sköflungsins, fjærenda sköflungsins og hliðlæga hnyðju dálksins. Þetta er einása hjöruliður sem leyfir aðeins ristarbeygju og iljarbeygju fótarins. Rennihreyfingar í liðnum milli völu og hælbeins og liðum milli háristarbeina leyfa innhverfu og úthverfu fótarins. Miðlægt hliðarband ökklans styður miðlæga hlið liðarins, kemur í veg fyrir hliðarhreyfingar völunnar í ökklaliðnum og vinnur gegn óhóflegri úthverfu fótarins. Fremra og aftara völu- og dálksband og hælbeins- og dálksband styðja hliðlæga hlið ökklans. Þau styðja ökklaliðinn og vinna einnig gegn óhóflegri innhverfu fótarins. Algengur áverki, innhverfutognun ökklans, skaðar eitt eða fleiri þessara hliðlægu liðbanda.

9.7 Þroski liðamóta

Í fósturþroska myndast bein og liðir úr bandvefskími, fósturvef sem myndar bein, brjósk og trefjabandvef. Bein höfuðkúpunnar myndast annaðhvort beint úr bandvefskími með himnubeinmyndun eða óbeint með brjóskbeinmyndun, þar sem fyrst myndast glærbrjóskmót framtíðar beins sem síðar umbreytist í bein. Í báðum tilvikum sérhæfist bandvefskímið milli beinanna sem eru að myndast í trefjabandvef sem tengir höfuðkúpubeinin í saumum. Í útlimum verða þéttingar bandvefskíms í vaxandi útlimaknappi að glærbrjóskmóti hvers útlimabeins. Millisvæði liðamyndunar myndast milli þessara brjósksvæða. Bandvefskímsfrumur við jaðra millisvæðisins mynda liðpokann en frumudauði í miðjunni myndar rýmið sem verður að liðholi framtíðar hálaliðar. Glærbrjóskmót hvers útlimabeins umbreytist að lokum í bein með brjóskbeinmyndun. Glærbrjósk helst þó á endum fullþroska beinsins og myndar þar liðbrjóskið.