9.3 Brjóskliðir

9.3 Brjóskliðir

Brjósktengsl

Brjósktengsl (heitið merkir „tengd með brjóski“) eru brjóskliðir þar sem bein tengjast hvert öðru með glærbrjóski eða bein tengist glærbrjóski. Brjósktengsl geta verið tímabundin eða varanleg. Kastþynna (vaxtarplata) vaxandi langbeins myndar tímabundin brjósktengsl. Kastþynnan er svæði vaxandi glærbrjósks sem tengir beinskaft beinsins við beinendann. Beinið lengist þegar brjósk kastþynnunnar vex og bein kemur í stað þess og bætist við beinskaftið. Á löngu tímabili vaxtar í æsku eru vöxtur brjósks og beinmyndun jafnhröð, svo heildarþykkt kastþynnunnar breytist ekki meðan beinið lengist. Seint á unglingsárum og á fyrstu árunum eftir 20 ára aldur hægir á vexti brjósksins og hann stöðvast að lokum. Þá kemur bein að öllu leyti í stað kastþynnunnar og beinskaft og beinendi vaxa saman í eitt fullþroskað bein. Þessi samruni beinskafts og beinenda er sambeining. Þegar það hefur gerst hættir beinið að lengjast. Brjósktengsl kastþynnunnar eru því tímabundin. Brjósk er mýkra en beinvefur og áverki á vaxandi langbein getur því skemmt brjósk kastþynnunnar, stöðvað beinvöxt og komið í veg fyrir frekari lengdarvöxt beinsins.

Vaxandi brjósklög mynda einnig brjósktengsl milli mjaðmarbeins-, setbeins- og klyftubeinshluta mjaðmagrindarbeinsins á bernsku- og unglingsárum. Þegar líkamsvexti lýkur hverfur brjóskið og bein kemur í stað þess. Þá myndast sambeiningar og beinhlutarnir vaxa saman í eitt fullþroskað mjaðmagrindarbein. Á sama hátt tengja sambeiningar spjaldliðina, sem vaxa saman og mynda spjaldbein fullorðins einstaklings.

Varanleg brjósktengsl finnast í brjóstgrindinni. Rifs- og geislungaliðir, það er liðir milli framenda rifja og geislunga, eru brjósktengsl. Ólíkt tímabundnum brjósktengslum kastþynnunnar halda þessi varanlegu brjósktengsl glærbrjóskinu og beinmyndast því ekki með aldrinum. Þar sem engin hreyfing er milli beins og brjósks flokkast bæði tímabundin og varanleg brjósktengsl starfrænt sem óhreyfanlegir liðir. Bringubeins- og geislungaliðir eru milli bringubeins og geislunga. Fyrsti bringubeins- og geislungaliðurinn, þar sem geislungur fyrsta rifs festir rifið við bringubeinshjaltið, myndar brjósktengsl. Hinir bringubeins- og geislungaliðirnir, frá öðru til sjöunda rifi, eru hins vegar hálaliðir.

Sambryskja

Brjóskliður þar sem bein tengjast með trefjabrjóski nefnist sambryskja (heitið merkir „vaxa saman“). Trefjabrjósk er mjög sterkt vegna þess að það inniheldur fjölmörg knippi þykkra kollagenþráða og þolir því tog- og beygjukrafta mun betur en glærbrjósk. Sambryskjur geta þess vegna tengt samliggjandi bein sterklega en samt leyft takmarkaða hreyfingu. Sambryskja flokkast því starfrænt sem hálfhreyfanlegur liður.

Bilið milli beinanna í sambryskju getur verið mjótt eða breitt. Klyftasambryskjan er dæmi um sambryskju með mjóu bili. Þar tengir trefjabrjósk klyftubeinshluta hægra og vinstra mjaðmagrindarbeins saman yfir mjótt bil.

Millihryggjarliðasambryskja er breið sambryskja milli bola samliggjandi hryggjarliða í hryggsúlunni. Þar fyllir þykkur trefjabrjóskþófi, sem nefnist hryggþófi, bilið milli hryggjarliðanna og tengir þá sterklega saman. Breidd millihryggjarliðasambryskjunnar skiptir máli vegna þess að hún leyfir litlar hreyfingar milli samliggjandi hryggjarliða. Þykki hryggþófinn dempar jafnframt högg milli hryggjarliðanna, sem er mikilvægt þegar þungir hlutir eru bornir eða við athafnir með miklu höggálagi, svo sem hlaup og stökk.