9.5 Tegundir líkamshreyfinga

Hálaliðir veita líkamanum gríðarlegt hreyfisvið. Hver hreyfing í hálalið verður vegna samdráttar eða slökunar vöðva sem festast við beinin sitt hvorum megin liðamótanna. Byggingargerð hálaliðar ræður því hvaða hreyfingar hann getur framkvæmt. Kúluliður hefur mest hreyfisvið einstaks liðar, en annars staðar í líkamanum geta nokkrir liðir unnið saman að tiltekinni hreyfingu. Hver gerð hálaliðar er því nauðsynleg til að veita líkamanum mikinn sveigjanleika og hreyfanleika. Margs konar hreyfingar geta orðið í hálaliðum (tafla 9.1). Hreyfingum er yfirleitt lýst í andstæðum pörum. Líkamshreyfingar eru alltaf miðaðar við líffærafræðilega stöðu: líkaminn er uppréttur, efri útlimir eru með síðum og lófar snúa fram. Hafðu mynd 9.12 til hliðsjónar þegar þú lest hlutann.

Í útlimum minnkar beygja hornið milli beina og beygir liðinn en rétta eykur hornið og réttir úr liðnum. Allar hreyfingar efri útlims fram á við teljast til beygju en allar hreyfingar aftur á við til réttu. Þar með eru taldar fram- og afturhreyfingar upphandleggs um öxl, framhandleggs um olnboga, handar um úlnlið og fingra um miðhandar- og kjúkuliði og fingurliði. Rétta þumals færir hann frá lófanum í sama sniði og lófinn en beygja færir hann aftur að vísifingri eða inn í lófann. Hreyfingarnar verða í fyrsta úlnliðs- og miðhandarliðnum. Þegar lærið er fært fram og upp verður beygja í mjaðmarlið en allar hreyfingar lærisins aftur á við teljast til réttu. Liðbönd mjaðmarliðar takmarka mjög réttu læris aftur fyrir líffærafræðilega stöðu í standandi líkama. Hnébeygja beygir hnéð og færir fótinn að aftanverðu læri en rétta réttir úr hnénu. Beygja og rétta verða í hjöruliðum, hnúaliðum, söðulliðum og kúluliðum útlima (sjá mynd 9.12a–d).

Fráfærsla og aðfærsla verða í ennissniði og eru mið- og hliðlægar hreyfingar útlima, fingra, táa eða þumals. Fráfærsla færir útlim hliðlægt frá miðlínu líkamans en aðfærsla er gagnstæð hreyfing sem færir útliminn að líkamanum eða yfir miðlínuna. Þegar handlegg er lyft um axlarlið og færður hliðlægt frá líkamanum verður til dæmis fráfærsla en aðfærsla færir handlegginn aftur niður að síðu. Fráfærsla og aðfærsla um úlnlið færa á sama hátt höndina frá eða að miðlínu líkamans. Að glenna fingur eða tær sundur er fráfærsla en að færa þau saman er aðfærsla. Fráfærsla þumals er hreyfing fram á við sem færir hann í 90° stöðu hornrétt út frá lófanum. Aðfærsla færir þumalinn aftur í líffærafræðilega stöðu við vísifingur. Fráfærsla og aðfærsla verða í hnúaliðum, söðulliðum og kúluliðum (sjá mynd 9.12e).

Hringhreyfing er hreyfing líkamshluta eftir hringferli þar sem annar endi hans helst tiltölulega kyrr en hinn lýsir hring. Hún verður við samfellda röð beygju, fráfærslu, réttu og aðfærslu í lið. Slík hreyfing verður í tvíása hnúaliðum og söðulliðum og fjölása kúluliðum (sjá mynd 9.12e).

Snúningur getur einnig orðið í kúluliðum axlar og mjaðmar. Upphandleggsbein og lærleggur snúast þá um langás sinn og framflötur upphandleggs eða læris færist að eða frá miðlínu líkamans. Hreyfing sem færir framflöt útlims að miðlínu líkamans nefnist innsnúningur. Þegar útlimurinn snýst þannig að framflöturinn færist frá miðlínunni verður hins vegar útsnúningur (sjá mynd 9.12f). Inn- og útsnúningur geta aðeins orðið í fjölása axlar- og mjaðmarliðum og ber að greina þá frá hringhreyfingu, sem getur orðið í bæði tvíása og fjölása liðum.

Rétthverfing og ranghverfing færa framhandlegginn milli þessara tveggja staða. Ranghverfing færir framhandlegginn úr rétthverfri, líffærafræðilegri stöðu í ranghverfa stöðu með lófann aftur. Hreyfingin verður þegar sveifin snýst í nærlið sveifar og ölnar og færist jafnframt í fjærlið þeirra. Nærliður sveifar og ölnar er snúningsliður sem gerir sveifarhöfðinu kleift að snúast. Vegna lítils sveigju beinskafts sveifarinnar veldur snúningurinn því að fjærendi sveifar krossar fjærenda ölnar í fjærliðnum. Sveif og öln mynda þá X. Rétthverfing er gagnstæð hreyfing þar sem sveifin snýst aftur, beinin verða samsíða og lófinn snýr fram. Auðvelt er að muna rétthverfingu með því að hugsa um hreyfinguna þegar súpa er tekin upp með skeið (sjá mynd 9.13g).

Ristarbeygja og iljarbeygja eru hreyfingar í hjöruliðnum um ökkla. Þegar framhluti fótar er lyft svo ristin færist að framanverðum fótlegg verður ristarbeygja en þegar hælnum er lyft frá jörðu eða tánum beint niður verður iljarbeygja. Þetta eru einu hreyfingarnar sem ökklaliðurinn leyfir (sjá mynd 9.13h).

Innhverfa og úthverfa eru flóknar hreyfingar sem verða í mörgum renniliðum milli háristarbeina aftanverðs fótar, það er milliháristarliðum, en ekki í ökklaliðnum. Innhverfa snýr fætinum þannig að ilin hallast að miðlínunni en úthverfa snýr henni frá miðlínunni. Hreyfisvið innhverfu er meira en úthverfu. Hreyfingarnar eru mikilvægar til að halda fæti stöðugum þegar gengið eða hlaupið er á ójöfnu undirlagi og auðvelda snöggar stefnubreytingar til hliðanna í íþróttum, svo sem körfuknattleik, spaðabolta eða knattspyrnu (sjá mynd 9.13i).

Framskot og afturdráttur eru fram- og afturhreyfingar herðablaðs eða neðri kjálka. Herðablaðinu er skotið fram þegar öxlin færist fram, til dæmis þegar ýtt er á hlut eða bolta kastað. Afturdráttur er gagnstæð hreyfing þar sem herðablaðið er dregið aftur og miðlægt að hryggsúlunni. Neðri kjálka er skotið fram þegar honum er ýtt fram svo hakan skagar út en afturdráttur togar hann aftur (sjá mynd 9.13j).

Lækkun og lyfting eru hreyfingar herðablaðs eða neðri kjálka niður og upp. Þegar herðablað og öxl færast upp verður lyfting en þegar þau færast niður verður lækkun. Þessar hreyfingar eru notaðar þegar öxlum er yppt. Lyfting neðri kjálka færir hann upp til að loka munni eða bíta en lækkun færir hann niður og opnar munninn (sjá mynd 9.13k).

Móthreyfing þumals færir þumalfingursodd að finguroddi. Hreyfingin verður í fyrsta úlnliðs- og miðhandarliðnum, söðullið milli geirstúfsbeins og fyrsta miðhandarbeins. Móthreyfingin verður við samspil beygju og fráfærslu þumals í liðnum. Þegar þumallinn er færður aftur í líffærafræðilega stöðu við vísifingur verður afturhreyfing (sjá mynd 9.13l).