9.6 Líffærafræði valinna hálaliða
9.6 Líffærafræði valinna hálaliða
Námsmarkmið
Eftir að hafa lokið þessum hluta átt þú að geta:
- Lýst beinunum sem liðast saman og mynda tiltekna hálaliði
- Rætt hvaða hreyfingar hver liður leyfir
- Lýst byggingunum sem styðja hvern lið og koma í veg fyrir óhóflegar hreyfingar
Hver hálaliður líkamans er sérhæfður fyrir tilteknar hreyfingar. Byggingarflokkur liðarins ræður því hvaða hreyfingar hann leyfir. Fjölása kúluliður hefur til dæmis mun meiri hreyfanleika en einása hjöruliður. Liðbönd og vöðvar sem styðja lið geta þó takmarkað heildarhreyfisvið hans. Axlarliðurinn er kúluliður með lítinn stuðning frá liðböndum og hefur því mjög mikið hreyfisvið. Sterk liðbönd takmarka hins vegar hreyfingar mjaðmarliðar, minnka hreyfisvið hans en veita stöðugleika í standandi stöðu og við burð líkamsþunga.
Í þessum hluta er líffærafræði nokkurra hálaliða líkamans skoðuð. Líffæraheiti flestra liða eru dregin af nöfnum beinanna sem liðast þar saman, þótt liðir á borð við olnboga-, mjaðmar- og hnélið séu undantekningar frá þeirri almennu nafnareglu.
Liðtengingar hryggsúlunnar
Auk þess að tengjast með hryggþófum liðast samliggjandi hryggjarliðir saman í hálaliðum milli efri og neðri liðtinda. Þeir nefnast liðtindaliðir (sjá mynd 9.3). Þetta eru renniliðir sem leyfa aðeins takmarkaðar hreyfingar milli hryggjarliða. Stefna liðtindanna er breytileg eftir svæðum hryggsúlunnar og ræður því hvaða hreyfingar eru mögulegar á hverju svæði. Hreyfisviðið er mest í háls- og lendarhluta.
Liðtindar hálshryggjarliða eru flatir og snúa yfirleitt upp eða niður. Þessi stefna veitir hálshryggnum mikið hreyfisvið við beygju, réttu, hliðarbeygju og snúning. Í brjósthluta takmarka niðurvísandi og skarandi hryggtindar ásamt tengdum brjóstkassa mjög beygju, réttu og hliðarbeygju. Lendarhluti leyfir talsverða réttu, beygju og hliðarbeygju en stefna liðtindanna kemur að mestu í veg fyrir snúning.
Liðtengingar milli höfuðkúpu, leikanda (C1-hryggjarliðar) og standliðar (C2-hryggjarliðar) eru frábrugðnar tengingum annars staðar í hryggnum og gegna mikilvægu hlutverki í hreyfingum höfuðs. Liður leikanda og hnakkabeins myndast milli efri liðtinda leikanda og hnakkahnúfa á botni höfuðkúpunnar. Liðtengingin er greinilega U-laga og liggur eftir fram- og afturás. Höfuðkúpan getur því ruggað fram og aftur, sem veldur beygju og réttu höfuðs. Höfuðið færist þá upp og niður eins og þegar kinkað er kolli til að segja „já“.
Liður leikanda og standliðar samanstendur af þremur liðtengingum. Pöruð efri liðtindaflöt standliðar liðast við neðri liðtindafleti leikanda. Liðfletirnir eru tiltölulega flatir og liggja lárétt. Þriðja tengingin er snúningsliður milli tannar, sem vísar upp frá bol standliðar, og innra borðs fremri boga leikanda (mynd 9.14). Sterkt liðband liggur aftan við tönnina og heldur henni að fremri boganum. Liðtengingarnar leyfa leikanda að snúast ofan á standliði og færa höfuðið til hægri eða vinstri, eins og þegar hrist er höfuð til að segja „nei“.
Kjálkaliður
Kjálkaliðurinn gerir kleift að opna munninn með lækkun neðri kjálka og loka honum með lyftingu kjálkans, auk hliðarhreyfinga, framskots og afturdráttar. Þar liðast kjálkagróf og liðhnjótur gagnaugabeins við liðhnúfu, eða höfuð, neðri kjálka. Sveigjanlegur liðþófi liggur milli þessara beinbygginga og fyllir bilið milli höfuðkúpu og neðri kjálka (mynd 9.15). Liðþófinn jafnar hreyfingar milli gagnaugabeins og liðhnúfu neðri kjálka.
Þegar munnurinn er opnaður eða lokaður verður bæði renni- og hjöruliðshreyfing í kjálkaliðnum. Þegar munnurinn er lokaður liggja liðhnúfa neðri kjálka og liðþófi inni í kjálkagróf gagnaugabeins. Við opnun munns sveigist neðri kjálkinn niður og er samtímis togaður fram. Liðhnúfan og liðþófinn renna þá fram úr kjálkagrófinni upp á niðurvísandi liðhnjótinn. Liðhnúfan færist þannig fram og niður og neðri kjálkinn lækkar. Liðband utan liðpokans styður kjálkaliðinn með því að festa neðri kjálka við höfuðkúpuna. Það liggur frá botni höfuðkúpunnar að tungu á miðlægri hlið kjálkaálmunnar.
Kjálkaliður getur farið úr lið ef munnurinn er opnaður of mikið, til dæmis þegar stór biti er tekinn, eða við högg á kjálkann. Liðhnúfa neðri kjálka færist þá fram fyrir liðhnjótinn og viðkomandi getur ekki lokað munninum. Röskun í kjálkalið er sársaukafullt ástand sem getur stafað af liðagigt, sliti liðbrjósks á beinfleti liðarins, vöðvaþreytu vegna ofnotkunar eða tannagnísturs, skemmd á liðþófa eða kjálkaáverka. Hún getur einnig valdið höfuðverk, erfiðleikum við tyggingu eða jafnvel kjálkalæsingu. Verkjalyf eða önnur úrræði, þar á meðal bitskífa, eru notuð til meðferðar.
Axlarliður
Axlarliðurinn er kúluliður milli upphandleggsbeinshöfuðs og liðskálar herðablaðs (mynd 9.16). Hann hefur mest hreyfisvið allra liða líkamans. Hreyfifrelsið stafar þó af litlum byggingarlegum stuðningi og aukinn hreyfanleiki kemur því niður á stöðugleika.
Mikið hreyfisvið axlarliðar fæst þegar stórt og ávalt upphandleggsbeinshöfuðið liðast við litla og grunna liðskál sem er aðeins um þriðjungur af stærð höfuðsins. Lítill trefjabrjóskbarmur, liðskálarbarmurinn, liggur um ytri brún liðskálarinnar og dýpkar hana lítillega. Liðpokinn umhverfis axlarliðinn er tiltölulega þunnur og laus svo efri útlimurinn geti hreyfst mikið. Veik liðbönd liðpokans, mynduð af þykknunum í vegg hans, veita nokkurn byggingarlegan stuðning. Þau eru hrafnstinds- og upphandleggsbeinsbandið, sem liggur frá hrafnstindi herðablaðs að framanverðu upphandleggsbeini, og þrjú axlarliðsbönd framan á liðpokanum. Liðböndin styrkja efri og fremri vegg liðpokans.
Aðalstuðningur axlarliðar kemur þó frá vöðvum sem liggja yfir liðinn, einkum snúningsvöðvunum fjórum. Þeir eru ofannibbuvöðvi, neðannibbuvöðvi, minni sívalningsvöðvi og herðablaðsgrófarvöðvi. Vöðvarnir eiga upptök á herðablaði og festast á stærri eða minni hnjóti upphandleggsbeins. Sinar þeirra umlykja upphandleggsbeinshöfuðið þar sem þær liggja yfir axlarliðinn og samlagast fremri, efri og aftari vegg liðpokans. Þessar fjórar samvöxnu sinar mynda sinar snúningsvöðva axlarinnar. Tveir belgir, undiraxlarhyrnubelgur og undirherðablaðsbelgur, koma í veg fyrir núning milli sinanna og herðablaðs þegar þær liggja yfir axlarliðinn. Auk þess að hreyfa efri útlim halda snúningsvöðvarnir upphandleggsbeinshöfðinu í liðskálinni. Með sífelldri aðlögun samdráttarkrafts vinna þeir gegn kröftum á öxlina, virka sem „hreyfanleg liðbönd“ og veita axlarliðnum meginhluta byggingarlegs stuðnings.
Áverkar á axlarlið eru algengir. Endurtekin notkun efri útlims, einkum við fráfærslu eins og í köstum, sundi eða spaðaíþróttum, getur valdið bráðri eða langvinnri bólgu í belgjum eða vöðvasinum, rifu í liðskálarbarmi eða hrörnun eða rifu í sinum snúningsvöðva axlarinnar. Vöðvar og liðbönd styðja upphandleggsbeinshöfuðið vel að framan, ofan og aftan og því fer það oftast úr lið niður á við. Það getur gerst þegar kraftur verkar á upphandleggsbein við fulla fráfærslu efri útlims, til dæmis þegar kastað er sér eftir hafnabolta og lent á hendi eða olnboga. Bólgusvar við axlaráverka getur myndað örvef milli liðpoka og aðliggjandi bygginga og dregið úr hreyfanleika axlar. Ástandið nefnist samvaxtaliðpokabólga í öxl, eða stíföxl.
Olnbogaliður
Olnbogaliðurinn er einása hjöruliður sem myndast af upphandleggsbeins- og ölnarliðnum, þar sem trissa upphandleggsbeins liðast við trissuskarð ölnar. Upphandleggsbeins- og sveifarliður og nærliður sveifar og ölnar tengjast einnig olnboganum. Allir þrír liðirnir eru innan sama liðpoka (mynd 9.17).
Liðpoki olnboga er þunnur að framan og aftan en sterk liðbönd liðpokans þykkja ytri brúnir hans. Þau koma í veg fyrir hliðarhreyfingar og yfirréttu. Þríhyrnt ölnarhliðband liggur miðlægt. Það á upptök á miðlægri gnípu upphandleggsbeins og festist miðlægt á nærenda ölnar. Fremri hluti bandsins er sterkastur og vinnur gegn yfirréttu olnboga. Tíðar og kröftugar réttur framhandleggs, eins og hjá hafnaboltakösturum, geta skaðað ölnarhliðbandið. Enduruppbygging bandsins með skurðaðgerð nefnist Tommy John-aðgerð eftir fyrrverandi kastara í efstu hafnaboltadeildinni sem fyrstur gekkst undir meðferðina.
Sveifarhliðband styður hliðlæga hlið olnbogans. Það á upptök á hliðlægri gnípu upphandleggsbeins og rennur saman við hliðlægan hluta hringbands sveifar. Hringbandið umlykur sveifarhöfuðið og styður það þar sem það liðast við sveifarskarð ölnar í nærlið sveifar og ölnar. Snúningsliðurinn leyfir sveifinni að snúast við rétthverfingu og ranghverfingu framhandleggs.
Mjaðmarliður
Mjaðmarliðurinn er fjölása kúluliður milli lærleggshöfuðs og augnkarls mjaðmagrindarbeins (mynd 9.18). Mjöðmin ber líkamsþungann og þarf því að vera sterk og stöðug við stöðu og göngu. Hreyfisvið hennar er þess vegna minna en axlarliðar.
Augnkarlinn myndar liðskál mjaðmarliðar. Hann er djúpur og hefur stóran liðflöt fyrir lærleggshöfuðið og veitir því liðnum stöðugleika og burðargetu. Trefjabrjóskbarmur á ytri brún augnkarls, augnkarlsbarmurinn, dýpkar hann enn frekar. Liðpokinn umhverfis er sterkur og þykkildi í honum mynda nokkur liðbönd. Þau eiga upptök á mjaðmagrindarbeini við brún augnkarls og festast á lærlegg við grunn lærleggsháls. Þetta eru mjaðmarbeins- og lærleggsband, klyftabeins- og lærleggsband og setbeins- og lærleggsband. Öll vefjast þau um lærleggshöfuð og -háls. Böndin strekkjast við réttu um mjöðm og toga lærleggshöfuðið þétt inn í augnkarlinn í uppréttri stöðu. Lærið getur því aðeins réttst lítillega aftur fyrir lóðrétta stöðu. Liðböndin stöðga mjaðmarliðinn og gera kleift að standa upprétt með lágmarks vöðvasamdrætti. Inni í liðpokanum liggur liðband lærleggshöfuðs frá augnkarli að lærleggshöfði. Bandið er yfirleitt slakt og veitir liðnum lítinn stuðning en eftir því liggur mikilvæg slagæð sem nærir lærleggshöfuðið.
Slitgigt er algeng í mjöðm og því var fyrsti gerviliðurinn þróaður fyrir mjaðmarlið. Algengur áverki hjá eldra fólki, einkum þeim sem hafa veik bein vegna beinþynningar, er svokallað mjaðmarbrot, sem er í raun brot á lærleggshálsi. Fall getur valdið brotinu en brotið getur einnig valdið falli. Það getur gerst þegar stigið er fram með öðrum neðri útlim en allur líkamsþunginn hvílir á hinum, svo lærleggshálsinn brotnar og viðkomandi fellur. Truflun á blóðflæði til lærleggsháls eða -höfuðs getur valdið drepi og dauða bein- og brjóskvefs. Lærleggsbrot þarfnast yfirleitt skurðaðgerðar og sjúklingur þarf síðan aðstoð við hreyfingu um langan tíma, annaðhvort frá fjölskyldu eða á langtímaumönnunarstofnun. Kostnaður heilbrigðiskerfisins vegna mjaðmarbrota er því mikill. Brotin tengjast jafnframt auknum sjúkleika og dánartíðni. Skurðaðgerð og langvarandi lega geta valdið lífshættulegum fylgikvillum, þar á meðal lungnabólgu, sýkingu í þrýstingssárum og segabláæðabólgu eða djúpbláæðasega, það er blóðtappamyndun sem getur leitt til lungnasegareks.
Hnéliður
Hnéliðurinn er stærsti liður líkamans (mynd 9.19) og samanstendur í raun af þremur liðtengingum. Lærleggs- og hnéskeljarliðurinn liggur milli hnéskeljar og fjærenda lærleggs. Miðlægur og hliðlægur sköflungs- og lærleggsliður liggja milli samsvarandi hnúfa lærleggs og sköflungs. Allar liðtengingarnar eru innan sama liðpoka. Hnéð virkar aðallega sem hjöruliður og leyfir beygju og réttu fótleggs. Lærleggurinn bæði veltur og rennur á sköflungnum við hreyfinguna. Fótleggurinn getur jafnframt snúist lítillega þegar hnéð er beygt en ekki þegar það er rétt. Vegna lögunar miðlægrar lærleggshnúfu þarf hnéð að „skrúfast í lás“ til að réttast að fullu og sköflungurinn snýst út á við svo liðurinn raðist rétt. Þegar byrjað er að beygja fullrétt hné „aflæsist“ það með innsnúningi sköflungs. Hnéð er vel gert til að bera þunga í réttri stöðu en er viðkvæmt fyrir yfirréttu, vindingi og höggum á mið- eða hliðlæga hlið liðarins, einkum þegar það ber þunga.
Í lærleggs- og hnéskeljarlið rennur hnéskelin lóðrétt í gróf á fjærenda lærleggs. Hnéskelin er sinabein inni í sin fjórhöfðavöðva læris, stóra vöðvans framan á læri. Hún ver sinina fyrir núningi við fjærenda lærleggs. Hnéskeljarband liggur áfram frá hnéskel að framanverðum sköflungi rétt neðan hnés. Fjórhöfðavöðvi læris verkar um hnéskel og hnéskeljarband og réttir fótlegginn af miklum krafti um hné. Hann virkar jafnframt sem „hreyfanlegt liðband“ og veitir hnéliðnum mikilvægan stuðning og stöðugleika.
Miðlægur og hliðlægur sköflungs- og lærleggsliður eru liðtengingar milli ávalra hnúfa lærleggs og tiltölulega flatra hnúfa sköflungs. Við beygju og réttu velta lærleggshnúfurnar og renna eftir yfirborði sköflungsins. Veltan veldur beygju eða réttu en rennihreyfingin heldur lærleggshnúfunum miðjuðum yfir sköflungshnúfunum og tryggir þannig mestan beinstuðning við burð lærleggs í öllum stöðum hnés. Þegar hnéð réttist að fullu snýst lærleggurinn lítillega inn á við miðað við sköflung. Snúningurinn verður vegna þess að hliðlæg lærleggshnúfa er lítillega minni en sú miðlæga. Hliðlæga hnúfan lýkur því veltunni fyrst og sú miðlæga á eftir. Lítill innsnúningur lærleggsins sem af þessu hlýst „læsir“ hnénu í fullréttri og stöðugastri stöðu. Beygja hnés hefst með litlum útsnúningi lærleggs á sköflungi sem „aflæsir“ hnénu. Hnésbótarvöðvi aftan á fótlegg veldur hreyfingunni.
Milli liðflata lærleggs og sköflungs liggja tveir liðmánar, miðlægur og hliðlægur (sjá mynd 9.19b). Báðir eru C-laga trefjabrjóskbyggingar, þunnir við innri brún en þykkir við þá ytri. Þeir festast við samsvarandi sköflungshnúfur en ekki lærlegginn. Báðir geta hreyfst við hnéhreyfingar en miðlægi liðmáninn hreyfist minna vegna þess að ytri brún hans er fest við liðpokann og sköflungshliðarbandið. Liðmánarnir mynda púða milli beinanna og fylla bilið milli ávalra lærleggshnúfa og flatra sköflungshnúfa. Hlutar þeirra hafa ekkert slagæðablóðflæði og gróa því illa ef þeir skemmast.
Mörg liðbönd styðja hnéliðinn, einkum í réttri stöðu (sjá mynd 9.19c). Tvö liðbönd utan liðpokans liggja sitt hvorum megin hnés. Dálkshliðarbandið, eða hliðlæga hliðarbandið, liggur hliðlægt frá hliðlægri gnípu lærleggs að dálkshöfði. Sköflungshliðarbandið, eða miðlæga hliðarbandið, liggur miðlægt frá miðlægri gnípu lærleggs að miðlægum sköflungi. Djúphlið þess er tryggilega fest við liðpokann og miðlæga liðmánann, sem skiptir miklu við hnéáverka. Þegar hnéð er fullrétt eru bæði hliðarböndin strekkt og stöðga og styðja hnéð um leið og þau koma í veg fyrir hliðarhreyfingar og snúning milli lærleggs og sköflungs.
Liðpoki aftanverðs hnés er þykknaður af liðböndum liðpokans sem vinna gegn yfirréttu. Inni í hnénu eru tvö liðbönd innan liðpokans, fremra og aftara krossband. Neðri festur þeirra eru á millihnúfuhæð sköflungs, hrjúfa svæðinu milli sköflungshnúfanna. Krossböndin eru nefnd eftir því hvort þau festast framar eða aftar á þessu svæði sköflungs. Hvort band liggur skáhallt upp og festist innanvert á lærleggshnúfu. Þau draga nafn sitt af X-löguninni sem myndast þegar þau krossast. Aftara krossbandið er sterkara. Það styður hnéð þegar það er beygt og ber þunga, til dæmis á göngu niður brekku, og kemur þá í veg fyrir að lærleggurinn renni fram af sköflungnum. Fremra krossbandið strekkist þegar hnéð réttist og vinnur gegn yfirréttu.
Liðir ökkla og fótar
Ökklaliðurinn myndar ökklann (mynd 9.21). Þar liðast vala fótar við fjærenda sköflungs og dálks í fótlegg. Efri flötur völunnar er ferhyrndur og hefur þrjú liðsvæði. Efst liðast valan við neðri flöt sköflungs. Þessi hluti ökklaliðar flytur líkamsþunga milli fótleggs og fótar. Hliðum völunnar er haldið tryggilega á sínum stað af miðlægri hnyðju sköflungs og hliðlægri hnyðju dálks. Þær koma í veg fyrir hliðarhreyfingu völunnar. Ökklinn er því einása hjöruliður sem leyfir aðeins ristarbeygju og iljarbeygju fótar.
Fleiri liðir milli háristarbeina aftanverðs fótar leyfa innhverfu og úthverfu. Mikilvægastur þeirra er völu- og hælbeinsliðurinn milli völu og hælbeins. Liðir milli völu og bátsbeins og milli hælbeins og teningsbeins leggja einnig mikið til hreyfinganna. Allir liðir milli háristarbeina eru renniliðir. Litlar hreyfingar þeirra leggjast saman og mynda innhverfu og úthverfu fótar.
Líkt og hjöruliðir olnboga og hnés er ökklaliðurinn studdur af nokkrum sterkum liðböndum sitt hvorum megin liðarins. Þau liggja frá miðlægri hnyðju sköflungs eða hliðlægri hnyðju dálks og festast við völu og hælbein. Þar sem böndin liggja til hliðar við ökklaliðinn leyfa þau ristarbeygju og iljarbeygju en koma í veg fyrir óeðlilegar hliðar- og snúningshreyfingar völu og hælbeins við inn- og úthverfu. Breitt miðlægt hliðarband ökklans liggur innanvert. Það styður ökklaliðinn og vinnur gegn óhóflegri úthverfu. Utanvert eru nokkur minni liðbönd: fremra og aftara völu- og dálksband, sem liggja milli völu og hliðlægrar hnyðju dálks, og hælbeins- og dálksband milli hælbeins og dálks. Böndin styðja ökklann og vinna gegn óhóflegri innhverfu fótar.
