9.4 Hálaliðir

Hálaliðir eru algengasta gerð liðamóta í líkamanum (mynd 9.8). Helsta byggingareinkenni hálaliða, sem finnst hvorki í bandvefsliðum né brjóskliðum, er liðhol. Í þessu vökvafyllta rými mætast liðfletir beinanna. Ólíkt bandvefsliðum og brjóskliðum tengjast liðfletir beina í hálalið ekki beint með trefjabandvef eða brjóski. Beinin geta því hreyfst mjúklega hvort móti öðru og hreyfanleiki liðarins verður meiri.

Núningi milli beina í hálalið er afstýrt með liðbrjóski, þunnu lagi glærbrjósks sem klæðir allan liðflöt hvors beins. Ólíkt brjóskliðum mynda liðbrjósklag beinanna þó ekki samfellt lag sín á milli. Liðbrjóskið virkar þess í stað eins og Teflon^®-húð á beinyfirborðinu og gerir liðbeinunum kleift að hreyfast mjúklega hvort móti öðru án þess að skemma beinvefinn undir. Þunn liðhimna klæðir innra yfirborð liðpokans. Frumur hennar seyta liðvökva (synovia merkir „þykkur vökvi“), þykkum og slímkenndum vökva sem smyr liðinn og dregur enn frekar úr núningi milli beinanna. Vökvinn nærir einnig liðbrjóskið, sem er æðalaust. Þar sem beinin geta hreyfst mjúklega hvort móti öðru í liðholinu og liðurinn hefur mikið hreyfifrelsi flokkast allir hálaliðir starfrænt sem hreyfanlegir liðir.

Viðbótarbyggingar utan hálaliðar koma í veg fyrir núning milli beina liðarins og sina eða húðar sem liggja yfir honum. Belgur er þunnur bandvefspoki fylltur smyrjandi vökva. Belgir liggja þar sem húð, liðbönd, vöðvar eða sinar geta nuddast hvert við annað, yfirleitt nærri liðamótum (mynd 9.9). Þeir draga úr núningi með því að aðskilja samliggjandi byggingar. Belgir eru flokkaðir eftir staðsetningu. Undirhúðarbelgur liggur milli húðar og beins og gerir húðinni kleift að hreyfast mjúklega yfir beinið. Dæmi eru framanhnéskeljarbelgur yfir hnéskelinni og olnbogatindsbelgur á olnbogatindi. Undirvöðvabelgur liggur milli vöðva og beins eða milli samliggjandi vöðva og kemur í veg fyrir núning við hreyfingu. Stór undirvöðvabelgur, lærhnútabelgurinn, liggur hliðlægt við mjöðmina milli stærri lærhnútu og stóra þjóvöðvans. Undirsinabelgur liggur milli sinar og beins. Dæmi eru undiraxlarhyrnubelgur, sem ver sin axlarvöðva þar sem hún liggur undir axlarhyrnu herðablaðsins, og ofanhnéskeljarbelgur, sem aðskilur sin stóra fremri lærvöðvans frá fjærenda lærleggsins rétt ofan hnés.

Hálaliðir skiptast eftir lögun liðflatanna sem mynda hvern lið. Gerðirnar sex eru snúningsliður, hjöruliður, hnúaliður, söðulliður, renniliður og kúluliður (mynd 9.10).

Í snúningslið er ávalur hluti beins umlukinn hring sem myndast að hluta við liðtengingu við annað bein og að hluta úr liðbandi (sjá mynd 9.10a). Beinið snýst innan hringsins. Snúningurinn er um einn ás og því flokkast snúningsliðir starfrænt sem einása hreyfanlegir liðir. Dæmi er liður milli leikanda og standliðar, C1 (leikanda) og C2 (standliðar). Þar liðast tönn standliðar, sem vísar upp, við innra borð leikanda og liðband heldur henni á sínum stað. Snúningur í liðnum gerir höfðinu kleift að snúast til hliðanna. Annað dæmi er nærliður sveifar og ölnar. Þar umlykur liðband sveifarhöfuðið að mestu og heldur því á sínum stað þegar það liðast við sveifarskarð ölnar. Snúningur sveifar gerir hreyfingar framhandleggs mögulegar.

Í hjörulið liðast kúptur endi eins beins við íhvolfan enda samliggjandi beins (sjá mynd 9.10b). Slíkur liður leyfir aðeins beygju og réttu um einn ás og flokkast því sem einása liður. Olnbogaliðurinn er gott dæmi; þar liðast trissa upphandleggsbeinsins við trissuskarð ölnar. Aðrir hjöruliðir eru hné- og ökklaliðir og kjúkuliðir milli kjúka fingra og táa.

Í hnúalið (egglaga lið) liðast grunn dæld á enda eins beins við ávala byggingu á samliggjandi beini eða beinum (sjá mynd 9.10e). Miðhandar- og kjúkuliðir handarinnar milli fjærenda miðhandarbeins og nærkjúku eru hnúaliðir. Annað dæmi er sveifar- og úlnliðsliðurinn, milli grunnrar dældar á fjærenda sveifar og ávalra nökkvabeins, mánabeins og strýtubeins. Liðsvæðið er þar sporöskjulaga. Hnúaliðir eru starfrænt tvíása og leyfa hreyfingu í tveimur sniðum. Önnur hreyfingin er beygja og rétta fingra eða hreyfing handar fram og aftur. Hin er hliðlæg hreyfing sem færir fingurna sundur eða saman eða höndina miðlægt eða hliðlægt.

Í söðullið eru báðir liðfletirnir söðullaga, íhvolfir í aðra áttina en kúptir í hina (sjá mynd 9.10c). Beinin falla því saman eins og knapi situr í söðli. Söðulliðir eru starfrænt tvíása. Helsta dæmið er fyrsti úlnliðs- og miðhandarliðurinn milli geirstúfsbeins og fyrsta miðhandarbeins við þumalrót. Liðurinn gerir þumlinum kleift að færast frá lófanum í tveimur sniðum. Þumallinn getur því hreyfst í sama sniði og lófinn eða skagað fram, hornrétt á lófann. Hreyfingin í þessum lið gefur mönnum sérkennandi gagnstæðan þumal. Bringu- og viðbeinsliðurinn flokkast einnig sem söðulliður.

Í rennilið eru liðfletir beinanna flatir eða lítillega sveigðir og álíka stórir, svo beinin geta runnið hvort fram hjá öðru (sjá mynd 9.10d). Hreyfingin er yfirleitt lítil og liðböndin umhverfis takmarka hana mjög. Lögunin ein og sér getur leyft margar hreyfingar, þar á meðal snúning, og því geta renniliðir flokkast sem fjölása. Liðbönd eða nágrannabein takmarka þó sumar hreyfingar. Tiltekinn renniliður getur því sýnt eina eða fleiri gerðir hreyfinga. Renniliðir eru milli úlnliðsbeina, milli háristarbeina, milli viðbeins og axlarhyrnu herðablaðs og milli efri og neðri liðtinda samliggjandi hryggjarliða.

Liðurinn með mest hreyfisvið er kúluliður. Þar fellur ávalt höfuð eins beins, kúlan, í íhvolfa liðskál samliggjandi beins (sjá mynd 9.10f). Mjaðmarliður og axlarliður eru einu kúluliðir líkamans. Í mjaðmarlið liðast lærleggshöfuð við augnkarl mjaðmagrindarbeinsins og í axlarlið liðast upphandleggsbeinshöfuð við liðskál herðablaðsins.