9.1 Flokkun liðamóta
9.1 Flokkun liðamóta
Námsmarkmið
Eftir að hafa lokið þessum hluta átt þú að geta:
- Greint á milli starfrænnar og byggingarlegrar flokkunar liðamóta
- Lýst þremur starfrænum gerðum liðamóta og gefið dæmi um hverja þeirra
- Talið upp þrjár gerðir hreyfanlegra liða
Liðamót, einnig nefnd liður, eru sérhver staður þar sem samliggjandi bein eða bein og brjósk mætast og tengjast. Liðamót eru flokkuð bæði eftir byggingu og starfsemi. Byggingarleg flokkun tekur mið af því hvort samliggjandi bein eru sterklega tengd með trefjabandvef eða brjóski eða hvort þau liðast saman í vökvafylltu rými sem nefnist liðhol. Starfræn flokkun lýsir hreyfanleika milli beinanna, allt frá óhreyfanlegum og lítillega hreyfanlegum liðum til frjálslega hreyfanlegra liða. Hreyfigeta tiltekinna liðamóta tengist hlutverki þeirra. Óhreyfanleg eða lítillega hreyfanleg liðamót vernda því innri líffæri, veita líkamanum stöðugleika og leyfa takmarkaðar hreyfingar. Frjálslega hreyfanleg liðamót gera aftur á móti mun víðtækari hreyfingar líkama og útlima mögulegar.
Byggingarleg flokkun liðamóta
Byggingarleg flokkun liðamóta byggist á því hvort liðfletir samliggjandi beina tengjast beint með trefjabandvef eða brjóski eða snertast inni í vökvafylltu liðholi. Þessi munur skiptir liðamótum líkamans í þrjá byggingarflokka. Í bandvefslið tengjast samliggjandi bein með trefjabandvef. Í brjósklið tengjast beinin með glærbrjóski eða trefjabrjóski. Í hálalið eru liðfletir beinanna ekki tengdir beint heldur snertast inni í liðholi sem er fyllt smyrjandi vökva. Hálaliðir leyfa frjálsa hreyfingu milli beina og eru algengustu liðamót líkamans.
Starfræn flokkun liðamóta
Starfræn flokkun liðamóta ákvarðast af hreyfanleika milli samliggjandi beina. Þau eru flokkuð sem óhreyfanlegir liðir (synarthrosis), hálfhreyfanlegir liðir (amphiarthrosis) eða hreyfanlegir liðir (diarthrosis); gríska orðið arthroun merkir „að festa með lið“. Eftir staðsetningu geta bandvefsliðir starfrænt talist óhreyfanlegir eða hálfhreyfanlegir. Brjóskliðir geta einnig tilheyrt öðrum hvorum þessara flokka. Allir hálaliðir eru starfrænt hreyfanlegir liðir.
Óhreyfanlegur liður
Liður sem er óhreyfanlegur eða nær óhreyfanlegur nefnist óhreyfanlegur liður (synarthrosis). Hreyfingarleysið myndar sterka tengingu milli beinanna sem liðast saman. Það er mikilvægt þar sem beinin vernda innri líffæri. Dæmi eru höfuðkúpusaumar, bandvefsliðir milli höfuðkúpubeina sem umlykja og vernda heilann (mynd 9.2), og liður bringubeinshalds og bringubeinsbols, brjóskliður sem tengir þessa tvo hluta bringubeinsins og verndar hjartað.
Hálfhreyfanlegur liður
Hálfhreyfanlegur liður (amphiarthrosis) hefur takmarkaðan hreyfanleika. Dæmi er brjóskliðurinn sem tengir boli samliggjandi hryggjarliða. Bilið milli hryggjarliðanna er fyllt þykkum trefjabrjóskþófa sem nefnist hryggþófi (mynd 9.3). Hver hryggþófi tengir hryggjarliðina sterklega en leyfir samt takmarkaða hreyfingu þeirra á milli. Smáar hreyfingar milli samliggjandi hryggjarliða leggjast þó saman eftir endilangri hryggsúlunni og veita líkamanum mikið hreyfisvið.
Klyftasambryskja grindarinnar er annað dæmi um hálfhreyfanlegan lið. Í þessum brjósklið tengir trefjabrjósk klyftabeinssvæði hægra og vinstra mjaðmagrindarbeins sterklega saman. Liðurinn hefur venjulega mjög lítinn hreyfanleika. Styrkur klyftasambryskjunnar er mikilvægur fyrir stöðugleika grindarinnar við að bera þunga.
Hreyfanlegur liður
Frjálslega hreyfanlegur liður flokkast sem hreyfanlegur liður (diarthrosis). Til hans teljast allir hálaliðir líkamans, sem gera flestar hreyfingar hans mögulegar. Flestir hreyfanlegir liðir eru í útlimagrindinni og veita útlimum því mikið hreyfisvið. Þeim er skipt í þrjá flokka eftir fjölda hreyfiása. Í líffærafræði er ás lýstur með hliðsjón af lásniði, ennissniði og þykktarsniði. Hreyfanlegir liðir flokkast því sem einása, sem hreyfast í einu sniði, tvíása, sem hreyfast í tveimur sniðum, eða fjölása, sem hreyfast í öllum þremur líffærafræðilegu sniðunum.
Einása liður leyfir aðeins hreyfingu í einu sniði um einn ás. Olnbogaliðurinn, sem leyfir aðeins beygju og réttu, er dæmi. Tvíása liður leyfir hreyfingar í tveimur sniðum. Miðhandar- og kjúkuliður handar er dæmi: um einn ás beygist eða réttist fingurinn en um annan færast fingurnir sundur eða saman. Liður sem leyfir hreyfingu í margar áttir nefnist fjölása liður. Slíkur hreyfanlegur liður leyfir hreyfingu um þrjá ása (mynd 9.4). Axlar- og mjaðmarliðir eru fjölása og leyfa útlimum að hreyfast fram og aftur og miðlægt og hliðlægt. Útlimurinn getur einnig snúist um langás sinn þannig að framflötur hans færist að miðlínu líkamans eða frá henni.
