1.1 Að móta hnattrænt sjónarhorn
1.1 Að móta hnattrænt sjónarhorn
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum átt þú að geta:
Allt frá sögunum um Tróju, sem Hómer gerði frægar, til efnis í stafrænum skjalasöfnum sem nútímanemendur nýta hefur saga mannkyns heillað og frætt þá sem hafa reynt að skilja margbreytileika hennar. Þekking á fortíðinni hefur lengi verið talin merki um siðmenningu og aldrei hefur verið mikilvægara að rannsaka hana. Við höfum öll heyrt orð heimspekingsins George Santayana: „Þeir sem læra ekki af sögunni eru dæmdir til að endurtaka hana.“ Sagan er þó síbreytileg heild atburða sem margvíslegar orsakir og afleiðingar móta; hún endurtekur sig því í raun aldrei.
Ummæli Santayana eiga þó við að því leyti að með vandlegri rannsókn á fortíðinni getum við greint mynstur í mannlegri hegðun. Að þekkja söguna er að þekkja okkur sjálf og skilningur á blæbrigðum hennar opnar hugann fyrir þeim möguleikum sem hver ný staða skapar. Þessi þekking á möguleikunum gerir sagnfræðinemanum kleift að sjá samtímann skýrar og með meiri framsýni.
Mannkynssaga sem undirbúningur fyrir lífið að loknu háskólanámi
Sagnfræði er meira en runa nafna og ártala; þau eru aðeins byggingarefni hennar, hlutarnir sem þarf til að fullgera heildarmyndina. Sagan er frásögn, saga mannkyns, sem tengir okkur bæði hvert við annað og við kynslóðirnar sem lifðu á undan okkur. Nú á dögum rannsökum við söguna þannig að nemendur öðlist trausta fótfestu í þessari sameiginlegu fortíð um leið og þeir búa sig undir framtíðina. Námi í frjálsum listum er ætlað að hjálpa nemendum að finna lífsfyllingu og þroskast og bæta samfélög sín með markvissri sjálfsskoðun og uppbyggingu. Slíkt nám hefur þó einnig ávallt búið nemendur undir atvinnulífið með því að efla starfshæfni þeirra. Að segja að námskeið í mannkynssögu búi nemendur undir atvinnulífið er einfaldlega að viðurkenna það sem alltaf hefur legið fyrir.
Þessi kennslubók í mannkynssögu hefur nokkur mikilvæg einkenni sem hjálpa þér að skilja fortíðina á þann hátt að hún eigi erindi við samtímann. Mikilvægast er ef til vill að í henni er viðurkennt að nám í mannkynssögu búi okkur undir að takast á við áskoranir nútímans. Það kann að virðast yfirþyrmandi að fjalla um sögu alls heimsins, en nemendur þurfa að vera undir það búnir að takast á við ferli hnattvæðingar sem hafa verið ráðandi í sögunni undanfarnar aldir. Félagsleg og efnahagsleg öfl sem ná út fyrir landamæri ríkja tengja fólk um allan heim nánar saman en nokkru sinni fyrr. Bæði í einkalífi og opinberu lífi þarftu að þekkja heiminn og íbúa hans. Skilningur á fjölbreytileika fólks og hugmynda ásamt menningarlegri samkennd og vitund gerir þér kleift að takast á við margbreytileika heimsins af hæfni.
Sagnfræðinám eflir einnig gagnrýna hugsun og greiningarhæfni, en hvort tveggja er jafnan meðal þeirra tíu hæfniþátta sem atvinnurekendur sækjast helst eftir (Mynd 1.2). Aðrir hæfniþættir sem hafa orðið sífellt mikilvægari eru aðlögunarhæf hugsun, félagsgreind, hæfni í samskiptum þvert á menningarheima og miðlalæsi. Síðastnefndi hæfniþátturinn skiptir sköpum á vinnustöðum nútímans. Sagnfræði kennir nemendum að leggja mat á og greina efnið sem þeir lesa, auk þess að móta og miðla efni á merkingarbæran og sannfærandi hátt. Hún þroskar einnig skapandi hugarfar sem er sveigjanlegt og opið fyrir túlkunum og hugmyndum sem rúmast ekki innan okkar eigin heimsmyndar.
Enginn vafi leikur á að færni á borð við gagnrýna hugsun, greiningu og sköpun eflist best með sagnfræðinámi. Sagnfræðingar þurfa að vera sannarlega þverfaglegir: þeir skoða og safna eins miklum upplýsingum og þeir geta og túlka síðan gögnin með það að markmiði að draga ályktanir. Sagnfræðingurinn þarf einnig að hugsa á skapandi hátt vegna þess að heimildaefnið – gögnin – er af mannlegum toga og þar með flóknasta hugsanlega gagnasafnið. Söguleg gögn eru jafn fjölbreytt og fólkið sem býr þau til og geta verið allt frá tilskipunum konunga til laglína götutónlistarmanna. Sagnfræðingar þurfa líka að vera færir í að miðla. Hver hefur áhuga á sögu sem enginn les eða vöru sem enginn kaupir? Hvaða fyrirtæki í heiminum hefði ekki not fyrir og kynni ekki að meta einstakling sem getur hugsað gagnrýnið og skapandi og síðan útskýrt og miðlað á árangursríkan hátt? Sagnfræðileg hugsun veitir nemendum einnig sterkari sjálfsvitund, opnar þeim leiðir til að kanna mannlega tilvist og veitir þeim þá færni sem þarf til að rata um margbreytileika heimsins og vinnustaða framtíðarinnar.
Þessi kennslubók og spurningar hennar til námsmats hvetja þig til að greina mikið magn upplýsinga, skilja ótal hugtök og tengja saman ólík viðfangsefni. Einnig er afar mikilvægt að efla menningarvitund og samkennd og nám í mannkynssögu er leið til að tryggja að þú búir yfir þessari nauðsynlegu færni. Hinn áhrifamikli atvinnuvefur Indeed.com segir: „Við erum fjölbreyttur hópur, bæði á vinnustöðum okkar og í heiminum öllum. Menningarleg hæfni verður sífellt mikilvægari eftir því sem samskipta- og samstarfshættir okkar í starfsumhverfi þróast. Til að hámarka skilvirkni og framleiðni fyrirtækis er brýnt að læra að sýna sífellt fjölbreyttara vinnuumhverfi virðingu, eiga góð samskipti og vinna saman.“
Mannkynssaga og hnattræn borgaravitund
Nám í mannkynssögu eykur skilning á því hversu samtvinnað nútímalíf er og býr nemendur undir fjölbreytta vinnustaði um allan heim. Þekking á heiminum býr þig undir að verða heimsborgari, einstaklingur sem kann að búa aðeins í einu landi en lítur á sig sem hluta af hinu stærra heimssamfélagi. Viðfangsefni sem krefjast lausna, svo sem loftslagsbreytingar, félagslegt réttlæti og mannréttindi, eru hnattræn að umfangi. Til að geta stuðlað að þeim breytingum sem heimurinn þarfnast verðurðu að þekkja hann. Hver er staða þín í hinu hnattræna umhverfi? Hver er saga þín og hvernig tengist hún sögum annarra?
Hugmyndin um hnattræna borgaravitund spratt að mörgu leyti upp úr þeim mannlega harmleik sem heimsstyrjaldirnar tvær skildu eftir sig. Frá og með árinu 1948 samþykktu Sameinuðu þjóðirnar (SÞ) röð algildra yfirlýsinga sem byggðust á því að allt fólk ætti mannréttindi og mannlega reisn skilið (Mynd 1.3). Þrjár slíkar yfirlýsingar staðfestu enn fremur réttindi kvenna (samningur um afnám allrar mismununar gegn konum, einnig þekktur sem CEDAW, 1979), barna (yfirlýsing um réttindi barnsins, 1959) og fatlaðs fólks (yfirlýsing um réttindi fatlaðs fólks, 1975). SÞ krefjast þess reglulega að aðildarríkin geri grein fyrir framförum á þessum sviðum. Orð og yfirlýsingar stuðla að mótun sameiginlegs siðferðisanda sem felst í safni leiðarljósa. Auk þess að taka þátt í hnattrænu efnahagslífi sem nær þvert yfir landamæri á korti gera því margir í heiminum sér grein fyrir að við höfum jafnframt samþykkt réttindi og skyldur sem ná sömuleiðis þvert yfir þessi landamæri.
Í könnun BBC á árunum 2015–2016 var spurt í átján löndum og kom í ljós að meira en helmingur svarenda taldi sig vera „heimsborgara“. Könnunin leiddi einnig í ljós að á velmegunartímum eykst stuðningur við hugmyndina um heimssamfélag en á átakatímum snýr fólk aftur að staðbundnari eða þjóðlegri sjálfsmynd. Þótt enginn geti séð framtíðina er erfitt að ímynda sér að ferli hnattvæðingarinnar verði snúið við. Hvort sem þú vilt vera heimsborgari eða ekki er nauðsynlegt að skilja heiminn.
Einkenni kennslubókarinnar
Þessi texti er góður upphafspunktur á ferðalagi þínu um fortíð heimsins. Hann hefur að geyma ýmsa þætti sem auðvelda þér að skilja sögu menningarsamfélaga heimsins frá fimmtándu öld og upphafi árnýaldar til dagsins í dag. Að mestu leyti byggir hann á hefðbundinni tímaröðun, þar sem atburðir eru skoðaðir nokkurn veginn í þeirri röð sem þeir gerðust. Í fyrstu köflunum verður fjallað um breytingar sem urðu á tilteknum svæðum heimsins frá fimmtándu til sautjándu aldar. Í Samskiptum í Austur-Asíu og á Indlandshafi kynnist þú siðmenningum sem tengdust með viðskiptum um Indlandshaf og Kyrrahaf—Indland, Malasía, Indónesía, Kína og Japan. Afríka á árnýöld og umheimurinn fjallar um siðmenningar Vestur- og Austur-Afríku. Heimur íslams fjallar um tvö mikil íslömsk stórveldi, Ottómanveldið og Safavídaveldið, í Suðvestur-Asíu, sem við köllum almennt Mið-Austurlönd. Frá og með Undirstöðum Atlantshafsheimsins fjalla kaflarnir um atburði sem tengdu ólík svæði heimsins, svo sem nýlenduvæðingu, hnattræn viðskipti, pólitískar byltingar og styrjaldir, auk hugmyndahreyfinga á borð við upplýsinguna.
Kort skipa veglegan sess í hverjum kafla og hjálpa þér að staðsetja menningu heimsins í landfræðilegu og sögulegu samhengi. Þú kynnist frásögnum lykilpersóna af eigin raun og lýsingum á mikilvægum atburðum — meðal annars tilvikum þar sem minningar fólks um sömu atburði kunna að vera ólíkar. Bókin dregur jafnframt fram tengsl fortíðar og samtíma til að sýna hvernig þekking á fyrri tíð nýtist í heimi okkar.
Sérstaklega ber að nefna ítarefnisrammana í hverjum kafla. Þar eru birt skjöl og myndir frá þeim tímabilum sem þú ert að rannsaka. Stundum er þér beint út fyrir kennslubókina, til dæmis í römmunum Tengill til frekara náms, svo þú getir kannað önnur stafræn úrræði sem skýra efnið, fjalla nánar um hugmyndir og vekja athygli á áhugaverðum nýjum rannsóknum á fræðasviðinu. Þegar við á býður kennslubókin jafnframt upp á efni sem tengist reynslu þinni í samtímanum og hjálpar þér að skilja tengsl fortíðar og nútíðar. Hér á eftir er stutt yfirlit yfir þessi einkenni.
Með þeirra eigin orðum
Í ítarefnisrömmunum Með þeirra eigin orðum er birt heimild sem varð til á tímabilinu sem kaflinn fjallar um. Þar getur þú skoðað hana í samhengi og lært að greina heimildaefni á gagnrýninn hátt. Stutt spurningaröð leiðbeinir þér við greininguna.
Andstæð sjónarmið
Í ítarefnisrömmunum Andstæð sjónarmið er annaðhvort kynntur ágreiningur í sagnfræði sem enn stendur yfir eða misvísandi frásagnir af sama atburði eða sömu hugmynd, ritaðar um það leyti sem atburðurinn átti sér stað eða hugmyndin kom fram.
Handan bókarinnar
Í ítarefnisrömmunum Handan bókarinnar getur þú kannað gildi myndlistar, byggingarlistar, tónlistar, kvikmynda og annarra efnislegra hluta sem heimilda við túlkun sögunnar. Markmiðið er að sýna að saga mannkyns birtist í miklu fleiru en hinu ritaða orði einu. Þér kann einnig að gefast tækifæri til reynslunáms.
Fortíðin mætir samtímanum
Í ítarefnisrömmunum Fortíðin mætir samtímanum er ætlast til að þú skiljir tengsl efnis kaflans við nútímann. Þeir hvetja þig til að íhuga hvaða erindi tiltekið sögulegt viðfangsefni á við heim samtímans.
Þar sem þetta er hnattræn mannkynssaga höfum við leitast við að virða eðli ólíkra menningarheima með því að rita nöfn fólks eins nálægt upprunamáli þeirra og unnt er. Sérfræðingar á viðkomandi sviðum hafa ákveðið þessar stafsetningarreglur á grundvelli nýjustu rannsókna. Til dæmis er pinyin-umritunarkerfið notað í textanum til að rita kínversk nöfn, en ekki eldra Wade–Giles-kerfið, þar sem Alþýðulýðveldið Kína hefur tekið pinyin-kerfið upp og það endurspeglar betur framburð mandarínkínversku. Í tungumálum sem nota latneska stafrófið hafa broddar og önnur stafmerki verið látin halda sér í öllum mannanöfnum (Hernán Cortés, Napoléon Bonaparte); í umrituðum tungumálum á borð við kínversku og arabísku höfum við hins vegar forðast brodda og úrfellingarmerki eftir því sem unnt er, nema þegar þau eru nauðsynleg til að auðvelda framburð og auka læsileika. Við nafngiftir atburða, staða og annars sem hefur sögulega þýðingu höfum við að jafnaði valið þau ensku heiti sem algengast er að rekast á. Að lokum eru dagsetningar gefnar samkvæmt gregoríska tímatalinu, alþjóðlegum staðli borgaralegra tímatala, þar sem „f.o.t.“ táknar atburði sem áttu sér stað fyrir okkar tímatal og „e.o.t.“ atburði á okkar tímatali. Þar sem nær allir atburðir sem fjallað er um í þessu öðru bindi verksins Mannkynssaga áttu sér stað á okkar tímatali eru þessar skammstafanir þó almennt ekki notaðar; gera skal ráð fyrir að allar dagsetningar séu á okkar tímatali nema annað sé tekið fram.
Nám í mannkynssögu krefst einnig góðs skilnings á landafræði. Ætla mætti að landakort væru nokkuð skýr og ótvíræð. Þegar öllu er á botninn hvolft getum við greinilega sýnt hvar hlutir eru, er það ekki? Lengst af í sögunni var það þó í raun ekki svo. Landakort eru meðal umdeildustu sögulegu heimilda sem við höfum því að þau voru nær alltaf gerð frá sjónarhóli kortagerðarmannsins en ekki sem hlutlæg framsetning. Flestar siðmenningar settu til dæmis sjálfar sig í miðju þess heims sem þær þekktu. Landakort hafa einnig verið notuð til að auðvelda landvinninga og kúgun þjóða. Á landafundatímanum, eins og þú munt læra um í Undirstöður Atlantshafsheimsins, skipti páfinn byggðum landsvæðum sem Evrópubúar höfðu nýlega kynnst eftir eigin geðþótta og veitti Spáni og Portúgal yfirráð yfir þeim. Öldum síðar drógu evrópskir erindrekar línur á kort af Afríku í Berlín í Þýskalandi til að skipta landsvæðum milli nýlenduveldanna (fjallað er um þetta í Útþenslu á iðnaðaröld). Hugleiddu hvernig rituð saga kynni að breytast ef þau landakort sem varðveist hafa ættu uppruna sinn hjá frumbyggjum. Jafnvel eftir að mannkynið aflaði sér þekkingar á stærð og legu fyrirbæra voru landakort áfram ónákvæm og sýndu Evrópu oft stærri en hún er og svæði hnattræna suðursins – Rómönsku Ameríku, Afríku og hluta Asíu og Eyjaálfu – minni en þau eru í raun.
Kort valda einnig vandkvæðum vegna þess að fleiri en einn pólitískur aðili gerir tilkall til sumra landsvæða. Bæði í fjarlægri fortíð og enn í dag eru mörg dæmi um umdeild svæði, svo sem Krímskaga og Taívan, sem geta torveldað landfræðilega framsetningu svæða. Bæði Rússland og Úkraína gera tilkall til Krímskaga og Taívan lýsir yfir sjálfstæði á meðan Kína telur Taívan hluta af yfirráðasvæði sínu. Kennslubókin vekur athygli á þessum svæðum eftir því sem þau koma við sögu mannkyns svo að þú getir kannað margbreytileika landafræðinnar.