99 Útþensla á iðnöld

Inngangur

Teikning sýnir stórt hvítt egg merkt „Kína“ sem liggur á hliðinni á miðjum moldarvegi. Á myndinni eru átta hænur, hver með skeggjað karlmannsandlit og í fötum. Undir egginu er hæna sem það er að velta yfir með rautt og hvítt konungshöfuðfat merkt „Rússland“ og í grænum jakka með hvítum bryddingum. Til vinstri ýtir hæna við egginu; hún er í appelsínugulum buxum, bláum jakka og með rauðan hatt merktan „Frakkland“. Ofan á egginu eru tvær hænur. Sú til vinstri er í hvítum hermannafrakka og með hjálm með mynd á, og er merkt „Þýskaland“, en sú til hægri er með rauða og gullna konungskórónu og í rauðum frakka með hvítum og svörtum loðbryddingum. Á kviðnum stendur „England“. Neðst til hægri við eggið er önnur hæna með bláan pípuhatt merktan „Austurríki“ og í rauðum jakka; hún rekur tunguna út að rússnesku hænunni. Hæna stendur í bakgrunni til hægri, í hvítum buxum með rauðum röndum og svörtum jakka, og með hatt merktan „Japan“. Hæna í síðum bláum frakka, gulu vesti og hvítum buxum með rauðum röndum, og með hatt merktan „Bandaríkin“, situr á girðingu aftarlega til hægri. Karlmannshöfuð með svartan hjálm sem á stendur „Ítalía“ gægist fram undan egginu vinstra megin. Gras og tré eru í bakgrunni. — **Mynd 9.1.** Í þessari pólitísku skopmynd frá 1901 eftir bandaríska listamanninn J. S. Pughe reyna voldug iðnríki heimsins, sem sækjast eftir auðæfum, að láta hið „erfiða egg“, Kína, klekjast út. Bretland og Þýskaland sitja ofan á því, Rússland á hættu að kremjast undir því og Bandaríkin fylgjast með úr fjarska. (myndhöfundur: breytt verk „Erfitt egg að klekja“ frá LOC Prints and Photographs Division/Library of Congress)

Efnisyfirlit kafla

Inngangur

Á síðari hluta nítjándu aldar gengu Bretland, Frakkland, Belgía, Þýskaland, Bandaríkin og nokkur önnur ríki inn í skeið annarrar iðnbyltingarinnar þegar þau tóku nýja orkugjafa í notkun og framleiddu sífellt meira magn iðnaðarvara. Í sókn sinni eftir hagnaði og völdum leituðu iðnríkin aðgangs að nýjum mörkuðum og ódýrum hráefnum. Þörf þeirra fyrir auðlindir varð til þess að þau lögðu undir sig landsvæði í Afríku, Asíu og á Kyrrahafssvæðinu, án tillits til réttinda íbúanna þar og með þeim afleiðingum að milljónir manna létu lífið. Jafnvel stórt og rótgróið ríki á borð við Kína var ekki friðhelgt og Evrópuríkin skiptu því í áhrifasvæði, rétt eins og þau gerðu í öðrum heimshlutum (mynd 9.1).

Tímalína er sýnd. 1811: Muhammad Ali sigrar mamlúkana; málverk sýnir mann í síðum bláum klæðum, með hvítt belti um mittið og hvítan vefjarhött á höfði, sitjandi fyrir framan glugga. 1840-árin: Bretar hefja notkun kíníns. 1850-árin: Fjöldaframleiðsla stáls hefst; teikning sýnir raðir bygginga og járnbrautarteina ásamt háum reykháfum sem blása frá sér reyk. 1850–1864: Taiping-uppreisnin. 1853–1856: Krímstríðið. 1857–1858: Sepoy-uppreisnin. 1865: Gatling-vélbyssan fær einkaleyfi; ljósmynd sýnir menn ganga við hlið byssna á hjólum sem raðað hefur verið upp. 1867: Meiji verður keisari Japans; mynd sýnir asískan mann með yfirvaraskegg og hökutopp í konunglegum herbúningi, sitjandi í sófa, með hattinn sinn á borði til vinstri og sverð í hægri hendi. 1869: Smíði Súesskurðarins lýkur. 1877: Thomas Edison fær einkaleyfi á hljóðritanum; mynd sýnir hvítan hund með svört eyru horfa inn í hljóðtrekt sem skagar út úr plötuspilara. 1885: Carl Benz smíðar fyrstu Benz Motorwagen-bifreiðina; ljósmynd sýnir þríhjóla bifreið á vegi, aðeins með gólfi, sæti og sveif til að stýra. 1898: Stríð Spánar og Bandaríkjanna. — **Mynd 9.2.** (myndhöfundur „1811“: breytt verk „Nútíma-Egyptaland, Muhammad Ali eftir Auguste Couder, ljósari litir“ eftir Unknown/Wikimedia Commons, almenningseign; myndhöfundur „1850s“: breytt verk „Stálverksmiðjan í Barrow-in-Furness, 1877“ eftir Unknown/University of Strathclyde project/Wikimedia Commons, almenningseign; myndhöfundur „1865“: breytt verk „Gatling-vélbyssa í Bandaríkjaher“ eftir Yellowstone National Park Collection/Wikimedia Commons, almenningseign; myndhöfundur „1867“: breytt verk „Conté-andlitsmynd af Meiji keisara“ eftir Eduardo Chiossone í *Tenno Yondai No Shozo/*Wikimedia Commons, almenningseign; myndhöfundur „1877“: breytt verk „Ljósmynd af málverki Francis Berraud frá 1898, ‘Hundur horfir á og hlustar á hljóðrita’“ frá Library of Congress/Library of Congress; myndhöfundur „1885“: breytt verk „Benz-bifreið frá 1885“ eftir Alonso de Mendoza/Wikimedia Commons, almenningseign)

Heimskort er sýnt. Kína, sem er í suðausturhluta Asíu við Kínahaf, er auðkennt með gulum lit. — **Mynd 9.3.** (myndhöfundur: breytt verk „Autt heimskort með strandlínum“ eftir Maciej Jaros/Wikimedia Commons, almenningseign)

Inngangur

Mynd 9.2. (myndhöfundur „1811“: breytt verk „Nútíma-Egyptaland, Muhammad Ali eftir Auguste Couder, ljósari litir“ eftir Unknown/Wikimedia Commons, almenningseign; myndhöfundur „1850s“: breytt verk „Stálverksmiðjan í Barrow-in-Furness, 1877“ eftir Unknown/University of Strathclyde project/Wikimedia Commons, almenningseign; myndhöfundur „1865“: breytt verk „Gatling-vélbyssa í Bandaríkjaher“ eftir Yellowstone National Park Collection/Wikimedia Commons, almenningseign; myndhöfundur „1867“: breytt verk „Conté-andlitsmynd af Meiji keisara“ eftir Eduardo Chiossone í Tenno Yondai No Shozo/Wikimedia Commons, almenningseign; myndhöfundur „1877“: breytt verk „Ljósmynd af málverki Francis Berraud frá 1898, ‘Hundur horfir á og hlustar á hljóðrita’“ frá Library of Congress/Library of Congress; myndhöfundur „1885“: breytt verk „Benz-bifreið frá 1885“ eftir Alonso de Mendoza/Wikimedia Commons, almenningseign)

Mynd 9.3. (myndhöfundur: breytt verk „Autt heimskort með strandlínum“ eftir Maciej Jaros/Wikimedia Commons, almenningseign)