9.1 Önnur iðnbyltingin

9.1 Önnur iðnbyltingin

Markmið

Að þessum hluta loknum átt þú að geta:

• Lýst tækninýjungum annarrar iðnbyltingarinnar
• Lýst útbreiðslu iðnvæðingar út fyrir Vestur- og Mið-Evrópu og Bandaríkin
• Útskýrt þær hindranir sem ríki í Asíu, Norður-Afríku og Rómönsku Ameríku stóðu frammi fyrir við iðnvæðingu á nítjándu öld

Bretland var fyrsta ríkið sem gekk inn í iðnbyltinguna og hóf að vélvæða vöruframleiðslu á átjándu öld. Þar á eftir komu Bandaríkin, Frakkland og Belgía og á fyrri hluta nítjándu aldar bættist Þýskaland í hópinn. Þessi ríki virkjuðu fyrst vatnsorku og síðan gufuafl og hófu fjöldaframleiðslu á vörum á borð við vefnaðarvöru, járn og stál. Ef til vill skipti þó mestu að þau framleiddu einnig vélar sem gerðu íhluti í aðrar vélar, svo sem spunavélar og fljúgandi skyttur. Framfarir í samgöngu- og fjarskiptatækni, einkum tilkoma eimreiðarinnar, gufuskipsins og ritsímans, gerbreyttu því hvernig íbúarnir lifðu, ferðuðust og unnu.

Frá miðri nítjándu öld og fram undir byrjun þeirrar tuttugustu gengu þessi ríki inn í nýtt skeið iðnvæðingar. Nýir orkugjafar, tækninýjungar, nýir samgöngumátar og vaxandi fjarskiptanet umbreyttu iðnaði í Evrópu og Bandaríkjunum á ný. Þetta ferli er oft nefnt önnur iðnbyltingin. Á sama tíma hófst iðnvæðing utan Bandaríkjanna og Vestur- og Mið-Evrópu, einkum í Rússlandi og Japan.

Útbreiðsla og umbreyting tækninnar

Endurbætur í stálframleiðslu gerðu aðrar nýjungar mögulegar. Þegar ryðþolið stál varð ódýrara var hægt að nota meira af því í járnbrautarteina. Þeir urðu þar með þyngri og sterkari og gátu borið þyngri eimreiðar sem drógu þyngri farm. Járnbrautarkerfi stækkuðu um Bandaríkin og Evrópu og fluttu meira af vörum og farþegum.

Aðrar uppfinningar gerðu járnbrautir einnig skilvirkari. Loftbremsan, sem George Westinghouse fann upp árið 1869, leiddi þrýstiloft um leiðslu og gerði lestarstjóranum kleift að hemla lestina úr eimreiðinni. Áður höfðu starfsmenn hemlað lestir með því að stökkva milli vagna á ferð og beita hemlunum handvirkt. Aðferðin var augljóslega stórhættuleg og ef vagn losnaði frá lestinni var engin leið að stöðva hann. Þar sem nú var hægt að stöðva lestir á öruggari hátt gátu þær einnig farið hraðar.

Við lok nítjándu aldar voru járnbrautir orðnar algeng leið til að flytja fólk og vörur um land, bæði stuttar og langar vegalengdir. Tvö ný samgöngutæki kepptu við járnbrautirnar um vinsældir. Fyrsta nútímareiðhjólið, svonefnt öryggisreiðhjól, var þróað árið 1885 af Englendingnum John Kemp Starley. Það var með tvö jafnstór hjól, ólíkt eldri reiðhjólum sem höfðu ofurstórt framhjól og hjólreiðamaðurinn þurfti að sitja hátt yfir jörðu. Allir gátu hjólað á öryggisreiðhjólinu, þar á meðal konur og börn. Framfarir í framleiðslu gúmmís bættu reiðhjólið einnig. Vúlkun gúmmís, aðferð sem bandaríski uppfinningamaðurinn Charles Goodyear uppgötvaði árið 1839, gerði gúmmíið sterkara og betur fært um að halda lögun sinni við mjög breytilegt hitastig. (Óvúlkaníserað gúmmí bráðnar í hita og brotnar í kulda.) Árið 1887 gerði skoski uppfinningamaðurinn John Boyd Dunlop loftfylltan hjólbarða úr vúlkaníseruðu gúmmíi, einmitt þegar framleiðendur reiðhjóla og bifreiða gátu nýtt hann. Þótt loftfylltir hjólbarðar hefðu verið fundnir upp áður var hjólbarði Dunlops sá fyrsti sem reyndist nothæfur og unnt var að fjöldaframleiða, og fékk hann einkaleyfi á uppfinningu sinni árið 1888. Á 1890-árunum voru hjólreiðar orðnar vinsælar í Evrópu og Bandaríkjunum og tugþúsundir manna hjóluðu daglega.

Tilkoma bifreiðarinnar var háð annarri mikilvægri uppfinningu, brunahreyflinum. Hann framleiðir afl með því að brenna eldsneyti, oft einhvers konar jarðolíu, með súrefni í brunahólfi. Við það myndast gas undir miklum þrýstingi sem beitir afli á annan íhlut, svo sem stimpil, snúð eða hverfilblað, og kemur honum á hreyfingu. Brunahreyflar knúðu bæði bifreiðar og vélar á litlum verkstæðum og buðu þannig upp á annan kost þar sem stórar gufuvélar komust ekki auðveldlega fyrir.

Brunahreyflar urðu þó ekki eini aflgjafinn sem knúði aðra iðnbyltinguna. Þeir leystu hvorki gufuna né hestinn að fullu af hólmi. Gufuhverfillinn, sem Sir Charles Parsons fann upp árið 1884, veitti til dæmis skilvirkt afl fyrir skip á ám og úthöfum. Gufa var einnig notuð til að framleiða rafmagn, eina af helstu nýjungum annarrar iðnbyltingarinnar. Við bruna kola breyttist vatn í gufu sem knúði hverfilblöð og þau mynduðu rafstraum. Gufuhverfill Parsons var notaður í þessum tilgangi í Bretlandi og Bandaríkjunum. Vatnsorka var einnig nýtt til raforkuframleiðslu; árið 1882 tók fyrsta vatnsaflsvirkjun heims til starfa í Appleton í Wisconsin. Vindhverflar framleiddu einnig rafmagn og árið 1911 reisti Ítalía virkjun sem framleiddi rafmagn úr jarðhita. Við lok aldarinnar var rafmagn orðið ráðandi aflgjafi verksmiðja í iðnríkjunum.

Rafmagn knúði vélar í verksmiðjum og lýsti upp götur, vinnustaði og heimili í kjölfar uppfinningar glóperunnar eftir Joseph Swan í Bretlandi árið 1878 og Thomas Edison í Bandaríkjunum árið 1879. Skært ljós glóperunnar leysti af hólmi daufa og oft illa lyktandi lýsingu olíu- og gaslampa, sem höfðu í för með sér eldhættu og, þegar gas var notað, hættu á köfnun og sprengingum. Raflýsing gerði verksmiðjum kleift að starfa langt fram á nótt.

Framfarir urðu í fjarskiptatækni þegar fyrsta ritsímalínan yfir Atlantshaf milli Bretlands og Norður-Ameríku var fullgerð árið 1858. Við lok aldarinnar voru allar heimsálfur nema Suðurskautslandið tengdar saman. Síminn, sem bandaríski uppfinningamaðurinn Alexander Graham Bell fékk einkaleyfi á árið 1876, breiddist um Evrópu og Norður-Ameríku á sama tíma og auðveldaði samskipti í viðskiptum til muna. Árið 1901 sendi ítalski verkfræðingurinn Guglielmo Marconi þráðlaust merki yfir Atlantshafið frá Wales til Nýfundnalands í Kanada. Hann stofnaði síðan sendistöðvar í Evrópu og Norður-Ameríku og notaði þær til samskipta við skip á hafi úti. Eftir að rafeindalampinn og tríóðan höfðu verið þróuð hófust útvarpssendingar í atvinnuskyni á 1920-árunum með fréttum, tónlist og leikritum.

Aðrar uppgötvanir umbreyttu verksmiðjunni og heimilinu. Efnatilraunir leiddu af sér tilbúin anilínlitarefni sem gáfu vefnaði sterkari og skærari liti en jurtalitir og breyttu þannig tískunni. Ásamt skurðþreskivélum, vélrænum sáðvélum og hestdregnum vélum sem skáru, söfnuðu og þresktu korn í einni aðgerð gerði tilbúinn áburður bændum kleift að rækta sífellt stærri uppskeru. Önnur uppfinning, gaddavírinn, auðveldaði nautgripabændum að verja hjarðir sínar. Verkfræðingar hjá bandaríska kjötframleiðandanum Gustavus Swift fullkomnuðu kælda járnbrautarvagna á 1870-árunum. Nú var hægt að flytja kjöt og önnur matvæli, sem framleidd voru í vaxandi magni, langar leiðir án þess að þau skemmdust.

Aðrar uppfinningar juku einnig afköst skrifstofufólks. Ritvélar og samlagningarvélar voru algengar á 1880-árunum og skartgripasmiðurinn Willard Legrand Bundy í New York fékk einkaleyfi á stimpilklukkunni árið 1888. Þegar starfsfólk kom til vinnu eða fór heim stakk það korti í vélina, sem stimplaði nákvæman tíma á kortið. Af því er dregið enska orðasambandið „punching the clock“ (að stimpla sig inn eða út).

Ljósmyndatækni tók framförum á fyrri hluta nítjándu aldar og gerði fólki kleift að varðveita myndir til frambúðar með myndavél. Seint á nítjándu öld tók ýmislegt fólk að taka margar ljósmyndir af hlutum eða fólki á hreyfingu og sýna þær hratt hverja á eftir annarri til að skapa hreyfihrif. Enski uppfinningamaðurinn Wordsworth Donisthorpe lagði árið 1876 inn umsókn um einkaleyfi á vél sem gerði þetta og ýmsir ljósmyndarar og uppfinningamenn reyndu að fullkomna aðferðina næstu árin. Frægasta tilraunin gerði enski ljósmyndarinn Eadweard Muybridge árið 1878. Hann ljósmyndaði hlaupandi hesta og sýndi myndirnar í vél sem hann nefndi Zoopraxiscope. Eftir að George Eastman, sem var frá New York, fann upp ljósmyndafilmuna árið 1884 gátu ljósnæmar myndavélar fest myndir á pappírsræmur húðaðar með gelatíni. Árið 1887 fékk franski uppfinningamaðurinn Louis Le Prince einkaleyfi á kvikmyndatökuvél sem notaði ljósmyndafilmu. Með henni tók hann upp elstu kvikmynd sem enn er varðveitt, aðeins fáeinna sekúndna langt atriði þar sem fólk gengur um garð á Englandi. Kvikmyndaöldin var hafin, en nokkur tími leið áður en upptökur hljóðs og hreyfimynda voru samstilltar.

Jaðarsvæði iðnvæðingarinnar

Fram á miðja nítjándu öld hafði iðnvæðing aðeins átt sér stað í Bretlandi, Bandaríkjunum, Frakklandi, Þýskalandi og Belgíu. Um miðja öldina höfðu önnur ríki, svo sem Kanada, Ítalía og Rússland, einnig hafið iðnvæðingu.

Kanada

Iðnvæðing Kanada, sem þá laut breskri stjórn, hófst á 1850-árunum í þéttbýliskjörnunum Toronto og Montreal. Líkt og í Bandaríkjunum og Bretlandi framleiddu fyrstu verksmiðjurnar vefnaðarvöru og málmvörur. Bjórgerð og mjölmölun voru einnig iðnvæddar. Á síðari hluta nítjándu aldar hófu kanadískir athafnamenn fjöldaframleiðslu stáls, stofnuðu kjötvinnslufyrirtæki og fjárfestu í vinnslu náttúruauðlinda á borð við timbur, kol og olíu.

Árið 1867, til að auðvelda landvarnir og byggja járnbraut þvert yfir álfuna, samþykkti breska þingið lögin um Bresku Norður-Ameríku. Með lögunum voru nýlendurnar Nova Scotia, New Brunswick og Kanadafylki, sem náði yfir Ontario og Quebec, sameinaðar í Kanada-sambandsríkið (Dominion of Canada). Sambandsríkið hafði sjálfsstjórnarrétt en tilheyrði áfram Breska heimsveldinu og Viktoría drottning var þjóðhöfðingi þess.

Kanada-sambandsríkið náði að Kyrrahafi árið 1871 þegar Breska Kólumbía féllst á að ganga í það gegn því að járnbraut sem tengdi austur- og vesturhluta Kanada yrði byggð innan tíu ára. Kanadíska Kyrrahafsjárnbrautin, sem evrópskir og kínverskir innflytjendur byggðu að mestu, var fullgerð árið 1885. Hún gerði landnám á sléttufylkjunum í miðju landsins mögulegt og studdi við iðnvæðingu Kanada.

Þjóðarstefnan, sem hófst árið 1878 í forsætisráðherratíð John A. Macdonald og stóð fram að síðari heimsstyrjöld, studdi einnig við iðnvæðingu. Hún lagði tolla á innflutning, allt að 20 prósent í sumum tilvikum, til að verja kanadískan iðnað gegn samkeppni bandarískra fyrirtækja. Þótt stefnan hjálpaði kanadískum fyrirtækjum að vaxa héldu íbúar vesturhlutans því fram að tollarnir sköpuðu auð fyrir iðnvædd austurfylki á borð við Quebec og Ontario en héldu verði innlendrar vöru óeðlilega háu í sléttufylkjunum.

Ítalía

Ítalía iðnvæddist síðar en önnur ríki Vestur- og Mið-Evrópu á borð við Frakkland og Þýskaland. Sundrað stjórnmálakerfi Ítalíuskaga fyrir sameiningu hans í eitt ríki, sem hófst árið 1861, tafði almenna iðnþróun. Eftir sameininguna, sem lauk árið 1871 þegar Róm og Veneto voru innlimuð, réðu Norður-Ítalir stjórnvöldum og fjárfestu í iðnaði norðurhlutans. Frá 1890-árunum til 1910-áranna voru stálverksmiðjur, skipasmíðastöðvar, gúmmíverksmiðjur og verksmiðjur sem framleiddu niðursuðuvörur, vélaverkfæri, efnavörur, sement og bifreiðar reistar norðan Rómar. Landbúnaðarframleiðsla í norðurfylkjum á borð við Emilia-Romagna var einnig nútímavædd og vélvædd og leysti bændur undan vinnu á jörðunum svo þeir gætu unnið í nýju verksmiðjunum. Ítölsk stjórnvöld lögðu háa tolla á innfluttar vörur til að vernda iðnað norðurhlutans.

Sunnan Rómar átti sér lítil iðnþróun stað, að Napólí undanskilinni. Dreifbýli og landbúnaður einkenndu áfram Suður-Ítalíu og eyjuna Sikiley. Eftir því sem norðurhlutinn varð auðugri og þéttbýlli varð suðurhlutinn fátækari og fólksfærri, enda fluttu bændur brott í leit að tækifærum erlendis.

Rússland

Rússland var engu að síður tiltölulega lítið iðnvætt í samanburði við Bandaríkin og stóran hluta Vestur- og Mið-Evrópu. Þetta kom í ljós þegar Rússar töpuðu Krímstríðinu árið 1856, þótt íbúar landsins væru fleiri en samanlagður íbúafjöldi andstæðinganna, Bretlands og Frakklands. Rússar börðust auk þess í næsta nágrenni við eigið land en óvinurinn þurfti að sigla meira en eitt þúsund mílur. Gufuskip Breta og Frakka buðu betri samgöngur en fáir vegir og járnbrautir Rússlands og verksmiðjur þeirra framleiddu fleiri og betri vopn.

Þrátt fyrir stærð sína og stuðning keisaranna skorti Rússland marga þá kosti til iðnvæðingar sem önnur ríki bjuggu yfir. Þar voru fáir handverksmenn og vélvæðing framleiðslu hafði litla þýðingu í landi þar sem lítið er um handverk sem hægt er að vélvæða. Meðan nóg var af bændafjölskyldum til að sá og uppskera var heldur engin brýn þörf á að vélvæða landbúnaðinn. Margir íbúar Rússlands voru einnig ánauðugir bændur sem, ólíkt bandarískum og breskum bændum, voru bundnir við jörðina og gátu ekki leitað tækifæra annars staðar, svo sem í verksmiðjum. Mörgum Rússum reyndist auðveldara að hagnast á útflutningi hráefna á borð við korn, timbur og hamp til iðnvæðingarríkja Vestur-Evrópu en að byggja upp eigin framleiðslugeira.

Loks gerði gríðarleg stærð Rússlands iðnvæðingu erfiða. Auðugar náttúruauðlindir landsins voru dreifðar víða og langt frá borgunum þar sem verksmiðjurnar stóðu. Til að gera þær aðgengilegar þurfti að leggja þúsundir mílna af vegum og járnbrautum um þétta, óbyggða skóga, yfir beljandi fljót og þvert yfir frosna túndruna sem þakti stóran hluta landsins. Bandaríkin, sem iðnvæddust tiltölulega snemma, eru einnig stór en þó ekki jafn stór og Rússland. Starfsmennirnir sem lögðu járnbrautir milli Atlantshafs- og Kyrrahafsstrandar Bandaríkjanna unnu um auðvelt landslag, að mestu flatar og trjálausar gresjur og sléttur. Í Rússlandi nægðu hinar fáu leiðir járnbrauta og gufuskipa og þær fáu þúsundir mílna vega sem lagðar voru fyrir lok nítjándu aldar hvorki til að flytja náttúruauðlindir til verksmiðja né iðnaðarvörur til sveitanna.

Eftir ósigurinn í Krímstríðinu hertu Rússar iðnvæðingarviðleitni sína. Árið 1861 afnámu þeir bændaánauð og sköpuðu þar með hóp mögulegs verksmiðjufólks. Á 1890-árunum beitti Sergei Witte fjármálaráðherra sér með góðum árangri fyrir endurbótum á rússneska járnbrautarkerfinu, en við lok Krímstríðsins höfðu teinar þess verið innan við eitt þúsund mílur að lengd. Árið 1891 hófst lagning járnbrautar þvert yfir Síberíu. Árið 1900 voru um þrjátíu og sex þúsund mílur af járnbrautarteinum í landinu. Fljótlega varð auðveldara að nýta hinar miklu járn-, timbur- og kolabirgðir í innri héruðunum. Þar sem iðnvæðingin hófst seint náði Rússland þó ekki sama iðnvæðingarstigi og Vestur- og Mið-Evrópa og Bandaríkin fyrr en á tuttugustu öld.

Iðnvæðing veitti mikið forskot. Þegar ríki hafði hafið ferlið gat það skapað enn meiri auð og byggt upp stærri og tæknilega þróaðri herafla, sem veitti því forskot á óiðnvædd ríki. Óiðnvæddum ríkjum varð nánast ómögulegt að keppa við iðnvædd ríki eða jafnvel verjast yfirgangi iðnvæddra keppinauta sinna. Japan var undantekning.

Japan

Í júlí 1853 sigldi bandaríski flotaforinginn Matthew Perry inn á Edoflóa (Tókýóflóa) fyrir flota fjögurra fallbyssuskipa. Honum hafði verið falið að semja um stjórnmálasamskipti og viðskiptasamninga við Japan. Japan hafði að mestu lokað sig af á 1600-árunum til að forðast nýlenduvæðingu og yfirráð vestrænna ríkja. Japanar vildu einnig vernda menningarlega sérstöðu sína og vörnin gegn erlendum áhrifum var liður í þeirri stefnu. Perry var staðráðinn í að tryggja aðgang og skipaði því að fallbyssum skips síns yrði beint að landi og skotið. Byssurnar skutu lausum skotum en japanski herinn vissi það ekki. Í kjölfarið hófust viðræður Perrys og japanskra stjórnvalda og 31. mars 1854 undirritaði Japan Kanagawa-samninginn. Með honum voru hafnirnar Shimoda og Hakodate opnaðar bandarískum skipum, heitið aðstoð við bandarísk skip og sjómenn sem yrðu skipreika við strendur Japans, bandarískum kaupmönnum veitt leyfi til að kaupa vistir í Japan og lofað friðsamlegum og vinsamlegum samskiptum Bandaríkjanna og Japans. Japönsk stjórnvöld höfðu ekki herstyrk til að hafna kröfum Perrys og áttu því engra annarra kosta völ en að samþykkja þær.

Fleiri auðmýkingar biðu þó þeirra sem áður höfðu farið með völd í Japan. Árið 1873 voru framfærslulaun daimjóa og samúræja gerð skattskyld og frá 1876 voru þau greidd í formi ríkisskuldabréfa. Meiji-stjórnin afnam formlega stéttamun, sem fyrir samúræjana þýddi missi forréttinda á borð við réttinn til að bera sverð. Sumir gerðu uppreisn og risu nokkrum sinnum gegn stjórnarhernum á 1870-árunum, en nýr þjóðarher Japans, búinn nútímavopnum og þjálfaður í vestrænum hernaðaraðferðum, sigraði þá.

Iðnvæðing var eitt helsta markmið Meiji-stjórnar Japans og ríkið gegndi stærra hlutverki í henni en í flestum vestrænum ríkjum á nítjándu öld. Fyrsta markmiðið var að leggja járnbrautir til að tengja héruð landsins saman og styðja frekari iðnþróun. Framkvæmdir hófust árið 1870 og árið 1872 tengdi járnbraut höfuðborgina Tókýó við hafnarborgina Yokohama. Stjórnvöld minntust ef til vill þess að Perry hafði sett fram kröfur sínar af þilfari fallbyssuskips og fjárfestu einnig mikið í skipasmíðum.

Mitsubishi fjárfesti einnig mikið í kolanámum. Japönsk stjórnvöld gerðu það sömuleiðis og fjárfestu í blý-, járn- og koparnámum, auk verksmiðja sem framleiddu vopn og sement. Vilji stjórnvalda til að fjármagna atvinnugreinar sem ekki skiptu sköpum fyrir landvarnir eða iðnþróun var misjafn. Vefnaðariðnaðurinn reiddi sig til dæmis síður á stuðning ríkisins. Á meðan Japan lagði kapp á að smíða orrustuskip og járnbrautir og nútímavæða her sinn héldu vefnaðarfyrirtæki því áfram að kaupa vélvæddan búnað erlendis frá.

Japönsk stjórnvöld afnámu lénsskipulagið og veittu bændum eignarrétt á jörðum sínum. Þeim var því frjálst að selja þær og flytja til borga til að vinna í verksmiðjum og skipasmíðastöðvum ef þeir kusu. Stjórnvöld aðstoðuðu þá sem áfram bjuggu á jörðunum við að auka matvælaframleiðslu Japans með innflutningi á áburði og landbúnaðartækjum. Afnám samúræjastéttarinnar gerði fyrrverandi stríðsmönnum kleift að nýta hæfni sína sem verksmiðjustjórar. Þegar samúræjarnir söfnuðu einkauði fjárfestu þeir í atvinnugreinum sem fengu minni stuðning ríkisins. Vefnaðarframleiðsla naut mikils ávinnings af þessari þróun, sem og bruggun og framleiðsla glers og efnavara.

Japan kom á opinberu skólakerfi árið 1872. Um 1900 sóttu nær allir drengir skóla og stúlkur fylgdu skammt á eftir. Í nýja kerfinu var lögð áhersla á bæði vísindi og konfúsísku fornritin. Japan sendi einnig nemendur til Bandaríkjanna og Evrópu til að kynna sér tækni og stofnanir.

Við lok nítjándu aldar var Japan orðið fært um að keppa við stærri ríki og var reiðubúið að gera það. Tækifærið gafst fljótlega. Árið 1895 sigraði Japan hið óiðnvædda Kína í stríði Kína og Japans. Árið 1905 sigraði það Rússland og sendi Bandaríkjunum og Evrópu skýr skilaboð um að það hygðist verða stórveldi.

Hindranir í vegi iðnvæðingar

Á meðan Bandaríkin og Evrópuríki iðnvæddust gerðu ríki í Afríku, Rómönsku Ameríku og Asíu, að Japan undanskildu, það ekki. Þau stóðu því höllum fæti efnahagslega, tæknilega og hernaðarlega gagnvart ríkjum iðnvædda heimsins. Sagnfræðingar eru ósammála um ástæður þessa mikla sundurþróunar. Sumir benda á að þessi ríki hafi skort náttúruauðlindir sem Evrópuríki bjuggu yfir, svo sem miklar kolabirgðir. Margir benda á að stofnun nýlendna í Ameríku og Asíu hafi hjálpað ríkjum á borð við Bretland og Frakkland að afla fjármagns, auðlinda og markaða sem studdu iðnþróun þeirra. Afríka, Asía og Rómanska Ameríka urðu þannig aðilar að ójöfnum samningum sem Evrópumenn, vopnaðir banvænni vopnum, þröngvuðu upp á þau.

Önnur röksemd er sú að ríki á borð við Egyptaland og lönd Rómönsku Ameríku hafi áttað sig á því að styrkur þeirra lægi í framleiðslu hráefna fyrir iðnvæðingarríkin. Þættir á borð við sögu, landafræði, loftslag og eðli vinnuaflsins gerðu þau betur til þess fallin að framleiða landbúnaðarvörur eða annars konar hráefni en að stefna að víðtækri iðnvæðingu. Í hverju ríki hafði einstakt samspil aðstæðna áhrif á þá leið sem varð fyrir valinu.

Indland

Samband Indlands við Bretland hafði mikil áhrif á iðnvæðingarviðleitni landsins. Bretland hafði hafið viðskipti á Indlandi á 1600-árunum. Sjö ára stríðið og Parísarsamningurinn sem fylgdi í kjölfarið og var undirritaður árið 1763 bundu í reynd enda á völd Frakka á Indlandi og ruddu brautina fyrir yfirráð Breta yfir skaganum síðar meir. Á þessum tíma bjó Indland yfir einkennum sem virtust gera það sérlega vel fallið til iðnvæðingar. Þar voru stórar stéttir kaupmanna og handverksmanna sem framleiddu fallega vefnaðarvöru er var mikils metin á Englandi á sextándu og sautjándu öld. Um miðja átjándu öld var Indland raunar stærsti útflytjandi bómullarefna í heimi. Landið var einnig auðugt og mógúlskir valdhafar þess höfðu haldið við höfnum, vegum og brúm sem auðvelduðu framleiðendum og kaupmönnum að koma vörum á markað.

Bretar ætluðu sér þó ekki að leyfa nýlendu sinni að verða efnahagslegur keppinautur. Líkt og öðrum nýlendum var Indlandi ætlað að auðga Bretland en ekki keppa við það. Þannig hófst ferli sem oft er nefnt afiðnvæðing, það er samdráttur í iðnaðarstarfsemi ríkis eða svæðis. Snemma á átjándu öld, jafnvel áður en Bretar höfðu hrakið Frakka frá Indlandi, samþykkti breska þingið kalíkólögin sem bönnuðu innflutning á fullunnum bómullarefnum sem gætu keppt við vörur enskra vefara. Indland missti þar með mikilvægan markað fyrir vörur sínar og tekjulind. Margir vefarar misstu atvinnuna og verkstæðum sem hægt hefði verið að vélvæða síðar á öldinni fækkaði. Eyðilegging indverska vefnaðariðnaðarins hraðaðist enn þegar bresk vefnaðarframleiðsla var vélvædd. Ódýr, fjöldaframleidd bresk vefnaðarvara flæddi inn á indverska markaði, var seld á lægra verði en vara vefara á staðnum og hrakti þá úr rekstri.

Þegar upp var staðið gat indversk vefnaðarvara þó ekki keppt við breskar vörur í verði. Sá hluti indverska hagkerfisins sem Bretar hvöttu til vaxtar var ræktun markaðsplantna. Smábændum sem gátu ekki greitt breska skatta var vísað af jörðum sínum. Þær voru sameinaðar öðrum jörðum og breytt í bómullarekrur. Þegar land sem áður hafði verið notað til matvælaframleiðslu var tekið undir aðra ræktun seint á átjándu öld urðu mannskæðar hungursneyðir sem drápu um þrjátíu milljónir manna. Indland breyttist þannig úr framleiðsluríki í útflutningshagkerfi sem framleiddi fyrst og fremst hráefni á borð við bómull, en einnig te og sykur til afnota fyrir Breta og ópíum sem þeir seldu í Kína.

Egyptaland

Sem nýr valdhafi Egyptalands hófst Muhammad Ali handa við að nútímavæða landið. Hann hvatti bændur til að rækta bómull yfir vetrarmánuðina, þegar þeir ræktuðu ekki matjurtir, og seldi bómullina til Bretlands. Hann notaði hagnaðinn til að nútímavæða egypska herinn, kaupa skip fyrir nútímalegan flota, byggja áveitukerfi til að rækta meiri bómull og koma á fót vopnasteypuveri. Hann endurbætti egypska menntakerfið, reisti herskóla og stofnaði læknaskóla fyrir konur. Hann reisti pappírsverksmiðjur, sykurhreinsunarstöðvar og vefnaðarverksmiðjur með innfluttum evrópskum vélum og tæknimönnum. Egypskir landeigendur döfnuðu undir stjórn Muhammad Ali. Bændur hötuðust hins vegar við bæði nauðungarvinnuna sem beitt var við margar framkvæmdir og herkvaðninguna. Margir flúðu eða örkumluðu sig af ásetningi til að komast undan hvoru tveggja.

Evrópuveldin gripu einnig inn í iðnvæðingarviðleitni Muhammad Ali. Með Balta Liman-samningnum við Bretland árið 1838 samþykkti Ottómanveldið að afnema einkasölurétt og lækka innflutningstolla á vörum framleiddum í Bretlandi og Frakklandi, sem gerði þær ódýrari en egypskar vörur. Egypskar verksmiðjur skorti einnig kol til að knýja gufuvélar og gátu því ekki framleitt nægilegt vörumagn hratt til að anna eftirspurn í landinu. Þótt framleiðslugeiri Egyptalands ætti undir högg að sækja blómstraði landbúnaðurinn og trygg eftirspurn var eftir sykri og bómull landsins. Stjórnvöld þurftu skatttekjur til að greiða fyrir herinn og erlendan innflutning og ýttu því undir ræktun markaðsplantna til sölu í Evrópu. Egyptaland festist þannig í hlutverki útflutningshagkerfis.

Rómanska Ameríka

Ríki Rómönsku Ameríku urðu einnig útflutningshagkerfi. Eftir að þau losnuðu undan stjórn Spánar og Portúgals vildu þau iðnvæðast en stóðu frammi fyrir ýmsum hindrunum. Í byrjun nítjándu aldar hafði Brasilía flutt inn gufuvélar og byggt upp aðstöðu til sykurhreinsunar, kaffivinnslu og vefnaðarframleiðslu. Paragvæ reisti járnsteypuver og kom á gufuskipaferðum. Síle opnaði kolanámur og reisti sögunarmyllur og kornmyllur. Mörg ríki lögðu einnig járnbrautir. Þau urðu þó ekki mjög iðnvædd og þróun þeirra fór því aðra leið.

Það kaldhæðnislega var að sjálfstæðið var hluti vandans. Þegar Spánn og Portúgal stýrðu hagkerfum nýlendna sinna höfðu kaupmenn í Rómönsku Ameríku verið ósáttir við höftin. Reglurnar höfðu þó einnig lagt háa skatta á erlendar vörur og þannig verndað staðbundinn handverksiðnað. Nú gátu kaupmenn verslað við hvaða ríki sem þeir kusu og vörur framleiddar í Evrópu og Bandaríkjunum flæddu inn. Líkt og Indland og Egyptaland komust ríki Rómönsku Ameríku fljótt að raun um að ekki var hægt að framleiða eða selja eigin iðnaðarvörur jafn ódýrt og innfluttar vörur. Þau gátu heldur ekki framleitt nóg til að anna innlendri eftirspurn. Brasilíumenn og Sílemenn horfðu upp á silfur sitt streyma úr landi í stað þess að því væri varið heima fyrir.

Íbúar Rómönsku Ameríku áttuðu sig fljótt á því að meiri árangur næðist með áframhaldandi ræktun sykurs og kaffis, afurða sem höfðu verið undirstaða nýlenduhagkerfisins og enn var mikil eftirspurn eftir, en með tilraunum til að keppa við erlenda framleiðendur. Síðar á nítjándu öld framleiddi Brasilía gúmmí af sömu ástæðum og nýtti víðáttumikið land og fjölmennt vinnuafl í landbúnaði til að útvega iðnríkjum hráefni. Þótt þessar ákvarðanir væru rökréttar í augum plantekrueigenda og stjórnmálamanna festu þær fyrrverandi nýlendur Spánar og Portúgals í því hlutverki að útvega hráefni sem fékkst lægra verð fyrir en fullunnar vörur sem gerðar voru úr því.

Þótt ríki Rómönsku Ameríku seldu þannig mikið magn afurða markaðsplantna til Bandaríkjanna og Evrópu og auðguðu stétt plantekrueigenda urðu tekjur þeirra aldrei meiri en útgjöldin vegna innflutnings og ekki einu sinni jafnháar þeim. Þessi mismunur hafði neikvæð áhrif á samfélög Rómönsku Ameríku. Auðugir plantekrueigendur og sérfræðingar í borgum höfðu efni á verksmiðjuframleiddum vörum frá öðrum heimsálfum en landbúnaðarverkamenn ekki, sem jók stéttaskiptinguna. Þar að auki fjármögnuðu evrópskir og bandarískir bankar margar af þeim iðnaðarumbótum sem ríki Rómönsku Ameríku réðust í, svo sem byggingu náma og járnbrauta, og nauðsynlegur búnaður á borð við gufuvélar og aðrar vélar var fluttur inn frá Evrópu. Lítið fé varð því eftir í löndunum fyrir innlend verkefni á borð við vegagerð og lagningu ritsímalína. Svæðisbundin stríð á nítjándu öld ollu einnig óstöðugleika í Suður-Ameríku og trufluðu iðnvæðingu. Frá 1864 til 1870 barðist Paragvæ til dæmis gegn sameinuðum hersveitum Úrúgvæ, Brasilíu og Argentínu í Þríbandalagsstríðinu. Þegar stríðinu lauk höfðu það og smitsjúkdómar orðið stórum hluta íbúa Paragvæ að bana.

Ýmis öfl sameinuðust þannig um að gera iðnvæðingarviðleitni Rómönsku Ameríku að mestu árangurslausa og svæðið flutti áfram fyrst og fremst út afurðir markaðsplantna. Þótt járnbrautir væru lagðar voru þær yfirleitt stuttar leiðir sem tengdu innri héruðin við ströndina og gerðu útflutning hráefna mögulegan. Engin járnbrautarkerfi sem náðu yfir heil lönd þróuðust á borð við þau í Bandaríkjunum og Evrópu og rafvæðing náði aðeins til stærstu borganna.

Kína

Kína varð heldur ekki iðnveldi á nítjándu öld þrátt fyrir fólksfjölda, auð, náttúruauðlindir og langa hefð nýsköpunar og uppfinninga. Sagnfræðingar hafa nefnt ýmsar ástæður fyrir því.

Í fyrsta lagi gat enginn keppinautur í Austur-Asíu jafnast á við Kína að stærð, auð eða herstyrk og því þurfti landið ekki að keppa við neinn. Í öðru lagi var kínverska þjóðin fjölmenn og oft fátæk. Nóg var af vinnuafli og atvinnurekendur þurftu hvorki að bjóða há laun til að laða að starfsfólk né leysa verkafólk af hólmi með vinnusparandi vélum. Ólíkt því sem var í Evrópu voru flestar kolalindir Kína einnig langt frá þéttbýlis- og framleiðslumiðstöðvum. Kol voru skilvirkasti orkugjafinn fyrir gufuvélar í verksmiðjum og skiptu sköpum fyrir þróun járnbrauta.