Kaflayfirlit

Kaflayfirlit

9.1 Önnur iðnbyltingin

Á síðari hluta nítjándu aldar hófu iðnvædd ríki heims — Bretland, Frakkland, Belgía, Þýskaland og Bandaríkin — skeið annarrar iðnbyltingarinnar. Þau framleiddu vélar og aðrar vörur til iðnaðarnota, svo sem stál, gúmmí og efnavörur. Önnur iðnbyltingin byggðist á nýjum orkugjöfum á borð við rafmagn og brunahreyfilinn og einnig voru þróaðar nýjar samgöngu- og fjarskiptaaðferðir. Eftir því sem iðnvæddu ríkin urðu auðugri og voldugri tóku önnur ríki, svo sem Kanada, Ítalía, Rússland og Japan, einnig að iðnvæðast. Sum svæði sem bjuggu jafnframt yfir möguleikum til iðnvæðingar iðnvæddust þó ekki. Indland, Egyptaland, ríki Rómönsku Ameríku og Kína urðu þess í stað útflutningshagkerfi sem sáu iðnvæddum heimi fyrir hráefnum og mörkuðum.

9.2 Hvatar og leiðir heimsvaldastefnunnar

Ásókn iðnvæddra ríkja í ódýr hráefni leiddi þau til Afríku, Asíu og Kyrrahafssvæðisins. Þar náðu þau yfirráðum yfir löndum og stofnuðu nýlendur sem höfðu þann eina tilgang að útvega auðlindir, markaði og hafnir fyrir flota gufuknúinna kaupskipa. Mörg ríki reyndu að réttlæta heimsveldi sín handan hafsins með því að halda því fram að þau bættu hag fólks í hernumdum löndum, þrátt fyrir skýrar sannanir um skaðann sem þau ollu. Framfarir í læknisfræði, samgöngum og vopnatækni auðvelduðu mjög ásóknina í nýlendur.

9.3 Nýlenduveldi

Á síðari hluta nítjándu aldar og í upphafi þeirrar tuttugustu gerðu iðnvædd ríki heims tilkall til nýlendna í Afríku, Asíu og á Kyrrahafssvæðinu. „Kapphlaupið um Afríku“ leiddi til þess að nær öll álfan laut evrópskum yfirráðum. Frakkland byggði upp heimsveldi í Indókína og Japan gerði slíkt hið sama í Kóreu. Samkeppni um nýlendur varð stundum til þess að iðnveldin börðust sín á milli, eins og Japan og Rússland gerðu, og Bretland og Rússland voru nærri því að lenda í átökum um Mið-Asíu. Þessi ríki og Bandaríkin gerðu einnig tilkall til áhrifasvæða í Kína. Eyjar á Kyrrahafi voru jafnframt innlimaðar hratt í nýlenduveldi og Bandaríkin byggðu þar upp meginhluta nýlenduveldis síns með því að ná yfirráðum yfir Hawaii, Gvam og Filippseyjum.

9.4 Arðrán og andspyrna

Nýlenduvæðing hafði skelfilegar afleiðingar fyrir íbúa þeirra landa í Afríku, Asíu og á Kyrrahafssvæðinu sem heimsveldin sölsuðu undir sig. Fólk var arðrænt sem vinnuafl: það var látið rækta markaðsplöntur, safna gúmmíi og fílabeini og flytja evrópskar vörur um torfært landslag. Það fékk lág laun eða engin og var refsað harðlega ef það náði ekki kvótum. Nýlenduherrar báru með sér smitsjúkdóma sem ollu veikindum og dauða fólks og búfjár. Íbúar Afríku, Asíu og Kyrrahafseyja veittu andspyrnu með ýmsum hætti og létu margir lífið. Á Indlandi tók andspyrnan á sig mynd pólitískra samtaka.