9.3 Nýlenduveldi
9.3 Nýlenduveldi
Markmið
Að þessum hluta loknum átt þú að geta:
Á síðari hluta nítjándu aldar litu iðnvæddu ríkin á nýlendur sínar sem nauðsynlegar uppsprettur auðs og styrks. Sum þeirra, svo sem Bretland og Frakkland, höfðu stofnað nýlendur öld eða meira fyrr. Nú einbeittu þau sér að því að herða tökin á þeim og eignast fleiri. Bandaríkin, Þýskaland og Japan áttu engar nýlendur handan hafsins en sóttust nú eftir þeim.
Afríka
Iðnvæddu ríki Evrópu litu á Afríku og auðugar náttúruauðlindir hennar sem hinn mikla vinning og brugðust skjótt við til að sölsa hana undir sig. Í upphafi annarrar iðnbyltingarinnar réðu Evrópumenn yfir um 10 prósentum Afríku. Við lok aldarinnar, eftir „kapphlaupið um Afríku“, það er samkeppni Evrópuríkja um að stofna nýlendur þar, réðu þeir yfir 90 prósentum álfunnar. Yfir stærstu svæðunum réðu Bretland, Frakkland, Belgía og Þýskaland. Portúgal og Spánn gerðu enn tilkall til nýlendna sem þau höfðu eignast á fjórtándu og fimmtándu öld (mynd 9.16).
Evrópuríkin vildu nýlenduvæða álfuna til að fá aðgang að hráefni og nýjum mörkuðum fyrir vörur sínar, auka alþjóðlega virðingu og þjóðarstolt og ná hernaðarlegum yfirburðum yfir keppinautum. „Kapphlaupið um Afríku“ náði hámarki á Berlínarráðstefnunni 1884–1885 þegar Evrópuríkin úthlutuðu hvert öðru mismunandi hlutum álfunnar án nokkurrar aðkomu Afríkubúa. Sumir samningar viðurkenndu formlega nýlendur og landsvæði sem þegar voru undir stjórn þeirra en aðrir viðurkenndu ný tilkall. Nýlenduvæðingin hélt áfram frá 1880-árunum til 1910-áranna.
Frakkland
Frakkar höfðu verið tregir til að gera tilkall til nýlendna í Afríku. Þeir réðu eyjunni Gorée undan strönd Senegal og áttu nokkrar verslunarstöðvar inni í landi. Fyrir utan útþenslu inn í Senegal á 1850-árunum aðhöfðust þeir þó lítið fram undir lok nítjándu aldar. Þá komu Evrópuveldin saman á Berlínarfundinum 1878 til að ákveða örlög landsvæða hins sigraða Ottómanveldis í Norður-Afríku. Frakkland fékk Túnis.
Túnis hafði tekið mikil lán hjá Evrópuveldunum til að fjármagna uppbyggingu og nútímavæða her sinn. Þegar ríkið lýsti sig gjaldþrota árið 1869 stofnuðu Bretland, Frakkland og Ítalía nefnd til að stjórna fjármálum þess og tryggja endurgreiðslu lánanna. Á Berlínarfundinum vonaðist Ítalía til að eignast Túnis enda bjó þar þá nokkur fjöldi ítalskra borgara. Bretar vildu þó ekki að Ítalir réðu báðum megin Sikileyjarsunds og tefldu þannig aðgangi Breta að austanverðu Miðjarðarhafi í hættu. Þeir vildu hins vegar stuðning Frakka við tilkall sitt til Miðjarðarhafseyjunnar Kýpur. Þjóðverjar vildu að Frakkar beindu sjónum að Norður-Afríku fremur en meginlandi Evrópu, þar sem Þýskaland vildi auka eigin áhrif. Túnis féll því Frakklandi í skaut en Ítalía fékk þess í stað borgina Trípólí í Líbíu.
Bretar og Þjóðverjar sættu sig við að Frakkar eignuðust Túnis en Túnisbúar neituðu að viðurkenna þessa ráðstöfun. Árás Túnisbúa á frönsku nýlenduna Alsír árið 1881 gaf Frökkum tilefni til að ráðast inn í Túnis og gera landið að verndarríki. Það stjórnarform heimilaði stjórnvöldum Túnis undir forystu Muhammad III as-Sadiq að sjá um innanlandsmál en Frakkar réðu vörnum landsins og samskiptum þess við önnur ríki.
Þegar Frakkar áttuðu sig á að Belgar ásældust nágrannasvæði í Mið-Afríku brugðust þeir skjótt við til að eignast fleiri nýlendur. Frá 1880 til 1900 komust því margir hlutar Vestur-Afríku undir stjórn Frakka þegar franski flotaforinginn Pierre Savorgnan de Brazza, sem var fæddur á Ítalíu, ferðaðist um svæðið, samdi við staðbundna valdhafa og undirritaði samninga fyrir hönd Frakklands. Svæði sem nú eru sjálfstæð ríki eða hlutar ríkja urðu á skömmum tíma franskar eignir: Fílabeinsströndin, Benín, Níger, Malí, Máritanía, Kamerún, Mið-Afríkulýðveldið, Lýðveldið Kongó, Lýðstjórnarlýðveldið Kongó, Gabon, Búrkína Fasó og Tsjad. Auk þess að vera markaðir fyrir framleiðsluvörur gáfu þessar nýlendur af sér mikið af pálmaolíu sem var notuð til að smyrja iðnaðarvélar. Frakkar náðu einnig yfirráðum yfir Franska Sómalílandi, nú Djíbútí, í Austur-Afríku og eyjunni Madagaskar undan austurströnd álfunnar.
Yfirtaka Frakka á nýlendum þeirra í Afríku fór stundum friðsamlega fram, til dæmis þegar Brazza gerði samning við Illoh Makoko konung, valdhafa Batéké-fólksins, í núverandi Lýðveldi Kongó og Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó. Í öðrum tilvikum var um grimmilega landvinninga að ræða. Paul Voulet höfuðsmaður varð til dæmis alræmdur fyrir grimmd þegar hann fór um Franska Súdan, nú Níger, á leið sinni til Tsjadvatns. Hermenn Voulets rændu þorp sem þegar voru undir stjórn Frakka og nauðguðu og drápu íbúa þeirra.
Bretland
Suður-Afríka varð fyrsta fótfesta Breta í álfunni. Árið 1806 tóku Bretar formlega við stjórn hollensku Höfðanýlendunnar sem hollenskir kaupmenn höfðu stofnað á sautjándu öld. Suður-Afríku var ætlað að vera landnemanýlenda. Þegar breskir innflytjendur komu þangað voru Hollendingarnir sem þar bjuggu, nefndir Afríkanar eða Búar, hraktir sífellt lengra inn í landið, til norðurs og austurs, í Flutningunum miklu árið 1836. Þeir stofnuðu tvö sjálfstæð lýðveldi, Transvaal-lýðveldið og Óraníufríríkið, og létu Bretum Höfðanýlenduna eftir.
Annað áhugasvæði Breta í Afríku var Egyptaland, sem var kjörin uppspretta bómullar fyrir vefnaðarverksmiðjur þeirra. Frá fimmtándu öld höfðu Evrópumenn velt fyrir sér möguleikanum á að grafa skipaskurð yfir Súeseiðið sem skildi Asíu frá Afríku. Með því að tengja Miðjarðarhaf og Rauðahaf gætu skip komist til Indlandshafs og Kyrrahafs án þess að sigla fyrir suðurodda Afríku og viðskipti við Suður- og Austur-Asíu yrðu mun auðveldari. Nú virtist rétti tíminn kominn til að gera drauminn að veruleika. Árið 1854 leitaði franski stjórnarerindrekinn og athafnamaðurinn Ferdinand de Lesseps til Sa’id Pasha, sonar Muhammad Ali sem varð valdhafi Egyptalands og Súdans árið 1854, og bað um leyfi til að grafa skurð um egypskt landsvæði. Lesseps fékk leyfið og árið 1858 skipulagði hann hóp frá sjö löndum til að hanna skurð sem skip allra þjóða gætu siglt um. Framkvæmdir hófust árið 1859 og Súesskurðurinn var opnaður skipumferð árið 1869 (mynd 9.17).
Bretar höfðu í fyrstu lagst gegn skurðinum. Hann ógnaði yfirráðum þeirra yfir helstu siglingaleiðinni til Asíu, sem lá um bresku Höfðanýlenduna, og gerði verðmæta nýlendu þeirra Indland aðgengilegri en jafnframt berskjaldaðri. Afstaða Breta breyttist þó þegar Ismail Pasha, sem varð kedívi eða varakonungur Egyptalands og Súdans eftir andlát Sa’id Pasha frænda síns árið 1863, steypti sér í miklar skuldir við evrópska lánardrottna. Það gerði evrópskum hagsmunaaðilum kleift að ráðskast með hann. Hann var til dæmis neyddur til að koma á tvöföldu dómstólakerfi þar sem Evrópumenn sem sættu ákæru voru dæmdir af evrópskum en ekki egypskum dómurum. Árið 1875 gat Ismail Pasha ekki greitt skuldir sínar og seldi Bretum eignarhlut Egyptalands í Súesskurðinum. Hann var einnig neyddur til að fela breskum og frönskum embættismönnum stjórn fjármála Egyptalands.
Árið 1879 hófst uppreisn gegn áhrifum Evrópumanna í Egyptalandi undir forystu Ahmed Urabi ofursta. Þegar Ismail Pasha varð við kröfum Urabis um að víkja Bretum og Frökkum úr opinberum embættum fóru Bretland og Frakkland fram á að soldán Ottómanveldisins svipti Pasha völdum. Soldáninn gerði það og setti son hans Tawfiq Pasha, sem var leiðitamari, í hans stað. Hersveitir Urabis vildu ekki heldur viðurkenna Tawfiq sem valdhafa og héldu áfram baráttunni þar til Bretar sigruðu þær árið 1882 (mynd 9.18). Að loknu þessu stríði Breta og Egypta tóku Bretar yfir stjórn Egyptalands og Súdans til að verja fjárhagslega hagsmuni sína á svæðinu en Urabi var sendur í útlegð.
Þegar átökum Breta og hersveita Urabis var að ljúka kom upp ný ógn í Súdan þar sem yfirráð Breta höfðu verið veik. Árið 1881 hvatti trúarleiðtoginn Muhammad Ahmad Súdani til að losa sig undan stjórn Ottómanveldisins, sem í reynd þýddi að losna undan egypskri stjórn undir leiðsögn Breta. Muhammad Ahmad tók að kalla sig Mahdí, messías eða frelsara sem birtast myndi á jörðinni til að endurreisa „sanna“ iðkun íslams og hefja réttlætisskeið sem stæði í nokkur ár fyrir heimsendi. Muhammad Ahmad lýsti yfir trúarstríði gegn valdhafa Egyptalands og safnaði að sér fylgjendum. Tilraunir Breta til að halda yfirráðum yfir Súdan mistókust og fylgismenn Mahdís héldu áfram að treysta völd sín á svæðinu, jafnvel eftir andlát hans árið 1885.
Belgía
Belgía var eitt minnsta iðnvædda ríkið og þingmenn landsins töldu það hvorki hafa fé né herstyrk til að eignast og viðhalda nýlendum. Leopold II, annar konungur Belgíu og stjórnarskrárbundinn konungur, dreymdi þó um að stofna heimsveldi í Kongólægðinni í Mið-Afríku og lét ekki aftra sér. Evrópumenn höfðu kannað svæðið tiltölulega lítið, þar var mikið af auðlindum á borð við fílabein og gúmmí og ekkert annað Evrópuveldi gerði tilkall til þess. Árið 1876 stofnaði Leopold Alþjóðlega Afríkufélagið. Hann hélt því fram að markmið þess væri að „siðmennta“ frumbyggja Afríku og veita mannúðaraðstoð.
Háleitar yfirlýsingar Leopolds voru hins vegar lygar. Þótt Bretar og Frakkar tortryggðu áhuga hans á Kongó lofaði hann á Berlínarráðstefnunni árið 1884 að leggja enga tolla á innflutning nýlendunnar og sagðist aðeins bera hag Kongóbúa fyrir brjósti. Honum voru því fengin yfirráð yfir Kongó. Hann nefndi landið Fríríkið Kongó og stjórnaði því alfarið sem einkarekinni nýlendu sinni; það tilheyrði ekki belgíska ríkinu. Þótt Leopold efndi loforð sitt um að gera landið að fríverslunarsvæði fengu Evrópumenn þar frjálsar hendur til að arðræna og misþyrma afrísku verkafólki í hagnaðarskyni.
Þýskaland
Þýskaland kom seint inn í kapphlaupið um nýlendur vegna ýmissa aðstæðna. Fram til ársins 1871 samanstóð það af fjölmörgum þýskumælandi ríkjum og konungsríkjum í Norður- og Mið-Evrópu en ekkert þeirra var nógu auðugt eða valdamikið til að stofna nýlendur. Eftir sameiningu landsins árið 1871 átti það enn ekki úthafsflotann sem þurfti til að eiga viðskipti við nýlendur og verja þær. Fyrsti kanslari þess, Otto von Bismarck, gegndi embætti frá 1871 til 1890 og hafði í fyrstu engan áhuga á heimsveldi handan hafsins.
Bismarck taldi upphaflega að heimsveldisbygging væri heimskulegt fyrirtæki sem kostaði meira en það skilaði. Á 1880-árunum hafði hann þó skipt um skoðun, ef til vill vegna áhrifa þýskra kaupmanna sem sóttust eftir viðskipta- og fjárfestingartækifærum handan hafsins eða vegna háværra krafna almennings um að auka virðingu Þýskalands með því að eignast nýlendur. Í Afríku gerði Þýskaland tilkall til svæða sem voru dreifð um álfuna og Frakkland og Bretland höfðu ekki þegar nýlenduvætt. Þau náðu frá Tógólandi, nú Tógó og hluta Gana, og þýska Kamerún, nú hlutum Kamerún, Tsjad, Mið-Afríkulýðveldinu og Gabon, í vestri til þýsku Suðvestur-Afríku, nú Namibíu, og þýsku Austur-Afríku, nú Rúanda, Búrúndí og hluta Tansaníu.
Ítalía
Ítalía var síðasta Evrópuveldið til að stofna nýlendur í Afríku. Árið 1884 keypti ítalskt skipafélag Assabflóa, hafnarborg við Rauðahaf, af staðbundnum soldáni. Árið 1886 tóku Ítalir yfir egypsku hafnarborgina Massawa við Rauðahaf að áeggjan Breta, sem vildu koma í veg fyrir að Frakkar eignuðust fleiri landsvæði á svæðinu.
Árið 1889 gerði Ítalía tilkall til Erítreu sem nýlendu. Ríkið gerði einnig Wuchale-samninginn við Menelik II sem varð keisari Eþíópíu sama ár. Í ítölsku útgáfu samningsins var Menelik lofað hernaðarlegri og fjárhagslegri aðstoð gegn því að Ítalir fengju yfirráð yfir Erítreu og utanríkismálum hennar. Í eþíópísku útgáfunni gat keisarinn valið hvort hann samþykkti eða hafnaði yfirráðum Ítala. Þegar Ítalía krafðist þess árið 1895 að ákvæðum ítölsku útgáfunnar yrði framfylgt hófst stríð.
Átökunum lauk með smánarlegum ósigri Ítala í orrustunni við Adwa árið 1896 þegar hersveitir þeirra mættu miklu fjölmennara eþíópísku liði. Sex þúsund Ítalir féllu, þrjú þúsund voru teknir til fanga og aðrir flúðu af vígvellinum og skildu eftir ellefu þúsund riffla sem Eþíópíumenn tóku. Þegar dimmdi réðust eþíópískir bændur á hermenn sem höfðu dregist aftur úr á flóttanum og drápu þá. Óeirðir brutust út í Róm og Napólí þegar fréttirnar bárust og Ítalir kröfðust þess að allir hermenn yrðu kallaðir heim og reyndu að stöðva herflutningalestir. Orrustan við Adwa markaði að mestu lok útþenslu Ítala í Afríku. Menelik II leyfði Ítalíu að halda yfirráðum yfir Erítreu en samningurinn sem batt enda á stríðið staðfesti sjálfstæði Eþíópíu að nýju (mynd 9.19).
Átök Evrópuveldanna
Þótt stöðvað hefði verið útþenslu Ítala í Afríku héldu hin stórveldin áfram að auka áhrif sín, stundum með aðstoð einkaaðila. Bretinn Cecil Rhodes hóf til dæmis ungur störf í demantaviðskiptum Suður-Afríku og stofnaði árið 1888 fyrirtækið De Beers sem náði fljótlega einokun á demantamarkaðinum. Árið 1890 varð Rhodes forsætisráðherra Höfðanýlendunnar.
Markmið Rhodes var að stækka breska heimsveldið í sunnanverðri Afríku. Árið 1889 veitti breska ríkisstjórnin honum leyfisbréf sem heimilaði fyrirtæki hans, Breska Suður-Afríkufélaginu, að gera samninga við staðbundna valdhafa, fá hjá þeim sérleyfi til námuvinnslu og stjórna í raun löndum þeirra. Rhodes og fulltrúar hans færðu þannig áhrif Breta norður frá Limpópófljóti í Suður-Afríku, yfir Sambesífljót og til Mið-Afríku. Árið 1895 nefndu þeir landsvæðið Ródesíu, nú Sambíu og Simbabve.
Rhodes sóttist ekki aðeins eftir persónulegum auði og völdum heldur vildi hann einnig auka viðveru Breta í Afríku og skapa rými svo engilsaxar, sem hann taldi æðri kynþátt, gætu fjölgað sér. Rhodes var kynþáttahatari og bar enga virðingu fyrir Afríkubúum. Til að styrkja yfirráð Breta í Mið-Afríku, þar sem Þýskaland, Belgía og Portúgal gerðu einnig tilkall til lands, lagði hann til járnbraut frá Höfðaborg til Kaíró sem ætti að tengja saman nýlendur Breta í Austur-Afríku (mynd 9.20). Hann taldi að tengingin myndi auðvelda stjórn breska heimsveldisins í Afríku og laða að fleiri landnema og breska ríkisstjórnin samþykkti áformin.
Ýmsar hindranir voru þó í vegi. Í fyrsta lagi hafði Þýskaland stofnað nýlenduna Þýsku Austur-Afríku, nú Búrúndí, Tansaníu og Rúanda, árið 1891 og lokaði hún í raun fyrir fyrirhugaða legu járnbrautarinnar. Portúgal mótmælti einnig og hélt því fram að ríkið réði landinu milli nýlendna sinna Angóla og Mósambík, sem náði yfir stóran hluta þess sem Rhodes gerði tilkall til sem Ródesíu. Bretar höfnuðu tilkalli Portúgala en önnur hindrun var að Bretar réðu ekki Súdan; þar réð her Mahdista.
Árið 1896 óttuðust Bretar að erlent keppinautaríki kynni að ná Súdan og fól Sir Herbert Kitchener að endurheimta landið. Einnig var óttast að valdhafi Mahdista, Abdullah Ibn-Muhammed Al-Khalifa, kynni að gera bandalag við Menelik II til að hrekja Evrópumenn á brott. Sama ár sendu Frakkar leiðangra bæði frá Franska Sómalílandi, Djíbútí, í Austur-Afríku og frá Senegal í vestri til að ná yfirráðum yfir Súdan. Frakkar vildu gera tilkall til landsins svo þeir gætu lagt járnbraut frá austri til vesturs sem tengdi nýlenduna Franska Sómalíland við eignir þeirra í Vestur- og Mið-Afríku.
Á meðan Frakkar héldu jafnt og þétt yfir Sahara hélt Kitchener suður með Níl með egypskan og súdanskan her, lagði járnbrautir og endurheimti bæi undan stjórn Mahdista eftir því sem honum miðaði áfram. Í september 1898 mættu Kitchener og hersveitir hans, sem breskt herlið hafði bæst við, loks Al-Khalifa, valdhafa Mahdista, við Omdurman og sigruðu hann. Áður en Kitchener gat endurheimt það sem eftir var af Súdan var hann þó sendur til bæjarins Fashoda þar sem fyrirhugaðar járnbrautir Breta og Frakka áttu að skerast (mynd 9.21). Frakkar höfðu komið þangað frá Senegal nokkrum mánuðum fyrr og gert tilkall til bæjarins. Herirnir tveir biðu fyrirmæla frá ríkisstjórnum sínum í september og október og almennir borgarar í báðum löndum lýstu því hástöfum yfir að þeirra þjóð hefði á réttu að standa. Breski konungsflotinn bjó sig undir stríð. Fashoda-deilan, eins og atvikið nefnist, lauk þegar Frakkar drógu tilkall sitt til baka eftir að hafa áttað sig á að Bretar höfðu meiri eldstyrk. Ríkin tvö sömdu síðan um markalínu milli áhrifasvæða sinna í Afríku.
Lokatilraun Breta til að ná yfirráðum yfir landsvæði í Afríku var Búastríðið. Spenna hafði aukist milli bresku Höfðanýlendunnar og Búalýðveldanna Óraníufríríkisins og Transvaal-lýðveldisins. Árið 1877 lýstu Bretar yfir innlimun Transvaal-lýðveldisins og átök brutust út milli breskra hersveita og Búa í fyrra Búastríðinu. Bretar biðu afgerandi ósigur og neyddust til að viðurkenna sjálfstæði Suður-Afríkulýðveldisins, eins og Transvaal-lýðveldið nefndist nú.
Árið 1900, eftir misheppnaða árás Breta inn í Suður-Afríkulýðveldið, settust Búar um byggðir Breta í Höfðanýlendunni. Bretar svöruðu skæruhernaði Búa með stefnu brenndrar jarðar og eyðilögðu heimili, býli og búfé þeirra til að svipta þá fæðu og skjóli. Konur og börn Búa voru neydd í fangabúðir þar sem nær þrjátíu þúsund létust úr sjúkdómum eða hungri. Stríðinu lauk árið 1902 og Höfðanýlendan innlimaði Suður-Afríkulýðveldið og Óraníufríríkið. Árið 1910 sameinuðust Búalýðveldin tvö, Höfðanýlendan og breska nýlendan Natal í Suður-Afríkusambandinu.
Asía
Þrátt fyrir útþenslu Breta í Afríku var Indland áfram mikilvægasta landsvæði þeirra handan hafsins. Landið hafði verið eign Breska Austur-Indíafélagsins sem stjórnaði um það bil helmingi þess beint. Árið 1857 gerðu þó múslimskir og hindúískir hermenn í þjónustu félagsins, svonefndir sepoy-hermenn, uppreisn. Þegar breski herinn hafði brotið uppreisnina á bak aftur árið 1858 leysti þingið Breska Austur-Indíafélagið upp og tók við stjórn landsvæðisins sem það hafði ráðið. Staðbundnir valdhafar sem Austur-Indíafélagið hafði viðurkennt og höfðu haldið tryggð við það fengu að nafninu til að stjórna ríkjum sínum áfram en urðu í raun undirgefnir Bretum. Viktoría drottning var formlega lýst keisaraynja Indlands árið 1876 og síðasti mógúlkeisarinn, sem hafði ekki tekið virkan þátt í uppreisninni, var sendur í útlegð. Með þessum valdaskiptum hófst tímabil beinnar stjórnar Breta sem nefnt er Breska rajið.
Indland sá Bretlandi fyrir lífsbjörginni; án hennar hefði ríkið líklega ekki getað viðhaldið þeim auði og völdum sem tryggðu því yfirburðastöðu gagnvart öðrum ríkjum heims mestalla nítjándu öldina. England lagði ekki á háa tolla eins og mörg iðnvædd ríki og innfluttar vörur flæddu því inn í landið og urðu ráðandi á markaðinum. Um miðja nítjándu öld hafði England breytt hagkerfi sínu að mestu í framleiðsluhagkerfi og var jafnframt háð viðskiptum við önnur lönd um matvæli. Landið var því með neikvæðan viðskiptajöfnuð við stærstan hluta heimsins, það er keypti meira af öðrum ríkjum en þau keyptu af því. Þetta ójafnvægi ógnaði Bretlandi efnahagslegu hruni.
Indland bjargaði Bretlandi frá þessum örlögum en indverska þjóðin greiddi fyrir það háu verði. Til að draga úr óhagstæðum viðskiptajöfnuði Breta voru indverskir bændur neyddir til að rækta markaðsplöntur á borð við bómull og te til að sjá breskum verksmiðjum og heimilum fyrir aðföngum. Há vörugjöld voru lögð á indverskan vefnað og því var ódýrara fyrir indverska neytendur að kaupa ensk efni en þau sem framleidd voru í eigin landi. Breskir embættismenn lögðu háa skatta á indversku þjóðina til að greiða hermönnum og embættismönnum Breta sem störfuðu á Indlandi. Skatttekjurnar voru einnig notaðar til að kaupa frá Bretlandi teina, eimreiðar og víra fyrir járnbrautir og ritsímalínur á Indlandi. Nýju innviðirnir voru fyrst og fremst byggðir til að flytja breskar framleiðsluvörur inn í landið til sölu og indverskar markaðsplöntur til strandar og áfram til Bretlandseyja. Þeir komu nýlenduherrunum að mun meira gagni en nýlenduþjóðinni.
Tilraunir Breta til að ná yfirráðum á svæðum í Asíu handan Indlands og Hong Kong strönduðu oft á Rússlandi sem vildi einnig auka áhrif sín þar. Langvinn valdabarátta ríkjanna tveggja nefndist Stóri leikurinn. Frá 1850-árunum til 1870-áranna náði Rússland yfirráðum yfir konungsríkjum tyrkneskumælandi þjóða í Mið-Asíu og innlimaði þau í heimsveldi sitt sem héraðið Túrkestan (mynd 9.22). Rússar héldu því fram að aðgerðirnar væru nauðsynlegar til að „siðmennta“ íbúa svæðisins og vernda mikilvægar viðskiptaleiðir. Bretar óttuðust að Rússar reyndu einnig að innlima Indland. Til að verja verðmætustu eign sína vildu Bretar nota emírsdæmið Afganistan sem stuðpúðaríki. Þegar stjórnarerindrekum þeirra var synjað um inngöngu í Afganistan árið 1878 réðst breski herinn inn í landið. Bretar fóru með sigur af hólmi og fengu rétt til að annast samskipti Afganistans og Rússlands. Þegar Rússar náðu yfirráðum yfir stórum hluta núverandi Túrkmenistans árið 1881 ákvörðuðu Evrópuríkin tvö í sameiningu landamæri sjálfstæðs Afganistans og rússnesks yfirráðasvæðis og bundu þannig enda á alvarlegan ágreining sinn.
Rússar vildu einnig auka yfirráð sín við austasta enda heimsveldisins á Kyrrahafsströndinni. Þar lentu þeir þó í átökum við nýtt heimsveldisríki — Japan. Japan skorti mörg þeirra hráefna sem nauðsynleg voru til iðnvæðingar og hóf því, líkt og önnur iðnvædd ríki, að leita þeirra erlendis. Fyrst náði Japan yfirráðum yfir Ryukyu-eyjum og gerði einnig tilkall til Kúrileyja og Sakhalíneyjar (mynd 9.23). Rússland gerði þó einnig tilkall til þessara landsvæða og um tíma réðu ríkin tvö Sakhalíneyju saman. Árið 1875 féll Japan frá tilkalli sínu til eyjarinnar gegn fullum yfirráðum yfir Kúrileyjum.
Eftirsóttasti vinningur Japans var Kórea, sem þá var að mestu einangrað skattland Kína. Japanir áttu viðskipti við Kóreu en í takmörkuðum mæli. Árið 1873 hóf Gojong konungur Kóreu þó að íhuga að opna landið fyrir umheiminum. Japanir vildu tryggja sér forskot og sendu því fallbyssuskip árið 1876 til að neyða Kóreu til að undirrita vináttusamning Japans og Kóreu, Ganghwa-samninginn, áður en landið gæti gert viðskiptasamninga við önnur ríki. Samningurinn heimilaði Japönum meðal annars að stofna verslunarhafnir til viðbótar þeirri sem þeir höfðu þegar aðgang að. Hann heimilaði jafnframt japönskum kaupmönnum að búa og starfa í Kóreu og lúta þar aðeins japönskum lögum. Auk þess var lýst yfir að Kórea væri ekki lengur skattland Kína (mynd 9.24).
Kínverjar vildu ekki gefa yfirráð sín svo auðveldlega eftir og röð uppreisna og liðhlaupa í Kóreu á 1880-árunum gaf þeim tækifæri til að treysta völd sín að nýju. Árið 1885 samþykktu þó bæði Japan og Kína að kalla hersveitir sínar heim frá Kóreuskaga samkvæmt samkomulagi ríkjanna frá 1885. Þetta kom tímabundið í veg fyrir vopnuð átök ríkjanna en ófriður hófst fljótlega. Árið 1894 var Kim Ok-Kyun, leiðtogi í Kóreu sem studdi Japani, myrtur í Shanghai og reiðir Japanir biðu færis á að takast á við Kínverja. Sama ár fór Donghak-uppreisnin um Kóreu þegar óánægðir bændur kröfðust samfélagsumbóta. Það gaf Kínverjum tilefni til að senda herlið til Kóreu í trássi við samninginn við Japan. Japanir sendu þá hersveitir gegn Kínverjum og fyrra stríð Kína og Japans hófst.
Þótt her Kína væri mun fjölmennari var floti Japans miklu nútímalegri og sigraði Kínverja auðveldlega. Kína var auðmýkt og undirritaði Shimonoseki-samninginn árið 1895. Með honum viðurkenndi það sjálfstæði Kóreu og lét Japan eftir landsvæði á Liaodong-skaga í Mansjúríu ásamt Taívan og Penghu-eyjum. Japan hafði nú eignast heimsveldi. Japanir áttuðu sig þó fljótt á að þeir þyrftu að verja ávinning sinn gegn gömlum keppinauti, Rússlandi. Árið 1896 steyptu Kóreumenn, sem voru reiðir vegna þess að fulltrúar Japana höfðu myrt drottningu þeirra sem studdi Kína, ríkisstjórninni sem studdi Japani. Þegar áhrif Japana dvínuðu jukust áhrif Rússa og þeir fengu fljótlega réttindi til námuvinnslu og skógarhöggs á norðanverðum Kóreuskaga.
Rússar tóku einnig að seilast inn á áhrifasvæði Japana í Mansjúríu. Eina Kyrrahafshöfn Rússlands, Vladivostok, fraus oft. Rússar leituðu að íslausri heilsárshöfn, leigðu landsvæði af Kínverjum á Liaodong-skaga árið 1897 og byggðu þar nýja höfn, Port Arthur. Tortryggnir Japanir buðu Rússum frjálsar hendur á Liaodong-skaga gegn því að Japan héldi yfirráðum yfir Kóreu. Þegar Rússar neituðu málamiðlun réðust Japanir á rússneska flotann við Port Arthur veturinn 1904 og stríð Rússlands og Japans hófst. Enn á ný sigraði Japan miklu stærra ríki. Portsmouth-samningurinn, sem var undirritaður í september 1905, viðurkenndi rétt Japans til Kóreu og færði Japan yfirráð yfir sunnanverðri Mansjúríu. Japan innlimaði Kóreu formlega árið 1910.
Á meðan Japan, Rússland og Bretland kepptu um yfirráð í Asíu hélt Frakkland sig að mestu til hlés. Helsta áhugasvæði Frakka í álfunni var Indókína, nú Víetnam, Laos og Kambódía. Árið 1858 skipaði keisari Víetnams frönskum trúboðum í landinu að fara. Napóleon III svaraði með því að senda fallbyssuskip til að vernda trúboða og kristna trúskiptinga þeirra og neyddi keisarann til að láta Frakklandi eftir yfirráð yfir þremur héruðum í suðri. Þegar valdhafi Víetnams reyndist ófús til að hlíta ákvæðunum sneru hersveitir aftur árið 1862 og neyddu hann til að láta enn meira landsvæði af hendi. Árið 1887 höfðu Frakkar stofnað verndarríki í þeim héruðum Víetnams sem eftir voru og í Kambódíu, skattlandi keisara Síams, nú Taílands. Laos var einnig landsvæði Síams en varð hluti af Franska Indókína eftir stutt hernaðarátök milli Síams og Frakklands árið 1893.
Kínverjar gátu lítið aðhafst á meðan Asíu var gleypt. Á síðari hluta nítjándu aldar var Kína aðeins skuggi fyrri veldis. Ósigur í ópíumstríðunum 1839 og 1856 hafði veikt ríkið og friðarsamningarnir sem bundu enda á síðara ópíumstríðið höfðu neytt það til að opna fleiri hafnir og heimila breskum, frönskum, rússneskum og bandarískum borgurum að ferðast frjálst og njóta undanþágu frá kínverskri lögsögu. Í því fólst að meðan þeir dvöldu í Kína lutu þeir aðeins lögum eigin ríkja. Kína var einnig neytt til að heimila kristniboð.
Margir Kínverjar óttuðust hve illa landið gat varið sig gegn erlendum ógnum og hófu á 1860-árunum að krefjast umbóta. Meðal þeirra var Feng Guifen, fræðimaður og embættismaður sem mælti með upptöku vestrænnar hernaðartækni og námi í vestrænum vísindum. Herforingjar á borð við Zeng Guofan og Li Hongzhang studdu einnig þessar umbætur. Umbótasinnuðu sjálfsstyrkingarhreyfinguna studdi Gong prins, sem hafði samið við bresku og frönsku innrásarmennina árið 1860. Komið var á fót vopnasmiðjum til að smíða og geyma nútímavopn og skipasmíðastöðvum til að smíða nútímaherskip (mynd 9.25). Leitast var við að leggja járnbrautir og ritsímalínur og opna járn- og kolanámur. Þótt leiðtogar hreyfingarinnar héldu áfram fast í hefðbundin konfúsísk gildi studdu þeir einnig umbætur í menntun með nýrri áherslu á stærðfræði, vísindi og erlend tungumál, svo þýða mætti erlendar bækur, í stað konfúsískra fornrita. Þeir litu á sjálfsstyrkingarhreyfinguna sem leið til að bjarga Qing-ættinni en ekki grafa undan henni.
Tilraunir til nútímavæðingar mættu andstöðu. Embættismenn sem voru rótgrónir í konfúsískum lærdómi töldu nýju áhersluna á vísindi og tækni ógna völdum sínum. Margir Kínverjar voru einnig tregir til að leyfa útlendingum að fjárfesta í eða eiga járnbrautir og verksmiðjur. Sjálfsstyrkingarhreyfingin varð fyrir miklu áfalli árið 1895 þegar Kína beið ósigur fyrir Japan í fyrra stríði Kína og Japans. Gagnrýnendur hreyfingarinnar spurðu hvers vegna Kína reyndi að breytast þegar breytingarnar skiluðu ekki þeim herstyrk sem umbótasinnar höfðu lofað.
Eftir ósigur Kína árið 1895 sóttust Evrópuríkin og Bandaríkin eftir enn meiri forréttindum. Frakkar náðu yfirráðum yfir héruðunum Guizhou, Guangxi og Yunnan. Bretar juku áhrif sín í Jangtsefljótsdalnum. Þjóðverjar fengu yfirráð yfir Gulafljótsdalnum norðar ásamt Shandong-skaga og Jiaozhou-flóa. Fljótlega höfðu nær öll iðnvæddu ríkin fengið sérleyfissvæði, afmörkuð svæði innan hafnarborga á borð við Tianjin og Shanghai þar sem þau nutu undanþágu frá kínverskri lögsögu.
Árið 1900 undirrituðu nokkur þessara ríkja samning við kínversku stjórnina að undirlagi Johns Hay, utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Samningurinn kom á stefnu opinna dyra þar sem Kína samþykkti viðskipti við öll ríki með sömu skilmálum. Þannig gat ekkert iðnveldanna náð forskoti á hin. Í staðinn lofuðu þau að innlima ekkert landsvæði Kína.
Kyrrahafið
Nýlenduvæðing Evrópumanna á Kyrrahafssvæðinu hafði hafist á sextándu öld þegar Spánn gerði tilkall til Filippseyja. Frakkland og Bretland gerðu einnig tilkall til Kyrrahafseyja á átjándu öld og fram á fyrri hluta þeirrar nítjándu. Bretar stofnuðu nýlendu í Ástralíu árið 1788 og nýlenduvæddu Nýja-Sjáland árið 1840. Frakkar gerðu Tahítí að verndarríki árið 1842. Á síðari hluta nítjándu aldar voru þær eyjar sem ekki tilheyrðu þegar stórveldi innlimaðar hratt í stærri nýlenduveldi.
Í sumum tilvikum sömdu keppinautar um að skipta með sér stórum eyjum eða eyjaklösum. Árið 1899 sömdu Þýskaland, Bretland og Bandaríkin til dæmis formlega um að skipta Samóaeyjum milli Þýskalands, sem tók yfir þær eyjar sem nú nefnast Samóa, og Bandaríkjanna, sem fengu það sem nú nefnist Bandaríska Samóa. Gegn því að Bretar féllu frá öllu tilkalli til eyjanna lét Þýskaland þeim eftir yfirráð yfir hluta landsvæða sem það hafði numið á Norður-Salómonseyjum og veitti tilslakanir varðandi eignir sínar í Afríku. Erlendu veldin gengu enn lengra og afnámu konungdæmið á Samóa.
Bandaríkin voru sérlega umsvifamikil á Kyrrahafssvæðinu. Ólíkt hinum iðnveldunum höfðu þau ekki reynt að gera tilkall til neinna hluta Afríku eða Asíu, að undanskildum nokkrum viðskiptafríðindum í Kína. Á síðari hluta nítjándu aldar byggðu þau upp landið og nýttu auðlindir innan landamæra sinna í Norður-Ameríku. Þau færðust jafnt og þétt vestur frá Atlantshafi til Kyrrahafs og eignuðust á leiðinni landsvæði af Frakklandi, Bretlandi og Mexíkó með kaupum, samningum eða landvinningum. Til að ryðja land fyrir bændur, búgarðseigendur, námuverkamenn og timburfyrirtæki höfðu alríkisstjórnvöld við lok aldarinnar þvingað frumbyggja inn á verndarsvæði. Árið 1867 keyptu Bandaríkin rússnesku nýlenduna Alaska. Á 1890-árunum höfðu þau numið allt hið víðfeðma landsvæði sitt og tóku að líta út fyrir landsteinana. Bandaríkin vildu aðgang að auðæfum Kína og jafnframt land til að rækta sykurreyr, eina þeirra matjurta sem þau gátu ekki framleitt í nægu magni til eigin þarfa.
Fyrsta mikilvæga skref Bandaríkjanna til að eignast landsvæði fyrir heimsveldi utan meginlands Norður-Ameríku var að ná yfirráðum yfir Hawaii. Þótt ríkið hefði innlimað nokkrar smáeyjar í Kyrrahafi, meðal annars Baker-eyju, Howland-eyju og Midway-rifið, hafði það aðeins gert það til að safna gúanói til áburðar og hvorki byggt eyjarnar upp né numið þær.
Fólk frá Bandaríkjunum hafði heimsótt og búið í konungsríkinu Hawaii frá miðri nítjándu öld og þar bjó allstórt bandarískt samfélag sem átti land. Margir ræktuðu sykur til útflutnings til Bandaríkjanna. Árið 1887 voru Ættjarðarsamtök Hawaii stofnuð. Félagar voru aðallega Bandaríkjamenn og samtökin neyddu Kalakaua konung Hawaii til að samþykkja nýja stjórnarskrá sem svipti marga frumbyggja Hawaii kosningarétti en veitti bandarískum fasteignaeigendum rétt til að kjósa og gegna opinberum embættum. Árið 1890 samþykkti Bandaríkjaþing nýjan toll sem hækkaði gjöld á erlendum sykri. Það hækkaði verð á sykri frá Hawaii og ógnaði hagnaði bandarískra plantekrueigenda. Ef Bandaríkin innlimuðu Hawaii yrði sykurinn þó ekki lengur skattlagður sem innflutt vara og plantekrueigendurnir nytu forskots.
Þegar Kalakaua lést árið 1891 tók systir hans Liliuokalani við hásætinu (mynd 9.26). Henni gramdist afskipti Bandaríkjanna af stjórnvöldum Hawaii og lagði til nýja stjórnarskrá sem endurvekti kosningarétt margra frumbyggja Hawaii en svipti bandaríska og evrópska íbúa honum. Hópur samsærismanna, aðallega Bandaríkjamanna, óttaðist að missa pólitísk völd á Hawaii og að vonir um innlimun yrðu að engu og neyddi Liliuokalani því til að segja af sér árið 1893. Bandaríkin innlimuðu Hawaii árið 1898.
Innlimun Hawaii var ekki eina heimsvaldasinnaða landvinningaaðgerð Bandaríkjanna árið 1898. Árið 1895 höfðu íbúar Kúbu, einnar fárra nýlendna Spánar sem eftir voru, risið upp og krafist sjálfstæðis. Bandarísk fyrirtæki höfðu fjárfest mikið á Kúbu og mörg áttu viðskipti við spænsku nýlenduna. Kúbversku byltingarmennirnir báðu um aðstoð við að öðlast sjálfstæði en Grover Cleveland Bandaríkjaforseti var staðráðinn í að gæta hlutleysis. Þegar óeirðir í Havana ógnuðu lífi og eignum Bandaríkjamanna í desember 1897 sendi William McKinley forseti þó orrustuskipið USS Maine til að vernda þau. Í febrúar 1898 var sprenging um borð í skipinu kennd við spænskt tundurdufl. Dagblöð og almenningur kröfðust þess að Bandaríkjastjórn „mundi eftir Maine“ og hefndi mannfallsins og Bandaríkjaþing lýsti yfir stríði á hendur Spáni 25. apríl 1898.
Tveimur dögum síðar sigldi George Dewey, flotaforingi Bandaríkjanna, frá Hong Kong til Filippseyja, annarrar spænskrar nýlendu. Dewey sigldi inn á Manilaflóa og eyddi spænska flotanum á skömmum tíma. Stríðið á Kúbu gekk einnig hratt og Bandaríkjunum í hag. Síðustu tvær eyjanýlendur Spánar, Gvam og Púertó Ríkó, gáfust upp eftir lítilsháttar átök. Í desember 1898 viðurkenndi Spánn sjálfstæði Kúbu, lét Gvam og Púertó Ríkó af hendi við Bandaríkin og heimilaði þeim að kaupa Filippseyjar. Tíma Spánar sem nýlenduveldis var lokið en tími Bandaríkjanna rétt að hefjast.
Ekki studdu allir í Bandaríkjunum að Filippseyjar yrðu bandarískt landsvæði en margir gerðu það. Nálægð eyjanna við Kína höfðaði til þeirra sem sóttust eftir viðskiptum við Kínverja. Margir óttuðust að Japan eða Evrópuveldi á borð við Þýskaland næði yfirráðum yfir eyjunum ef Bandaríkin gerðu ekki tilkall til þeirra. Þjóðverjar reyndu raunar að koma sér upp bækistöð á Filippseyjum aðeins fáeinum vikum eftir að spænsku hersveitirnar gáfust upp.