1.3 Orsakasamhengi og túlkun í sagnfræði
1.3 Orsakasamhengi og túlkun í sagnfræði
Námsmarkmið
Við lok þessa hluta átt þú að geta:
Sagnfræðinám hefur aldrei einskorðast við að rekja liðna atburði. Það snýst um að minnast sameiginlegrar fortíðar okkar, mynda mannleg tengsl sem ná yfir aldir og hjálpa okkur að kynnast sjálfum okkur betur. Þegar við höfum lært að draga saman eins margar staðreyndir og kostur er verðum við að huga að næsta skrefi — að skilja orsakasamhengi. Orsakasamhengi skýrir hvers vegna atburðir gerast; með því að skilja það komast sagnfræðingar að kjarna málsins. Þau voldugu öfl sem starfa á opinberum vettvangi og breyta samfélagi og stjórnvöldum koma einnig við sögu þegar einstaklingar taka ákvarðanir um eigið líf. Hvaða öfl móta þá söguna, beina henni í eina átt eða aðra og knýja fram breytingar bæði í lífi einstaklinga og samfélaginu í heild?
Við sjáum öll þessar sögulegu orsakir í ljósi eigin reynslu, aðstæðna og gildismats. Sagnfræðingar, einkum þeir sem menntaðir hafa verið á síðustu áratugum, leitast við að draga úr hlutdrægni eins og kostur er, en við getum ekki með öllu slitið okkur frá umhverfi okkar og skoðunum. Hlutdrægni getur jafnvel stundum verið jákvætt afl og gert okkur kleift að skoða fortíðina á nýjan hátt. Á sjöunda og áttunda áratug tuttugustu aldar fóru sagnfræðingar til dæmis að draga í efa hefðbundna áherslu fræðigreinarinnar á valdastéttir og leituðu nýrra heimilda sem vörpuðu ljósi á líf venjulegs fólks. Hlutdrægni í þágu gagnmenningar og stjórnmála samtímans hvatti þá til að fræðast um reynslu alls fólks.
Stig orsakasamhengis
Í leit sinni að því hvers vegna atburður átti sér stað skoða sagnfræðingar bæði nánustu aðdraganda hans og langtímaþætti. Orsakir eru ekki allar jafnmikilvægar; við þurfum að raða þeim eftir mikilvægi. Byrjum á hugaræfingu. Á þessari stundu í lífi þínu ertu að lesa þessa kennslubók. Hvers vegna? Kannski myndir þú svara: „Af því að kennarinn sagði mér að gera það og efnið verður á prófinu.“ Það er vissulega gild ástæða. Ef þú hugsar aðeins dýpra gætirðu einnig sagt: „Mig langar að standa mig vel í námi svo að mér vegni vel.“ Og á enn dýpra stigi: „Samfélagið segir mér að menntun sé nauðsynleg til að ég geti nýtt hæfileika mína til fulls, öðlast lífsfyllingu og tekið þátt í samfélaginu.“
Hugleiddu allt annað sem varð til þess að þú ert hér á þessari stundu. Engin svör eru röng; kannaðu einfaldlega mismunandi stig orsaka þess að þú lest núna. Raðaðu þeim síðan eftir mikilvægi. Hvaða orsakir höfðu mest áhrif á þig og hverjar voru fjarlægari? Svar þitt gæti líkst pýramída (Mynd 1.10). Frumorsökin er nærtækust. Hún er neistinn. Annars stigs orsök er einu skrefi fjarlægari. Þriðja stigs orsök veitir víðara samhengi.
Til að öðlast raunverulegan skilning á því hvers vegna þú lest kennslubókina þurftir þú að hafa góða sjálfsþekkingu, skilja tengsl menntunar og starfsframa og meta hvernig félagslegir þættir, svo sem það gildi sem atvinnurekendur leggja á menntun, hafa áhrif á ákvarðanir þínar. Því fleiri hliðar orsakasamhengis sem sagnfræðingar finna, þeim mun nær komast þeir hinu sanna eðli atburðarins.
Prófum annað dæmi, nú úr sögunni. Hvers vegna gengu Bandaríkin inn í síðari heimsstyrjöldina árið 1941? Nærtækasta orsökin var árás Japans á bandarísku flotastöðina í Pearl Harbor á Havaí, en ófriður hafði verið í uppsiglingu um hríð. Franklin D. Roosevelt Bandaríkjaforseti hafði leitað leiða til að hjálpa Bretum að verjast hugsanlegri innrás Þjóðverja, og Japan og Bandaríkin höfðu lengi deilt um beitingu valds á Kyrrahafssvæðinu (Mynd 1.11).
Hér er eitt dæmi enn. Árið 1453 settist Mehmed II um borgina Konstantínópel. Hvers vegna? Mehmed II var soldán og leiðtogi Ottómanveldisins. Faðir hans hafði farið illa með hann og þegar hann tók við hásætinu taldi hann sig þurfa að sanna sig. Ottómanar höfðu nokkrum sinnum reynt að ná Konstantínópel á sitt vald vegna þess að borgin lá á krossgötum margra menningarheima. Landvinningar höfðu lengi verið áreiðanleg leið til að færa Ottómanveldinu nýtt fólk og auð og viðhalda efnahagslegri velmegun þess. Allir þessir þættir áttu sinn þátt í umsátrinu sem Mehmed II stóð fyrir. Getur þú raðað þeim eftir mikilvægi? Hér greinir sagnfræðinga yfirleitt á, jafnvel um atburði þar sem flestar staðreyndir liggja ljósar fyrir. Sagnfræðingur sem telur valdamikla leiðtoga hafa mest áhrif á framvindu atburða myndi setja persónuleg markmið Mehmeds efst (Mynd 1.12). Byggðu röðun þína á sterkustu rökum sem þú getur fært fram.
Að sjálfsögðu geta orsakir hvers atburðar verið fleiri en þrjár. Þar sem mannlegt val kemur alltaf við sögu getum við stundum ekki skilið stóratburði sögunnar frá smæstu persónulegu augnablikum hennar. Í þessu dæmi myndaði samhengi stöðugrar útþenslu Ottómanveldisins umgjörðina en löngun Mehmed II til að sanna hæfileika sína var neistinn.
Áður en lengra er haldið skaltu reyna eitt dæmi til viðbótar á eigin spýtur. Veldu atvik úr sögunni sem þú þekkir og fylgdu sama ferli.
Túlkun í sagnfræði
Samhliða því að varpa ljósi á orsakasamhengi þarf að komast að því hvað mótaði ákvarðanir fólks í fortíðinni. Hvað fær fólk til að hegða sér eins og það gerir? Lengst af fundum við svarið í gjörðum valdastétta — keisara, soldána, konunga og drottninga. Fyrstu sagnfræðingarnir beindu sjónum sínum einkum að styrjöldum og valdhöfum, í samræmi við mikilmennakenninguna í sagnfræði sem telur leiðtoga og hetjur valda úrslitaatburðum sögunnar. Þótt þessir sagnfræðingar gæfu sögulegum smáatriðum nokkurn gaum einkenndust verk þeirra í sama mæli af gorti, ýkjum og pólitískum málflutningi. Þetta virtist eðlilegt í heimi þar sem ákvörðun konungs varð ákvörðun allra og heimildir fjölluðu sjaldan um aðra en aðalsmenn og aðalskonur. Að þessi gerð sagnaritunar skyldi vera viðmiðið svo lengi réðst einnig af því hverjir skráðu söguna.
Á Vesturlöndum taldi Thomas Carlyle, skoskur sagnfræðingur á nítjándu öld, að rannsókn á ævi „mikilmenna“ nægði til að skilja alla söguna. Háskólamenntun var aðeins á færi auðmanna; það hlýtur að hafa virst eðlilegt að trúa því að valdastéttir einar gætu knúið söguna áfram. Þessar hugmyndir tóku þó að breytast, þótt hægt gengi. Snemma á nítjándu öld kom fram nýr hugmyndaskóli sem nefndist rómantík. Rómantíkerar töldu mikilfengleika fólginn í hversdagslífinu. Jafnvel smávaxið blóm var þess virði að um það væri ort, og hlutskipti lágt setts skjaldsveins var jafn mikilvægt og áhyggjur hins mikla herragarðseiganda, því báðir voru ómissandi þátttakendur í mannlegri reynslu. Tilkoma rómantískrar myndlistar, ljóðlistar, tónlistar og skáldsagna ruddi brautina fyrir víðtækt endurmat á því hvað væri þess virði að þekkja og rannsaka. Árið 1860 hélt rússneski skáldsagnahöfundurinn Leo Tolstoy því fram að sagan snerist um meira en gjörðir eins manns. Í skáldsögu sinni War and Peace hélt hann því fram að „fjöldi fólks“ sem tekur þátt í sögunni valdi atburðunum í raun.
Um leið og sagnfræðingar tóku annars vegar að líta á fólk úr lægri stéttum sem veigameiri þátt í sögu mannkyns varð sagnfræði sem fræðigrein hins vegar undir yfirráðum sömu nýlenduvelda og lögðu stóran hluta heimsins undir sig á nítjándu öld. Tvær ólíkar hugmyndastefnur voru því samtímis að verki og myndin af sögunni víkkaði með tilliti til stétta en þrengdist með tilliti til fjölbreytileika. Einn af fyrstu evrópsku hugmyndaskólunum var framfarasinnuð sagnfræði, þar sem litið var á söguna sem beina línu að tilteknu marki. Sagnfræðingar með þetta „framfarasjónarmið“ töldu samfélög verða lýðræðislegri með tímanum og framgang lýðveldisstjórna óhjákvæmilegan. Einnig mætti líta á sjónarhorn þeirra sem tegund markhyggjusinnaðrar sagnfræði, þar sem gengið er út frá því að sagan stefni að tilteknum endapunkti, hámarki mannlegrar reynslu. Framfarasinnaðir sagnfræðingar trúðu á framfarir manna og samfélags, svo fremi að þær fylgdu evrópskri fyrirmynd. Aðeins ein leið taldist til framfara: hin vestræna. Íhugaðu hvað Chinua Achebe (sem vitnað er til í Chinua Achebe um gildi sögu frumbyggja) hefði sagt um evrópskt lýðræði og lýðveldisstefnu.
Á tuttugustu öld, einkum eftir fyrri heimsstyrjöldina, virtist hugmyndin um óhjákvæmilegar framfarir mannkyns hlægileg. Fólk varð fúsara til að draga vald valdastéttanna í efa þar sem leiðtogarnir komu að litlu gagni þegar stríðið hófst. Sagnfræðingar fengu meiri áhuga á órökrænum hliðum mannlegs eðlis, sálarlífinu að baki ákvörðunum fólks. Þetta er ein ástæða þess að hugmyndasaga samtímans varð æ mikilvægari, en hún rannsakar hugmyndirnar sem knýja fólk til ákveðinna ákvarðana og beinir sjónum að heimspekilegum spurningum og sögu mannlegrar hugsunar.
Gagnmenningin á sjöunda áratug tuttugustu aldar á Vesturlöndum jók löngun fólks til að ögra viðteknum venjum, svo sem réttindaleysi kvenna og kynþáttaminnihlutahópa. Félagssaga, sem byggist á þeirri hugmynd að allt fólk, ekki aðeins valdastéttir, skapi söguna, varð mun mikilvægari á þessu tímabili (Mynd 1.13). Í þessu samhengi tóku ungir sagnfræðingar og félagsfræðingar að þróa nýjar hugmyndir. Í bók sinni The Social Construction of Reality frá 1966 héldu félagsfræðingarnir Peter Berger og Thomas Luckmann því til dæmis fram að trúarkerfi okkar mótuðust af félagslegum hugsmíðum, það er hugmyndum sem fólk í samfélagi hefur skapað og viðurkennt, svo sem hugmyndum um stéttaskiptingu og kyn. Félagslegar hugsmíðar hafa áhrif á hvernig fólk hugsar og hegðar sér.
Til að skilja söguna þarftu að skilja félagslega mótun veruleikans, það er hvernig fólk skilgreinir hlutverk og skynjar sjálft sig í félagslegu samhengi. Hugleiddu fyrri hugaræfingu okkar. Þú telur menntun mikilvæga. Hvers vegna? Hver hefur sagt þér það? Hvernig fórstu að trúa því? Með öðrum orðum, hvernig er hugmynd þín um menntun félagslega mótuð og hvaðan er hún komin?
Félagslegar hugsmíðar eru alls staðar og móta margar ákvarðanir okkar, oft ómeðvitað. Hugleiddu til dæmis eftirfarandi spurningar:
Auk þess að skoða hvernig veruleikinn er félagslega mótaður túlkuðu sagnfræðingar tuttugustu aldar söguna út frá marxisma, sem lítur svo á að stéttabarátta knýi hana áfram; kvennasögu (sem nú er yfirleitt rædd í samhengi kynjasögu), sem lítur svo á að valdamunur karla og kvenna knýi hana áfram; og eftirlendufræðum, sem beina sjónum að sögu staða sem áður voru undir stjórn nýlenduvelda. Í því ferli sem við köllum endurskoðunarhyggju endurskoðaði hvert nýtt sjónarhorn hefðbundnu frásögnina um mikilmenni sem drifkraft sögunnar og bætti við nýjum lykilpersónum og sjónarmiðum.
Tökum enn eitt dæmi. Hvernig myndi hver hugmyndaskóli sagnfræðinnar nálgast sögu nýlendutímans í Rómönsku Ameríku frá landvinningum Spánverja, sem hófust árið 1493, til sjálfstæðishreyfinga á þriðja áratug nítjándu aldar? Framfarasinnaður sagnfræðingur gæti rannsakað vöxt lýðræðislegra réttarkerfa eða aukinn áhuga fólks á lýðveldislegum stjórnarháttum. Hugmyndasagnfræðingur gæti skoðað bókmenntir og heimspeki frumbyggja á tímabilinu. Félagssagnfræðingur myndi skoða hvað undirokað fólk borðaði, hvernig það vann og að hverju það leitaði í fari maka. Marxískur sagnfræðingur myndi rannsaka óréttláta vinnuhætti og átök milli stétta, svo sem uppreisnir eða óeirðir. Kynjasagnfræðingur myndi beina sjónum að því hlutverki sem félagslegar hugsmíðar um kyn gegndu í lífi fólks áður fyrr. Sagnfræðingur sem beitir eftirlendufræðum myndi draga fram hvers vegna þættir nýlendustefnu, svo sem kynþáttahyggja og fátækt, hafa áfram áhrif eftir að sjálfstæði var öðlast. Allir þessir túlkunarþættir hjálpa okkur að draga upp heildstæðari mynd af fortíðinni.
Fjölbreyttar túlkanir sem sagnfræðingum standa til boða leiða okkur einnig að síðasta þættinum, beitingu sögulegrar innlifunar: hæfnin til að nálgast fortíðina á hennar eigin forsendum, án þess að dæma hana eða þröngva upp á hana viðhorfum okkar tíma. Til að sinna sagnfræðinámi af heilum hug verður sagnfræðinemi að geta lagt til hliðar forsendur nútímans. Allir búa yfir ákveðinni hlutdrægni sem rekja má til fólksins sem hefur áhrif á líf okkar og reynslunnar sem mótar okkur. Sagnfræðingar verða að verja þeim tíma sem þarf til að rannsaka þessa hlutdrægni og skilja hvernig hún hefur áhrif á túlkanir þeirra. Það er ekki hlutverk sagnfræðings að dæma fortíðina heldur að lýsa henni eins skýrt og kostur er og varðveita þann skýrleika fyrir komandi kynslóðir. Þetta kann að fela í sér að íhuga á hlutlausan hátt sögulegar afstöður, viðhorf eða ákvarðanir sem okkur gætu þótt viðurstyggilegar frá sjónarhóli samtímans. Því fleiri þræði sögunnar sem við getum rannsakað og fléttað saman, þeim mun nákvæmari verður myndin. Enn er þó mikið verk óunnið. Nýlegar og yfirstandandi rannsóknir í LGBTQ+-fræðum, frumbyggjafræðum og sögu hnattræna suðursins munu til dæmis halda áfram að skerpa mynd okkar af fortíðinni.
Niðurstaðan er sú að túlkun gegnir lykilhlutverki í sagnfræði. Breytingar á túlkun okkar auka einnig möguleika okkar á að draga upp skýrari mynd af þeim sem lifðu á undan okkur. Hættan felst í því að nota aðeins eitt sjónarhorn. Sagnfræðingar velja vissulega sumar orsakir sem mikilvægari en aðrar, en ekki fyrr en þeir hafa tekið mið af öllum tiltækum upplýsingum.