1.2 Frumheimildir
1.2 Frumheimildir
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum átt þú að geta:
Sagnfræðingar móta túlkanir á fortíðinni á grundvelli heimilda og það gerum við einnig í þessari bók. Allt frá fornum myndletrum, listaverkum og bloggfærslum til sagnfræðirita og ævisagna eftir síðari tíma fræðimenn og Google Maps hjálpa heimildir okkur að móta túlkun okkar á sögu mannkyns.
Að læra að meta skjöl og myndir
Sögulegar heimildir eru einkum tvenns konar: frumheimildir og afleiddar heimildir. Frumheimild er gátt að fortíðinni vegna þess að hún er hlutur eða skjal sem er upprunnið á því tímabili sem hún fjallar um. Frumheimildir geta verið opinber skjöl, matseðlar veitingastaða, dagbækur, bréf, hljóðfæri, ljósmyndir, andlitsmyndir teiknaðar eftir lifandi fyrirmynd, söngvar og svo framvegis. Ef sagnfræðingur rannsakar Egyptaland til forna er stytta af faraó frumheimild um það tímabil, rétt eins og myndletursáletranir sem segja frá valdatíð faraósins. Þegar frumheimildir eru tiltækar eru þær taldar verðmætari en aðrar heimildir vegna þess að þær urðu til eins nærri atburðunum sem rannsakaðir eru og unnt er. Tökum réttarhöld sem dæmi: Æskilegast er að þau fari fram fljótt svo að framburður vitna byggist á ferskara minni og þar af leiðandi áreiðanlegri. Með tímanum getur fólk gleymt, það kann ómeðvitað að bæta atriðum við minningu eða fella önnur brott og utanaðkomandi áhrif geta orðið til þess að það túlki atburði á annan hátt.
Afleidd heimild er skrifuð eða búin til eftir að atburðirnir áttu sér stað. Ævisaga egypsks faraós, skrifuð á tuttugustu öld, er afleidd heimild, rétt eins og kort sem var teiknað á 7. áratug tuttugustu aldar til að sýna hvar orrustur síðari heimsstyrjaldarinnar (1939–1945) voru háðar og bloggfærsla safnstjóra um listræn afrek Ming-ættarveldisins (1368–1644). Slíkar fræðilegar heimildir eru afar mikilvægar fyrir þróun sögulegrar þekkingar og eru oft upphafspunktur þess að nemendur öðlist skilning á liðnum atburðum. Afleiddar heimildir nýtast til að skýra samhengi og tengja viðfangsefni við önnur efni frá sama tímabili. Þær veita nemendum einnig aðgang að fræðilegum rannsóknum sem byggjast á frumheimildum þegar tungumál eða landfræðileg staðsetning takmarkar aðgang þeirra. Vandaðar rannsóknir krefjast beggja tegunda heimilda og þess að hugað sé að sagnaritun, það er rannsóknum á því hvernig aðrir sagnfræðingar hafa þegar túlkað fortíðina og skrifað um hana.
Frumheimildir eru ekki allar jafngildar. Strangt til tekið hefst sagan með tilkomu ritmáls, þegar menn tóku að skrá upplýsingar af ásetningi og mótuðu í kjölfarið þá hugmynd að varðveisla fortíðarinnar væri verðugt verkefni. Þar með er ekki sagt að ekkert verðmætt sé að finna í munnlegri sögu samfélaga án ritmáls eða í forsögulegum hellamálverkum og fornleifum. Fyrir sagnfræðinga er ritað mál þó nákvæmari vitnisburður þegar frásagnir af fortíðinni eru mótaðar. Ímyndaðu þér til dæmis tímarit samtímans með rokk- eða poppstjörnu á forsíðunni, klædda til sviðsframkomu í litríkan eða ögrandi búning. Ef þetta væri eina varðveitta heimildin eftir fimm hundruð ár, hvernig myndu sagnfræðingar túlka okkar tíma? Án samhengis er mjög erfitt að túlka fortíðina. Rannsóknir á gripum eru vissulega verðmætar en texti veitir okkur meiri skýrleika. Jafnvel þótt á forsíðu tímaritsins stæði aðeins myndatexti á borð við „Poppstjarna brýst á topp vinsældalistans“ hefðu sagnfræðingar framtíðarinnar mun meiri upplýsingar en ljósmyndin ein gæti veitt. En einnig verður að nálgast textaheimildir með gagnrýnu hugarfari. „Falsfréttir“ eru ekki nýtt fyrirbæri en hraði útbreiðslu þeirra nú á dögum á sér enga hliðstæðu. Við verðum að kanna allt samhengi hverrar heimildar og leita staðfestingar í öðrum gögnum.
Það tekur tíma að öðlast þá færni sem þarf til að túlka frumheimildir. Tökum lestur ljóðs sem dæmi. Hægt er að lesa ljóðið á yfirborðinu og nema bókstaflega merkingu orðanna sem þar birtast. En hún endurspeglar sjaldnast þá eiginlegu merkingu sem skáldið ætlaði að miðla. Einnig þarf að leita blæbrigða, dulinnar merkingar eða endurtekinna líkinga. Frumheimild er nálguð með svipuðum hætti.
Við túlkun heimilda þarf að huga að fjórum meginþáttum: höfundi, viðtakendum, tilgangi og samhengi. Þegar þú kannar nýja heimild skaltu meðal annars spyrja eftirfarandi spurninga:
Ekkert þessara svara útilokar að heimild geti verið verðmæt, en framlag hennar til heildarmyndarinnar ræðst að miklu leyti af þessum svörum.
Í heimi þar sem margar heimildir eru aðgengilegar á stafrænu formi er leit á netinu, eins og margir nemendur gera, þægileg rannsóknaraðferð. En á internetinu er jafnmikið af rangfærslum og lögmætum heimildum. Sagnfræðingar meta gildi bæði frumheimilda og afleiddra heimilda, einkum á netinu. Hvernig ákveðum við hvað telst góð heimild? Sumar vísbendingar eru augljósari en aðrar. Ólíklegt er til dæmis að raunverulega fræðilegt efni finnist á fyrstu síðu Google-leitar nema leitarorðin feli í sér lykilhugtök eða notaðar séu sérhæfðar leitarvélar á borð við Google Scholar. Alfræðirit á netinu geta verið góður upphafsstaður rannsóknar en ættu aðeins að vera stökkpallur fyrir ítarlegri athugun.
Verk þitt verður aldrei traustara en heimildirnar sem þú notar. Hvort sem þú skrifar ritgerð, færslu í umræðu á netinu eða jafnvel skapandi texta verður skrif þín þeim mun sannfærandi sem heimildirnar eru betri. Vefir á borð við Wikipedia og Encyclopedia.com veita skjóta yfirsýn en ekki nægilega dýpt til þeirrar gagnrýnu hugsunar sem vandað verk krefst. Þeir gagnast þó til kynningar á efni sem þú þekkir ef til vill lítið. Ef þú byrjar á alfræðiritum geturðu oft fundið leiðir að betri heimildum. Þær geta til dæmis vakið nýjar rannsóknarspurningar eða geymt heimildaskrár sem vísa á vandaðra efni.
Gakktu ávallt úr skugga um að þú getir greint hver stendur að vefsvæðinu. Er það fræðimaður, safn eða rannsóknarstofnun? Ef svo er eru góðar líkur á að efnið sé traust. Er vísað til heimilda fyrir upplýsingunum? Með öðrum orðum, greinir heimildin frá því hvaðan upplýsingarnar koma? Eru þær heimildir aftur á móti hlutlægar og áreiðanlegar? Geturðu staðfest upplýsingar vefsvæðisins með öðrum gögnum? Til þess þarf að sannreyna staðreyndir. Athugaðu hvort aðrar heimildir birta sambærileg gögn og hvort heimildin samræmist þeirri frásögn sem aðrir fræðimenn hafa mótað. Tilgreinir skólasafnið þitt vefsvæðið sem heimild? Ef þú ert enn í vafa skaltu að lokum spyrja. Bókaverðir starfa einnig á netinu og yfirleitt er hægt að leita til þessara sérfræðinga með spurningar.
Þegar þú kannar mannkynssöguna með þessari bók verður þú margsinnis beðin eða beðinn um að lesa og túlka frumheimildir. Þær birtast yfirleitt í sérstökum efnisreitum, eins og áður var nefnt. Förum yfir nokkur dæmi. Markmiðið er að kynnast betur þeim spurningum sem beina ber að heimildum og þeirri fjölbreytni heimilda sem unnið verður með í bókinni.
Byrjum á myndaverkefni. Eftirfarandi myndir sýna bygginguna Hagia Sophia í Istanbúl, eitt af undrum heims síðfornaldar, en nafnið merkir „heilög viska“ á grísku. Byggingar og aðrir efnislegir hlutir breytast fyrir áhrif sögulegra atburða. Myndir af þeim geta veitt okkur miklar upplýsingar um þessa atburði og fólkið sem notar þá eða kemst á annan hátt í snertingu við þá.
Fyrsta myndasyrpan (Mynd 1.4 og Mynd 1.5) sýnir hina frægu kirkju eins og hún leit út þegar hún var reist, á valdatíma býsanska keisarans Justinianusar I (483–565 e.o.t.). Hvolfþakið var einstakt verkfræðilegt afrek og hafði stórfengleg áhrif. Basilíkan var skreytt grískri myndtáknfræði, það er myndrænum táknum og stefjum sem notuð eru í listaverkum, og var tákn um vald Justinianusar, tign hins kristna Guðs og þá auðlegð og stöðugleika sem enn ríktu í austurhluta ríkisins. Kirkjum þessa tíma var ætlað að vekja lotningu. Þar sem flestir voru ólæsir voru sögur af trúarlegum persónum og atburðum sagðar með ríkulega skreyttum og táknrænum myndum, og mikilfengleiki bygginganna gat hvatt fólk til hlýðni og vakið hjá því löngun til að ganga í trúarsamfélag. Þegar þú skoðar myndirnar skaltu íhuga eftirfarandi spurningar: Hver eru helstu einkenni byggingarinnar? Hvaða hugrenningar vekur hún? Hvað segir hún þér um tímabilið sem hún var reist á? Hvað myndir þú hugsa um hana ef þú værir fátækur bóndi á sjöttu öld, sæmilega efnaður kaupmaður í borg eða erlendur leiðtogi?
Árið 1453, nærri þúsund árum eftir valdatíð Justinianusar, lögðu múslimskir Tyrkir undir sig borgina Konstantínópel (nú Istanbúl í Tyrklandi). Samkvæmt samtímafrásögnum af landvinningunum kom Mehmed II soldán, leiðtogi Ottómana, að Hagia Sophia, sá fegurð hennar og forðaði henni frá eyðileggingu. Í augum múslima er Guð kristinna manna hinn sami og Guð múslima. Mehmed breytti því kirkjunni í mosku og fylgdi þar með langri hefð í Mið-Austurlöndum um áframhaldandi nýtingu helgra staða. Mínarettum, turnum sem bænakall múslima er flutt úr, var bætt við á fjórum hornum byggingarinnar og arabískri skrift komið fyrir við hlið forngrísku myndtáknanna.
Síðari myndirnar (Mynd 1.6 og Mynd 1.7) sýna Hagia Sophia eins og hún lítur út í dag; byggingin var um tíma safn en gegnir nú aftur hlutverki mosku. Byggingin segir sögu sem spannar hundruð ára og varpar ljósi á marga heillandi þætti í sögu svæðisins. Án samhengisins væri merking hennar þó mun óljósari.
Skjalaheimildir: andstæðar frásagnir
Textaheimildir, það er ritaðar frumheimildir, eru taldar bestu hugsanlegu heimildir sagnfræðinga. Yfirleitt veita þær mun meira samhengi og mun meiri upplýsingar en aðrar tegundir heimilda og stundum vísbendingar um tilgang höfundar. En einnig þarf að nálgast þær með skipulegum og gagnrýnum hætti. Við verðum að meta höfund, viðtakendur, tilgang og samhengi til að túlka frumheimildina rétt. Meðal spurninga um höfund eru þessar: Hver skrifaði textann og hver er bakgrunnur höfundarins? Hvað skipti höfundinn máli? Hvers vegna kann höfundurinn að hafa skrifað það sem hann skrifaði? Í sumum tilvikum liggja svörin nokkuð ljós fyrir. Í öðrum getur ítarlegri athugun leitt í ljós duldar hvatir.
Einnig verður að huga að fyrirhuguðum viðtakendum skjalsins: Fyrir hverja var það skrifað? Átti það að birtast opinberlega eða vera einkaskjal? Er það bréf til vinar eða ritgerð sem send var til birtingar? Dæmi úr samtímanum væru smáskilaboð til vinar eða móður. Smáskilaboð verða einhvern daginn heimildir fyrir sagnfræðinga, en vitneskja um hver sendi þau og hverjum verður nauðsynleg til að túlka þau rétt. (Til gamans má leita á netinu að orðasambandinu „misinterpreted texts“.)
Auk þess að huga að viðtakendum skaltu velta tilganginum fyrir þér: Hvers vegna var skjalið skrifað? Átti það að vera staðreyndalýsing á atburði? Átti það að sannfæra? Er það uppspuni frá rótum? Fólk skrifar oft þannig að það birtist sjálft í sem bestu ljósi án þess að opinbera veikleika sína.
Að lokum skaltu íhuga við hvaða aðstæður skjalið varð til. Meðal spurninga sem gagnlegt er að spyrja eru þessar: Frá hvaða tímabili er skjalið og hvernig var sá tími? Hvað var að gerast þegar viðkomandi skrifaði skjalið? Var beitt einhvers konar ógnun eða ríkti neyð? Var stríð eða friður? Voru trúarátök? Efnahagskreppa? Heilsufarskreppa? Náttúruhamfarir? Kann höfundurinn að hafa verið að verjast árás eða hvetja til hennar? Vantar önnur sjónarmið eða raddir sem við vildum heyra?
Svörin við þessum spurningum munu móta túlkun þína á frumheimildinni og færa þig nær eiginlegri merkingu hennar. Flestar textaheimildir hafa merkingu sem liggur ekki í augum uppi og það er hlutverk sagnfræðingsins að draga hana fram í dagsljósið. Mundu eftir þessum spurningum allan þennan áfanga og hvenær sem þú stundar sagnfræðilegar rannsóknir eða leggur mat á áreiðanleika upplýsinga sem þú rekst á (Mynd 1.8).
Til að öðlast reynslu af því að beita þessum spurningum skaltu skoða frásagnirnar tvær í Barnavinna í Bretlandi, sem báðar voru skráðar í Hansard, opinbera skýrslu um umræður á breska þinginu, og fjalla um sama efni frá ólíkum sjónarhornum. Samkvæmt fyrri frásögninni, sem skráð er sem bein ræða sem umbótasinninn Michael Sadler flutti í neðri deild breska þingsins (annarri af tveimur deildum þingsins) 16. mars 1832, liðu börn sem unnu í textílverksmiðjum miklar þjáningar. Í síðari frásögninni, sem greinir frá ræðu sem einn andstæðinga Sadlers, John Thomas Hope, flutti í neðri deildinni, er því haldið fram að barnavinna sé ekki endilega af hinu illa. Hvernig ættu sagnfræðingar að fara með texta sem stangast þannig á? Hvernig ákveða þeir hvað hvor texti leggur af mörkum til sannrar frásagnar af barnavinnu í iðnbyltingunni? Hvaða mikilvægu upplýsingar eða sjónarhorn færu fram hjá þér ef þú læsir aðeins aðra þessara frásagna? Hafðu þessar spurningar í huga við lesturinn.
Textaheimildir: mikilvægi málnotkunar
Mismunandi tegundir málnotkunar í heimild gefa vísbendingar um hvernig beri að túlka hana. Málvísindamenn kalla slíka beitingu tungumáls mælskufræði. Mælskubrögð, það er ákvarðanir um hvernig orð eru notuð og þeim raðað saman, eru oft meðvituð og ætluð til að ná tilteknum árangri. Hugleiddu til dæmis hvernig þú talar við prófessor annars vegar og vin hins vegar. Við verðum að skoða mælskubrögð í sérhverri frumheimild vandlega til að túlka hana rétt. Til að æfa þessa færni skaltu kynna þér ræðu frá 1887 sem George G. Vest, öldungadeildarþingmaður Demókrataflokksins frá Missouri, flutti um það hvort veita ætti konum í Bandaríkjunum kosningarétt. Ræðan birtist í rammanum Öldungadeildarþingmaðurinn Vest um kosningarétt kvenna og leiðbeinandi spurningar fylgja á eftir.
Hulið í sögunni
Sagnfræðingar hefja störf sín með rannsóknarspurningu og leita þeirra heimilda sem þarf til að móta trúverðuga frásögn sem svarar henni. Vandinn er meðal annars sá að ritaðar heimildir eru óneitanlega verðmætar en sleppa oft mikilvægum atriðum. Margar þeirra fjalla til dæmis aðeins um líf yfirstéttarinnar. Ekki er sérlega erfitt að finna upplýsingar um konunga, drottningar og aðra valdhafa fortíðarinnar, en hvað um fjölskyldur þeirra? Þjóna þeirra? Hvað um almenning sem laut stjórn þeirra?
Sumir hópar fólks eru lítt sýnilegir í frásögn okkar af sögunni vegna þess að fáar heimildir fjalla um líf þeirra og reynslu. Á 7. áratug tuttugustu aldar tóku sagnfræðingar að umbylta fræðigreininni með því að rannsaka sögu „neðan frá“. Með öðrum orðum fóru þeir að beina sjónum sínum einmitt að þeim hópum sem lengi hafði verið litið fram hjá. Þeir notuðu heimildir á borð við kirkjubækur, dagblöð og gögn úr réttarhöldum til að varpa ljósi á líf fátæks og ólæs fólks. Í réttarhöldum voru orð fólks úr öllum stéttum skráð þegar það bar vitni eða sat í ákærubekk. Mæður og feður leituðu einnig til fólks sem var skrifandi og gat samið fyrir þau bréf til að fá ástvini, sem höfðu verið sakfelldir fyrir glæpi, náðaða. Heimildir af þessu tagi varpa ljósi á fólk sem sjaldan fékk að láta rödd sína heyrast, hvort sem var meðan það lifði eða eftir dauða þess. Miklar framfarir hafa orðið á sviði félagssögu, þar sem sjónum er beint út fyrir stjórnmálin að hversdagslegum þáttum lífsins á fyrri tímum. Vegna skorts á heimildum er þó enn erfitt að gera konum, fátæku fólki og minnihlutahópum jafnhátt undir höfði og þeim sem jafnan hafa farið með völd.
Slíkar takmarkanir geta einnig átt við heimshluta. Siðmenningar sem eiga sér langa sögu og gnótt sögulegra skjala hafa oft ítarlegri söguheimildir en aðrar. Til dæmis er mikið vitað um sögu Evrópu og Kína, enda á rithefð beggja sér djúpar rætur. Evrópa átti þegar allt kemur til alls Heródótos og Kína átti Sima Qian. Heródótos, sem var uppi á fimmtu öld f.o.t., er kallaður faðir sagnfræðinnar á Vesturlöndum; hann skráði sögu stríða Grikkja og Persa. Sima Qian, sem fæddist um miðja aðra öld f.o.t., er kallaður faðir sagnfræðinnar í Kína fyrir verk sitt Annálar hins mikla sagnaritara, víðfeðma sögu Han-ættarveldisins. Mið-Austurlönd og Indland eiga sér einnig auðuga ritheimildahefð. Í Afríku og Rómönsku Ameríku eru sögulegar heimildir fátæklegri.
Í Rómönsku Ameríku breyttist varðveitt sögulegt heimildaefni verulega við komu Evrópumanna. Landvinningamennirnir töldu að stór hluti þeirra ritverka frumbyggja sem þeir fundu fjallaði um trúarbrögð og menningu sem þeir hugðust ryðja úr vegi og eyddu þeim því vísvitandi. Sagnaritun um Afríku er flókin vegna stærðar álfunnar og fjölbreytileika hennar, sem og nýlendufortíðar hennar. Vegna öfgakennds loftslags er erfitt að finna varðveittar skriflegar heimildir og jafnvel fornleifar, og þær rituðu heimildir sem eru til bera oft merki hlutdrægni þeirra nýlenduathugenda sem skráðu þær. Nýjar rannsóknir eru að koma fram á báðum svæðum, unnar af sagnfræðingum sem líta efnið nýjum augum og leitast við að skilja söguna eins og hún var í raun. Til að öðlast nokkra innsýn í hvernig sagan skiptir máli fyrir samtímann skaltu lesa Chinua Achebe um gildi sögu frumbyggja og íhuga spurningarnar sem þar eru lagðar fram.