6.2 Áhrif tekju- og verðbreytinga á neysluval
6.2 Áhrif tekju- og verðbreytinga á neysluval
Námsmarkmið
Að þessum kafla loknum átt þú að geta:
- útskýra hvernig tekjur, verð og óskir móta val neytenda
- bera saman staðkvæmdaráhrif og tekjuáhrif
- nota eftirspurnarhugtök til að greina val neytenda
- beita nytjahámörkun við greiningu ákvarðana stjórnvalda og fyrirtækja
Nytjar og jaðarnyt nýtast ekki aðeins til að greina val neytenda á tilteknu tekjubandi. Sömu hugtök sýna einnig hvernig valið breytist þegar tekjubandið hliðrast vegna tekju- eða verðbreytinga. Þar sem tekjubandslíkanið tengir verðbreytingar við breytingar á eftirspurn skýrir það jafnframt hagfræðilegu rökin að baki eftirspurnarferlinum.
Áhrif tekjubreytinga á val neytenda
Byrjum á dæmi um áhrif tekjubreytingar. Á mynd 6.3 velur Kimberly milli tónleikamiða, sem kosta 50 Bandaríkjadali hver, og gistinátta á gistiheimili með morgunverði, sem kosta 200 dali hver. Hún hefur 1.000 dali á ári til að verja í þessa tvo kosti. Með því að bera saman heildar- og jaðarnytjar og beita reglunni um jafnhá jaðarnyt á hvern dal velur hún punktinn M, átta tónleikamiða og þrjár gistinætur. Sú samsetning hámarkar nytjar hennar.
Gerum nú ráð fyrir að Kimberly hafi 2.000 dali á ári til að verja í þessa tvo kosti. Tekjubandið hliðrast þá samsíða út til hægri. Hvernig breytir tekjuaukningin því vali sem hámarkar nytjar hennar? Kimberly metur heildar- og jaðarnytjar tónleikamiða og gistinátta á ný og finnur besta kostinn á nýja tekjubandinu. Spurningin er hvernig sá kostur tengist upphaflega valinu.
Lóðréttu og láréttu strikalínurnar um upphaflega valið M á mynd 6.3 skipta kostunum á nýja tekjubandinu í þrjú svæði. Efst til vinstri er kostur eins og P, tvær gistinætur og 32 tónleikamiðar: minna af vörunni á lárétta ásnum en mun meira af vörunni á þeim lóðrétta. Efst til hægri er kostur eins og N, fimm gistinætur og 20 tónleikamiðar, þar sem meira er keypt af báðum vörum. Neðst til hægri er kostur eins og Q, níu gistinætur og fjórir tónleikamiðar: meira af vörunni á lárétta ásnum en minna af vörunni á þeim lóðrétta.
Allir þrír kostirnir eru fræðilega mögulegir; niðurstaðan ræðst af óskum Kimberly og þeim heildar- og jaðarnytjum sem vörurnar veita henni. Þegar tekjur hækka kaupir fólk oftast meira af báðum vörum, eins og við N, en nákvæm skipting ræðst af smekk hvers og eins. Þegar tekjur lækka kaupir fólk að sama skapi oftast minna af báðum. Eins og fjallað var um í köflunum Eftirspurn og framboð og Teygni telst vara eða þjónusta venjuleg ef neysla hennar eykst með hækkandi tekjum og minnkar með lækkandi tekjum.
Óskir Kimberly geta þó leitt til þess að tekjuaukning auki neyslu annarrar vörunnar en minnki neyslu hinnar. Við P fækkar gistinóttum hennar þótt tekjurnar hækki, en við Q fækkar tónleikamiðunum. Vara sem minni eftirspurn er eftir þegar tekjur hækka, eða meiri eftirspurn þegar tekjur lækka, nefnist óæðri vara. Fólk dregur úr kaupum á slíkri vöru þegar hærri tekjur gera því kleift að velja dýrari kost sem það kýs fremur. Tekjuhærra heimili kann til dæmis að borða færri hamborgara og kaupa síður notaðan bíl, en borða oftar steik og kaupa nýjan bíl.
Áhrif verðbreytinga á val neytenda
Skoðum næst hvernig verðbreyting getur haft áhrif á neyslu. Mynd 6.4 sýnir val Sergei milli skíða og myndavéla. Hækkun skíðaverðs breytir ekki fjölda myndavéla sem hann gæti keypt ef öllu fé væri varið í þær, en fækkar skíðunum sem hann hefur efni á. Tekjubandið snýst því inn á við um skurðpunktinn við lóðrétta ásinn. Punkturinn M sýnir upphaflega valið sem Sergei fann með því að bera saman heildar- og jaðarnytjar og fórnarskipti á tekjubandinu. Ásarnir eru ekki tölusettir og því snýst greiningin um hvort hann kaupir meira eða minna af hvorri vöru, ekki um tiltekið magn.
Eftir verðhækkunina velur Sergei punkt á nýja tekjubandinu. Strikalínurnar skipta möguleikunum aftur í þrjú svæði. Við H, efst til vinstri, kaupir hann fleiri myndavélar en færri skíði. Við J, á miðju tekjubandinu, kaupir hann minna af báðum vörum. Við L, lengst til hægri, kaupir hann fleiri skíði en færri myndavélar.
Hærra verð leiðir yfirleitt til minni neyslu vörunnar sem hækkar í verði. Þar koma tvenns konar áhrif við sögu og þau geta verkað samtímis. Staðkvæmdaráhrifin fela í sér að neytandi velur minna af vörunni sem er orðin hlutfallslega dýrari og meira af þeirri sem er hlutfallslega ódýrari. Tekjuáhrifin stafa af því að verðhækkunin skerðir kaupmátt teknanna þótt peningatekjurnar breytist ekki. Ef um venjulega vöru er að ræða leiðir það einnig til minni kaupa. Bæði áhrifin draga því úr skíðakaupum Sergei. Hversu mikil minnkunin verður ræðst af óskum hans. Mynd 6.4 sýnir nokkra möguleika. Við K kaupir Sergei jafnmörg skíði og áður en færri myndavélar. Hann gæti einnig dregið meira úr skíðakaupum og keypt fleiri myndavélar í staðinn.
Meginatriðið er að verðbreyting á einni vöru hefur ekki endilega aðeins áhrif á neyslu þeirrar vöru. Sergei kaupir báðar vörurnar fyrir sömu fjárráð og því getur hækkun skíðaverðs ýmist aukið eða minnkað kaup hans á myndavélum.
Í stuttu máli dregur verðhækkun yfirleitt úr neyslu viðkomandi vöru en getur jafnframt breytt neyslu annarra vara.
Undirstöður eftirspurnarferla
Þegar verð vöru breytist snýst tekjubandið og það val sem hámarkar nytjar færist til. Eftirspurt magn vörunnar breytist þar með. Þessi tenging verðs og eftirspurðs magns skýrir hvernig eftirspurnarferill verður til út frá nytjahámörkun neytenda. Mynd 6.5(a) sýnir val milli húsnæðis og „alls annars“. Gagnlegt getur verið að setja allar aðrar vörur saman á lóðrétta ásinn þegar ein tiltekin vara er í brennidepli. Upphaflega nytjahámarkið er M0. Hin þrjú tekjuböndin samsvara stigvaxandi húsnæðisverði P1, P2 og P3. Þegar tekjubandið snýst inn á við færast nytjahámörkin í M1, M2 og M3 og eftirspurt magn húsnæðis minnkar úr Q0 í Q1, Q2 og loks Q3.
Þegar húsnæðisverð hækkar snýst tekjubandið réttsælis og neytt magn húsnæðis minnkar, að öðru óbreyttu. Á mynd 6.5(b) er þetta samband fært inn á eftirspurnarferil: verðið hækkar úr P0 í P1, P2 og P3 en eftirspurt magn minnkar úr Q0 í Q1, Q2 og Q3. Lóðréttu strikalínurnar milli hluta (a) og (b) sýna að sama húsnæðismagn kemur fram við samsvarandi punkta í báðum myndritum. Þannig ræðst lögun eftirspurnarferilsins af vali neytenda sem hámarka nytjar innan tekjubands. Hagfræðingar geta ekki mælt nytjaeiningar með beinum hætti, en þeir geta mælt verð og eftirspurt magn.
Notkun í stefnumótun stjórnvalda og rekstri fyrirtækja
Greining með tekjubandi minnir á að verð- og tekjubreytingar geta haft margvísleg áhrif. Veturinn 2005 hækkaði húshitunarkostnaður mikið víða í Bandaríkjunum þegar verð á jarðgasi og rafmagni rauk upp, meðal annars vegna truflana af völdum fellibyljanna Katrínar og Rítu. Sum heimili minnkuðu orkunotkun, til dæmis með því að lækka hitastillingu um nokkrar gráður og klæðast hlýrri fötum innandyra. Húshitunarreikningar margra hækkuðu engu að síður og heimilin skáru því einnig niður önnur útgjöld. Eins og fram kom í kaflanum Teygni er skammtímaeftirspurn eftir húshitun almennt óteygin. Heimilin drógu fyrst úr þeim útgjöldum sem veittu minnst jaðarnyt, svo sem veitingahúsaferðum eða fríum, eða frestuðu kaupum á nýjum ísskáp eða bíl. Miklar orkuverðshækkanir geta því haft áhrif langt út fyrir orkumarkaðinn og dregið úr kaupum víða í hagkerfinu.
Sama gildir þegar stjórnvöld leggja skatta á tilteknar vörur, svo sem bensín, sígarettur eða áfengi. Hækki áfengisskattur verð í vínbúðum snýst tekjubandið til vinstri og áfengisneysla minnkar að öllum líkindum. Fólk kann þó einnig að draga úr öðrum kaupum, til dæmis á pítsu eða öðrum veitingahúsaréttum. Því væri rangt að gera ráð fyrir að skatturinn hefði aðeins áhrif á áfengismarkaðinn. Í næsta ramma, Skýrum málið, er fjallað um hvernig umráð yfir tekjum heimilis geta mótað kaupákvarðanir.
Nytjahámörkun og tekjuband sem sameiginlegur greiningarrammi
Greining með nytjahámörkun sameinar verð, tekjuband og persónulegar óskir í einn sveigjanlegan ramma til að skýra val heimila.
Enginn, ekki einu sinni hagfræðingur, gengur um og tuldrar um jaðarnytjar áður en hann fer í verslun, tekur við starfi eða leggur fé á sparnaðarreikning. Hagfræðingar gera þó ráð fyrir að fólk sækist eftir ánægju eða nytjum og velji oft aðeins minna af einu til að fá aðeins meira af öðru. Séu þessar forsendur samþykktar er trúverðugt að líta á heimili sem aðila sem hámarka nytjar innan tekjubands.
Tekjubandslíkanið minnir þannig á að skoða öll áhrif tekju- eða verðbreytingar, ekki aðeins áhrifin á vöruna sem verður fyrir beinustu breytingunni.