33 Eftirspurn og framboð

Inngangur að eftirspurn og framboði

Ljósmynd af ýmiss konar lífrænt ræktuðu grænmeti í körfum á bændamarkaði. — **Mynd 3.1.** Lífrænar grænmetis- og ávaxtaafurðir sem eru ræktaðar og seldar innan afmarkaðs landsvæðis ættu fræðilega séð að vera ódýrari en sambærilegar hefðbundnar afurðir, enda kostar minna að flytja þær. Yfirleitt er því þó ekki þannig farið. (Mynd: aðlögun verksins „Old Farmers' Market“ eftir NatalieMaynor/Flickr, CC BY 2.0)

Inngangur að eftirspurn og framboði

Tengjum við raunveruleikann

Hvers vegna fáum við aldrei nóg af lífrænum matvælum?

Lífræn matvæli verða sífellt vinsælli um allan heim. Áður fyrr fengust lífrænt ræktaðar afurðir helst í sérverslunum og á bændamörkuðum. Nú fást þær í flestum matvöruverslunum. Lífræn matvæli eru með öðrum orðum orðin hluti af almennum markaði.

Hefur þú velt því fyrir þér hvers vegna lífræn matvæli eru dýrari en hefðbundin? Kíló af lífrænt ræktuðum Fuji-eplum kostar til dæmis 6,06 Bandaríkjadali en kíló af hefðbundið ræktuðum Fuji-eplum 3,79 Bandaríkjadali. Svipaður verðmunur sést á nær öllum lífrænum vörum á markaði. Ef mikið af lífrænum matvælum er ræktað nærri sölustað ætti þá ekki að vera fljótlegra og ódýrara að koma þeim á markað? Hvaða markaðsöfl halda verðinu uppi? Svarið tengist viðfangsefni kaflans náið: eftirspurn og framboði.

Á uppboði greiðir kaupandi þúsundir Bandaríkjadala fyrir kjól sem Whitney Houston klæddist. Safnari greiðir fúlgur fjár fyrir nokkrar teikningar eftir John Lennon. Slík kaup vekja gjarnan tvenns konar viðbrögð. Sumum blöskrar hversu hátt verð er greitt, en öðrum finnst verðið eðlilegt vegna þess hve munirnir eru sjaldgæfir og eftirsóknarverðir.

Þegar hagfræðingar fjalla um verð leitast þeir síður við að dæma hvort það sé hátt eða lágt en að skilja hvað ákvarðar það og hvers vegna það breytist. Tökum sem dæmi verð sem flestir mæta reglulega: bensínverð. Hvers vegna var meðalverð bensíns í Bandaríkjunum 0,83 Bandaríkjadalir á lítra í júní 2020? Hvers vegna féll það hratt í 0,64 Bandaríkjadali á lítra í janúar 2021? Til að skýra slíkar verðbreytingar beina hagfræðingar sjónum að því hvað bensínkaupendur eru reiðubúnir að greiða og hvaða verð seljendur eru reiðubúnir að taka.

Reyndar er bensínverð í júní nær alltaf hærra en í janúar sama árs. Undanfarna áratugi hefur lítraverð um mitt sumar að meðaltali verið um 2,6 sentum hærra en við vetrarlágmarkið. Líkleg skýring er að fólk aki meira á sumrin og sé jafnframt reiðubúið að greiða meira fyrir bensín. Þessi árstíðarsveifla skýrir þó ekki hversu hratt verðið lækkaði milli júní 2020 og janúar 2021. Fleiri þættir voru að verki á tímabilinu, svo sem aukið framboð og minni eftirspurn eftir hráolíu.

Kaflinn kynnir hagfræðilíkan eftirspurnar og framboðs, eitt öflugasta líkan hagfræðinnar. Fyrst er skoðað hvernig eftirspurn og framboð ákvarða verð og selt magn á mörkuðum fyrir vöru og þjónustu. Síðan er fjallað um hvernig breytingar á eftirspurn og framboði breyta verði og magni.