6.1 Val neytenda

6.1 Val neytenda

Heildarnytjar og minnkandi jaðarnyt

José vill velja þá samsetningu sem veitir honum mestar nytjar. Með nytjum er í hagfræði átt við þá ánægju sem fólk hlýtur af vali sínu.

Af fimm mögulegum vörusamsetningum fær José hæstu heildarnytjarnar við punktinn S: 103 nytjaeiningar af einum bol og sex bíóferðum.

Val byggt á jaðarnytjum

Flestir finna þá samsetningu sem hámarkar nytjar með því að nálgast hana skref fyrir skref. Þá meta þeir fórnarskiptin út frá jaðarnytjum þess að neyta minna af annarri vörunni og meira af hinni.

José kýs greinilega Q fremur en P. Endurtökum nú samanburð jaðarnytja skref fyrir skref. Hann íhugar að sleppa þriðja bolnum og fórna 20 nytjaeiningum til að kaupa tvær bíóferðir í viðbót sem veita samanlagt 27 einingar. Hann kýs því R fremur en Q. Hvað gerist ef hann færist áfram frá R til S? Með því að sleppa öðrum bolnum tapar hann 21 nytjaeiningu, en fimmta og sjötta bíóferðin veita samanlagt 23 einingar. José kýs því S fremur en R.

Ef José færist hins vegar frá S til T tapar hann 22 nytjaeiningum með því að sleppa fyrsta bolnum en fær aðeins 19 einingar samanlagt af síðustu tveimur bíóferðunum. Velji hann T lækka heildarnytjarnar í 100. Samanburður jaðarfórnarskiptanna leiðir því aftur að punktinum S: einn bolur og sex bíóferðir veita hæstu heildarnytjarnar. Niðurstaðan er sú sama óháð því hvar José byrjar.

Vilji José hámarka nytjar af takmörkuðum fjárráðum kaupir hann ætíð þá vöru sem veitir hæstu jaðarnyt á hvern dal, að því gefnu að hann hafi efni á henni. Í upphafi hefur hann ekkert keypt. Fyrsti bolurinn veitir 1,6 nytjaeiningar á hvern dal en fyrsta bíóferðin 2,3. Hann velur því fyrst bíóferð. Næst velur hann aðra bíóferð, því hún veitir 2,14 nytjaeiningar á hvern dal en næsti bolur 1,6. Þar sem José á engan bol er um fyrsta bolinn að ræða. Hann heldur áfram að velja þá vöru sem næst veitir hæstu jaðarnyt á hvern dal þar til tekjubandið er fullnýtt. Bíóferðir veita hærri jaðarnyt á hvern dal fram að sjöttu ferðinni, sem veitir jafnhá jaðarnyt og fyrsti bolurinn. José á einmitt nóg til að kaupa hvort tveggja. Alls kaupir hann því sex bíóferðir og einn bol.

Regla um hámörkun nytja

Af þessu má leiða reglu um hámörkun nytja. Þar sem bolur kostar tvöfalt meira en bíóferð þarf síðasti bolurinn sem José velur að veita nákvæmlega tvöföld jaðarnyt (MU) síðustu bíóferðarinnar. Veiti bolurinn minna en tvöföld jaðarnyt bíóferðarinnar fær José minni jaðarnyt á hvern dal en ef sömu fjárhæð væri varið í bíóferðir. Þá getur hann aukið heildarnytjarnar með því að skipta bolnum út fyrir fleiri bíóferðir.

Veiti síðasti bolurinn meira en tvöföld jaðarnyt síðustu bíóferðarinnar fær José hærri jaðarnyt á hvern dal af bolnum en af bíóferðunum. Þá ætti hann að kaupa fleiri boli. Við besta valið, punkt S, eru jaðarnyt fyrsta bolsins, 22, nákvæmlega tvöföld jaðarnyt sjöttu bíóferðarinnar, 11. Jaðarnyt á hvern dal eru því jafnhá fyrir báðar vörur. Það er greinilegt merki um að José hafi fundið punktinn sem veitir hæstu heildarnytjarnar.

Almenna reglan er því þessi: Þegar neytandi velur ávallt þá vöru sem veitir hæstu jaðarnyt á hvern dal verða jaðarnyt á hvern dal jafnhá fyrir báðar vörur þegar tekjubandið er fullnýtt og nytjar hámarkaðar.

Neytandi sem ráðstafar fé sínu skynsamlega greiðir aðeins tvöfalt meira fyrir vöru ef hún veitir tvöföld nyt í jaðarsamanburðinum. Í töflunni hér að framan er þetta sett fram með eftirfarandi jöfnu:

Í næsta ramma, Reiknum dæmið, er sýnt skref fyrir skref hvernig finna má val sem hámarkar nytjar.

Sömu reglu má einnig orða þannig að hlutfall verðs varanna tveggja eigi að vera jafnt hlutfalli jaðarnytja þeirra. Við nytjahámark er hlutfall verðs vöru 1 og vöru 2 jafnt hlutfalli jaðarnytja sömu vara.

Heildarútgjöld vegna varanna tveggja eru þau sömu á öllum punktum tekjubandsins og verðhlutfallið breytist því ekki. Jaðarnyt varanna breytast hins vegar með neyttu magni. Við besta valið, einn bol og sex bíóferðir í punktinum S, er hlutfall jaðarnytja og verðs fyrir bolinn (22:14) jafnt samsvarandi hlutfalli fyrir sjöttu bíóferðina (11:7).

Tölulegur mælikvarði á nytjar

Umfjöllunin um nytjar byggðist í upphafi á þeirri forsendu að hægt væri að gefa þeim tölugildi, en sú forsenda kann að virðast vafasöm. Í byggingarvöruverslun má kaupa hitamæli, en hvaða verslun selur „nytjamæli“? Tölulegur mælikvarði auðveldar skýringuna. Lykilforsendan er þó ekki að utanaðkomandi aðili geti mælt nytjar, heldur aðeins að einstaklingur geti gert upp á milli tveggja kosta.

Til að átta sig á þessu má rifja upp hvernig valið með hæstu heildarnytjarnar var fundið skref fyrir skref með samanburði jaðarnytja á tekjubandinu. Þegar José ber hvern kost saman við þann fyrri skiptir hvorki máli hvaða tölugildi hann gefur nytjunum né hvort hann notar tölur yfirleitt. Það eina sem þarf er að hann geti sjálfur greint hvorn kostinn hann kýs.

Aðferðin við að finna hæstu nytjarnar skref fyrir skref líkist því vel raunverulegum neysluákvörðunum. Við veltum fyrir okkur hvað veitir mesta ánægju, hvað vörurnar kosta og hvort rétt sé að kaupa meira af einu og minna af öðru. Síðan veljum við það sem veitir mesta ánægju. Hugtökin tekjuband, heildarnytjar og jaðarnyt eru verkfæri til að lýsa þessu hversdagslega ferli skýrt og nákvæmlega. Sem betur fer eru tiltekin tölugildi nytja ekki forsenda niðurstöðunnar, enda erfitt að finna góðan nytjamæli. Þótt nytjaeiningar verði ekki mældar verður greiningin í lok næsta hluta tengd mælanlegri stærð: eftirspurn.