8.5 Dýraréttindi og afleiðingar fyrir viðskiptalífið
8.5 Réttindi dýra og áhrif þeirra á atvinnulíf
Námsmarkmið
Í lok þessa kaflahluta áttu að geta:
Siðferðilegar spurningar um meðferð okkar á dýrum vakna í ýmsum atvinnugreinum, svo sem landbúnaði, læknisfræði og snyrtivöruiðnaði. Hér er fjallað um þær vegna þess að þær eru hluti af víðari umræðu um hvernig samfélagið kemur fram við allar lífverur, þar á meðal önnur dýr en menn og umhverfið. Öll fylki Bandaríkjanna hafa sett einhvers konar lög til verndar dýrum; sum brot varða refsingu en önnur skaðabótaábyrgð. Neytendasamtök og fjölmiðlar hafa einnig þrýst á atvinnulífið að taka siðferðilega meðferð dýra alvarlega og fyrirtæki hafa uppgötvað að mikil viðskiptatækifæri felast á ört vaxandi gæludýramarkaði. Jafnframt þarf að hafa í huga að menning og landfræðilegar aðstæður móta skilning okkar á siðferðilegum álitamálum, bæði í einkalífi og atvinnurekstri.
Stutt saga réttindabaráttu dýra
Rhode Island, ásamt Boulder í Colorado og Berkeley í Kaliforníu, ruddi brautina með lögum sem viðurkenna fólk sem umsjónarmenn dýra sinna fremur en eigendur. Dýr fengu þar með réttarstöðu sem nær lengra en að teljast aðeins eignir. Nú eru kennd námskeið um dýrarétt í mörgum bandarískum háskólum, verulegur stuðningur er við að veita dýrum grundvallarréttindi og sumir lögmenn, vísindamenn og siðfræðingar helga starfsævi sína réttindum dýra.
Dýraverndarhreyfingin varð til seint á nítjándu öld þegar American Society for the Prevention of Cruelty to Animals (ASPCA) var stofnað ásamt American Humane Association. Animal Welfare Institute og Humane Society of the United States (HSUS) voru stofnuð á sjötta áratug tuttugustu aldar. Fyrstu alríkislögin um dýravernd, Humane Slaughter Act, voru samþykkt á sama áratug til að koma í veg fyrir óþarfa þjáningar búfjár, en tíu milljörðum slíkra dýra er slátrað árlega. Mikilvægustu bandarísku lögin gegn illri meðferð dýra á rannsóknarstofum voru sett árið 1966. Animal Welfare Act-lögin krefjast þess að dýr í tilraunaaðstöðu búi við mannúðleg grundvallarskilyrði. Loks varð nútímahreyfing fyrir réttindum dýra til á áttunda og níunda áratugnum. Hún hefur aukið vitund neytenda og fyrirtækja um siðferðilega meðferð dýra.
Þrátt fyrir verulegar framfarir eru rannsóknir þar sem dýr eru notuð til vöruprófana enn umdeildar í Bandaríkjunum, einkum vegna þess að tækniframfarir hafa skapað mannúðlega og árangursríka valkosti. Notkun dýra í líflæknisfræðilegum rannsóknum hefur mætt nokkru minni andstöðu en notkun þeirra við prófanir á neytendavörum vegna þess hve brýnar rannsóknirnar eru. Þótt dýravelferðarlög hafi dregið úr hluta þess sársauka sem dýr í líflæknisfræðilegum rannsóknum verða fyrir standa siðferðilegar áhyggjur eftir. Dýralæknar og læknar krefjast breytinga, rétt eins og dýraréttindasamtök og sérfræðingar í stefnumótun og siðfræði. Aukin samþætting siðferðis við viðskiptahætti fer saman við kröfu um að viðurkenna réttindi dýra, það er rétt annarra dýra en manna til siðferðilegrar meðferðar.
Siðfræði þess sem við borðum
Áhyggjur af velferð annarra dýra en gæludýra leiða okkur að landbúnaðar- og matvælaiðnaðinum. Þar hafa samtök á borð við ASPCA og HSUS verið sérstaklega virk. Þetta er umfangsmikil atvinnugrein sem sér okkur fyrir fæðunni sem við neytum, bæði af jurta- og dýraríkinu. Greinin hefur tekið miklum breytingum á síðustu öld. Hún samanstóð áður aðallega af fjölskyldufyrirtækjum og öðrum smáfyrirtækjum en nú er hún mun stærri og einkennist að mestu af stórfyrirtækjum. Siðferðileg álitamál í þessum rekstri eru tengd innbyrðis og ná meðal annars til vistfræði, réttinda dýra, hagfræði, matvælaöryggis og sjálfbærni til langs tíma (Mynd 8.11). Til að matvælabirgðakeðja heimsins verði raunverulega sjálfbær þurfa allir hagaðilar, þar á meðal stjórnvöld, atvinnulífið, fjármálageirinn, fræðasamfélagið og neytendur, að vinna saman að sem bestri niðurstöðu. Kostnaðar- og ábatagreining á siðferði í matvælaiðnaði þarf jafnframt að taka tillit til sjónarmiða þeirra allra.
Sérfræðingar spá því að við þurfum að tvöfalda matvælaframleiðslu á næstu fimmtíu árum til að mæta fæðuþörf jarðarbúa. Í ljósi þess ætti það að vera forgangsverkefni landbúnaðar- og matvælaiðnaðarins að mæta þessari eftirspurn á hóflegu verði með vörum sem ógna hvorki heilbrigði og öryggi fólks né heilbrigði dýra né takmörkuðum náttúruauðlindum jarðar. Til þess þarf þó meðal annars að huga að verndun jarðvegs og yfirborðsvatns og vernd náttúrulegra landsvæða og vatnasvæða. Auk þess verður meðferð dýra á öllum stigum búfjárkeðjunnar, til dæmis hjá búfjárbændum, söluaðilum, fiskeldisfyrirtækjum, dýraflutningsaðilum og sláturhúsum, að samræmast kröfum samfélags sem gerir strangar lagalegar og siðferðilegar kröfur.
Matvælakeðjan getur aðeins orðið raunverulega sjálfbær ef hún verndar félagslega velferð og lífsskilyrði fólksins sem starfar innan hennar. Það felur í sér að uppræta spillingu og mannréttindabrot, þar á meðal nauðungarvinnu og barnavinnu, og útrýma óviðunandi vinnuskilyrðum. Við þurfum einnig að hvetja neytendur og gera þeim kleift að taka upplýstar ákvarðanir. Til þess þarf meðal annars að framfylgja reglum um merkingar og birta viðeigandi og réttar upplýsingar um næringu.
Að lokum þarf greining matvælabirgðakeðjunnar einnig að taka mið af fæðuþörfum og óskum fólks. Vaxandi fjöldi neytenda velur til dæmis grænmetisfæði, vegan-fæði, glútenlaust fæði eða fæði án erfðabreyttra lífvera. Þetta sést nú á framboði veitingastaða, matvöruverslana og mötuneyta vinnuveitenda sem bregðast við eftirspurninni. Siðferðileg meðferð dýra er mörgum enn heimspekilegt álitaefni. Sumar reglur um hvaða matvæli séu siðferðilega ásættanleg og hvernig þau skuli búin til neyslu, svo sem halal- eða kosher-reglur, eiga hins vegar einnig rætur í trú. Réttindi dýra hafa því jafnframt trúarlega skírskotun.
Þegar á heildina er litið gæti vaxandi siðferðisvitund neytenda í matvælamálum að lokum umbreytt landbúnaðar- og matvælaiðnaðinum. Til dæmis mætti verja stærra landsvæði til ræktunar ávaxta og grænmetis en til beitar búfjár. Upplýsingar sem koma fram um starfshætti sláturhúsa gætu einnig dregið úr samþykki okkar á því hvernig kjöt er unnið til neyslu. Erfitt er að ofmeta efnahagsleg áhrif slíkra breytinga á greinina.
Notkun dýra í læknisfræðilegum rannsóknum og snyrtivörurannsóknum
Viðhorf til notkunar dýra í læknisfræðilegum rannsóknum eru að breytast verulega. Breytingarnar hafa leitt til ýmissa verkefna sem þróa valkosti við dýratilraunir. Hastings Program in Ethics and Health Policy við Yale-háskóla, rannsóknastofnun á sviði lífsiðfræði, vinnur til dæmis með læknum, dýralæknum og lögfræðingum að valkostum við dýratilraunir sem leggja áherslu á velferð dýra.
Dýr á borð við apa og hunda eru notuð í læknisfræðilegum rannsóknum, allt frá rannsóknum á Parkinsonsveiki til eituráhrifaprófana og rannsókna á milliverkunum lyfja og ofnæmi. Enginn vafi leikur á því að læknisfræðilegar rannsóknir eru verðmætar og mikilvægar. Spurningin er hvort notkun dýra sé nauðsynleg eða jafnvel besta leiðin til að fá sem áreiðanlegastar niðurstöður. Meðal valkosta eru gagnagrunnar um sjúklinga og lyfjanotkun, sýndarlyfjatilraunir, tölvulíkön og -hermanir og myndgreining án inngrips, svo sem segulómun og tölvusneiðmyndir. 43 Aðrar aðferðir, svo sem örskömmtun, byggjast á örsmáum skömmtum í fólki og miða að því að auka nákvæmni og áreiðanleika niðurstaðna. Aðferðir á rannsóknarstofu utan lífveru (in vitro), sem byggjast á ræktun frumna og vefja úr mönnum, stofnfrumum og erfðaprófum, verða einnig sífellt aðgengilegri.
Hvað varðar prófanir á neytendavörum, sem vekja hörðust mótmæli, krefjast bandarísku lögin Federal Food, Drug, and Cosmetic Act ekki dýratilrauna til að sýna fram á öryggi snyrtivara. Fyrirtæki prófa fremur efnablöndur á dýrum til að reyna að verja sig gegn skaðabótaábyrgð ef neytandi verður fyrir tjóni af vöru. Umfangsmiklar nýjar rannsóknir sýna þó að unnt er að prófa öryggi neytendavara á borð við snyrtivörur með nákvæmum hætti án þess að misþyrma dýrum. Sum fyrirtæki kunna að hika við að breyta rannsóknaraðferðum sínum en æ fleiri gera sér nú grein fyrir að viðskiptavinirnir krefjast breytinga.
Reglur um notkun dýra í rannsóknum og prófunum
Bandaríkin leyfa læknisfræðilegar tilraunir á dýrum með fáum takmörkunum, líkt og nánast öll önnur iðnvædd ríki, að því gefnu að nægileg vísindaleg rök liggi fyrir. Markmið gildandi laga er ekki að banna slíkar tilraunir heldur að draga úr óþarfa þjáningum dýra með því að setja reglur um mannúðlega meðferð þeirra og aðbúnað á rannsóknarstofum.
Stephen Latham, forstöðumaður Interdisciplinary Center for Bioethics við Yale-háskóla, hefur útskýrt að möguleg regluverk um dýratilraunir myndi samfelldan kvarða. 44 Á öðrum enda hennar eru strangt opinbert regluverk og eftirlit með öllum tilraunum en á hinum sjálfseftirlit sem byggist á siðferði rannsakenda. Bretland býr við umfangsmesta regluverkið en Japan styðst við sjálfseftirlit. Bandaríska leiðin er einhvers staðar þar á milli og hefur smám saman orðið til sem blanda þessara tveggja leiða.
Hreyfing hefur orðið til sem berst fyrir því að simpansar verði lagalega viðurkenndir sem nánir jafningjar manna og þar með „persónur“ með lagaleg réttindi. Þetta svipar til baráttunnar fyrir umhverfisréttlæti, þar sem reynt er að ná fram sams konar viðurkenningu fyrir umhverfið (fjallað er um hana í kaflahlutanum Umhverfisréttlæti í Þrír sérstakir hagaðilar: samfélagið, umhverfið og stjórnvöld). Nonhuman Rights Project eru samtök í Flórída sem starfa án hagnaðarsjónarmiða að réttindum dýra. Þau hafa ráðið lögmenn til að færa fyrir dómstólum rök fyrir því að tveir simpansar, Tommy og Kiko, hafi málsaðild og eigi rétt á að vera leystir úr búrum og fluttir í friðland undir berum himni (Mynd 8.12). Lögmennirnir hafa árum saman reynt að fá dómstóla til að veita simpönsunum rétt samkvæmt habeas corpus, sem á latínu merkir „þú skalt hafa líkamann“, en sá réttur verndar fólk sem haldið er gegn vilja sínum samkvæmt stjórnarskrá Bandaríkjanna. Tilraunirnar hafa enn ekki borið árangur. 45 Dómstólar hafa veitt fyrirtækjum tiltekin stjórnarskrárvarin réttindi, svo sem tjáningarfrelsi samkvæmt fyrsta viðauka stjórnarskrárinnar (í Citizens United-málinu árið 2010). Sumir telja því að rökrétt framhald þeirrar hugmyndar sé að dýr og umhverfið njóti einnig réttinda.
Í prófunum á snyrtivörum hafa Bandaríkin sett tiltölulega fá lög til verndar dýrum en um fjörutíu önnur ríki hafa gripið til markvissari aðgerða. Árið 2013 bannaði Evrópusambandið dýratilraunir fyrir snyrtivörur og markaðssetningu og sölu snyrtivara sem prófaðar eru á dýrum. Noregur og Sviss settu sambærileg lög. Utan Evrópu hafa ýmis önnur ríki einnig sett lög sem banna eða takmarka dýratilraunir fyrir snyrtivörur, þar á meðal Gvatemala, Indland, Ísrael, Nýja-Sjáland, Suður-Kórea, Taívan og Tyrkland. Bandarísk snyrtivörufyrirtæki geta ekki selt vörur sínar í neinu þessara ríkja nema þau breyti starfsháttum sínum. Frumvarpið Humane Cosmetics Act hefur verið lagt fram en Bandaríkjaþing hefur ekki enn samþykkt það. Verði það að lögum myndi það binda enda á prófanir snyrtivara á dýrum í Bandaríkjunum og banna innflutning snyrtivara sem hafa verið prófaðar á dýrum. 46 Í núverandi andrúmslofti andstöðu við reglusetningu virðast litlar líkur á að frumvarpið verði samþykkt.
Samkvæmt Humane Society of the United States er raunhæfari leið að þróa prófanir án dýra sem gætu veitt meiri upplýsingar um öryggi nýrra vara fyrir fólk, þar á meðal upplýsingar um krabbamein og fæðingargalla. Þrýstingur neytenda getur einnig stuðlað að breytingum. Ef neytendur velja í auknum mæli snyrtivörum sem ekki eru prófaðar á dýrum og stuðning við að dýratilraunum vegna snyrtivara verði hætt munu fyrirtækin taka eftir því. Nær eitt hundrað fyrirtæki hafa þegar hætt að prófa snyrtivörur á dýrum, þar á meðal The Body Shop, Burt’s Bees, E.L.F. Cosmetics, Lush og Tom’s of Maine. People for the Ethical Treatment of Animals og sambærileg samtök halda skrár yfir slík fyrirtæki. 50
Fyrirtæki ættu að laga sig að vaxandi vitund almennings og væntingum neytenda, ekki síst vegna þess að gæludýr koma nú við sögu á nánast öllum sviðum bandarísks samfélags. Hundar, kettir og önnur dýr eru notuð sem meðferðardýr fyrir sjúklinga og fólk undir álagi. Hundaþjónusta að hætti Uber færir hunda á vinnustaði eða í skóla til að veita fólki félagsskap í nokkrar mínútur. Meðferðardýr heimsækja sjúkrahús og hjálpardýr fylgja fólki. Dýr sjást á veitingastöðum, háskólasvæðum og vinnustöðum þar sem þeim hefði verið meinaður aðgangur aðeins tíu árum fyrr. Samkvæmt American Pet Products Association (APPA), samtökum innan atvinnugreinarinnar, halda tveir þriðju bandarískra heimila gæludýr og sala gæludýrageirans hefur þrefaldast á síðustu fimmtán árum. 51 APPA áætlar að útgjöld Bandaríkjamanna vegna gæludýra verði komin í tæpa 70 milljarða dala á ári fyrir 2018.
„Fólk er heillað af gæludýrum. Við komum fram við þau og verjum fé í þau eins og þau væru börnin okkar,“ segir Colin Jerolmack, prófessor í félagsfræði við New York-háskóla, sem rannsakar dýr í samfélaginu. 52 Eftir því sem fólk vill í auknum mæli hafa gæludýr með á öllum sviðum lífsins hafa nýjar og ólíkar atvinnugreinar orðið til og fleiri munu bætast við. Þar má nefna ferðaþjónustu sem miðar að návist gæludýra og verslunartækifæri á borð við sjúkratryggingar fyrir dýr, lúxusverslanir fyrir gæludýr og nýjar vörur sem eru sérstaklega sniðnar að gæludýrum. Áhugi á gæludýrum hefur aldrei verið meiri og fyrirtæki geta því hvorki litið fram hjá viðskiptatækifærum sem fylgja þróuninni né siðferðilegri meðferð annarra dýra á rannsóknarstofum.