4.2 Sjálfbærni: Viðskipti og umhverfið
4.2 Sjálfbærni: atvinnulíf og umhverfi
Námsmarkmið
Í lok þessa kaflahluta áttu að geta:
Áhugi almennings á náttúrunni er tiltölulega nýlegt fyrirbæri. Upphaf hans má rekja til sjöunda áratugar tuttugustu aldar og tímamótaverks Rachel Carson, Silent Spring, sem kom út árið 1962. Í bókinni Wild Law frá 1992 setti Cormac Cullinan fram hugmyndina um „réttlæti jarðar“ eða „réttarheimspeki jarðar“. Hún gengur út frá því að lög geti verndað umhverfið og sett mengandi fyrirtækjum skilvirkar skorður. Viðleitni til að ná árangri í atvinnulífi með fjárfestingum í hlutafélögum á sér aftur á móti mun lengri sögu. Hana má rekja að minnsta kosti til stofnunar breska Austur-Indíafélagsins árið 1600 og útbreiðslu hlutafélaga í Evrópu á átjándu öld. Ef þú ættir fyrirtæki, myndir þú verja fjármunum þess til umhverfismála þótt lög kvæðu ekki á um það? Ef svo er, gætir þú sannfært hluthafa og fjárfestingargreinendur um að það væri skynsamleg viðskiptaákvörðun?
Umhverfisréttlæti
Hvaða rétt á umhverfið til varnar ef atvinnustarfsemi veldur því skaða? Þótt hlutafélag sé rekstrarform telst það sjálfstæður lögaðili. Hugtakið réttindi fyrirtækja sem lögaðila (corporate personhood), sem fjallað var um í kaflahlutanum á undan, vísar til þeirrar lögfræðikenningar að hlutafélag hafi tiltekin sömu lagalegu réttindi og skyldur og einstaklingar, óháð eigendum sínum og stjórnendum. Kenningin byggist á túlkun orðsins „persóna“ í fjórtánda stjórnarskrárviðaukanum. 20
Almennt viðurkennd stjórnskipuleg rök fyrir því að hlutafélög njóti réttinda á borð við einstaklinga eru að þau séu samtök fólks sem eigi ekki að missa réttindi sín eingöngu vegna þess að það starfar saman. Viðurkenning hlutafélaga sem lögaðila gerir þeim meðal annars kleift að semja við aðra, höfða mál og sæta málsókn. Réttindum fyrirtækja sem lögaðila hefur margsinnis verið mótmælt, bæði fyrir og eftir dóm hæstaréttar Bandaríkjanna í Citizens United v. Federal Election Commission (2010), þar sem tjáningarfrelsi hlutafélaga samkvæmt fyrsta stjórnarskrárviðaukanum var staðfest. Engin þessara tilrauna hefur þó borið árangur. Bandarísk lög líta því á hlutafélög sem lögaðila sem njóta réttinda samkvæmt stjórnarskrá, reglum og dómafordæmum en bera jafnframt lagalegar skyldur, rétt eins og einstaklingar.
Túlkun dómstóla á réttindum fyrirtækja sem lögaðila vekur óhjákvæmilega þá spurningu hvort umhverfið eigi að njóta sambærilegrar réttarstöðu. Ætti umhverfið að teljast persóna að lögum og geta höfðað mál gegn fyrirtæki sem mengar það? Hefðu umhverfisverndarsinnar átt að geta höfðað mál gegn BP (áður British Petroleum) fyrir hönd Mexíkóflóa vegna tjónsins af Deepwater Horizon-lekanum árið 2010? Nánar er fjallað um slysið í kaflahlutanum um reglusetningu stjórnvalda. Um fimm milljónir tunna af olíu láku í sjóinn, tífalt meira en í hinu þekkta Exxon Valdez-slysi. Þetta var stærsti og víðtækasti sjávarolíuleki í sögu olíuiðnaðarins. Hann hafði ekki aðeins áhrif á þúsundir einstaklinga og fyrirtækja heldur olli öllum Mexíkóflóa skaða sem mun vara árum saman. Ætti flóinn sjálfur að geta átt aðild að dómsmáli, rétt eins og einstaklingur?
Bandarísk réttarframkvæmd hefur ekki enn viðurkennt formlega að Jörðin eigi lagaleg réttindi, en þó hefur miðað í þá átt annars staðar. Ekvador varð fyrsta ríkið til að viðurkenna hugmyndina formlega. 21 Landið endurskoðaði stjórnarskrá sína árið 2008 og bætti við kafla sem nefnist „Réttindi náttúrunnar“. Þar er réttur náttúrunnar til að vera til viðurkenndur og fólki veitt heimild til að framfylgja þessum réttindum fyrir hönd vistkerfisins. Einnig má tilgreina vistkerfið sjálft sem málsaðila fyrir dómi.
Réttarheimspeki jarðar felur í sér túlkun á lögum og stjórnarháttum sem byggist á þeirri trú að samfélagið geti aðeins orðið sjálfbært ef lagaleg réttindi Jarðar eru viðurkennd eins og hún væri persóna. Talsmenn kenningarinnar telja að fordæmi styðji þessa afstöðu. Eins og áður hefur komið fram hafa ekki aðeins einstaklingar lagaleg réttindi heldur einnig manngerðar einingar á borð við hlutafélög. Réttarkerfið hefur auk þess viðurkennt réttindi dýra um áratugaskeið. Að mati talsmanna réttarheimspeki jarðar er formleg viðurkenning á réttarstöðu umhverfisins nauðsynleg til að varðveita heilbrigða jörð fyrir komandi kynslóðir, ekki síst vegna svonefndrar „ósýnilegrar mengunar“.
Mengandi fyrirtæki leyna oft starfsemi sinni til að komast hjá efnahagslegum, lagalegum eða félagslegum afleiðingum. Jörðin sjálf, sem verður fyrir skaðanum, kann að vera eina vitnið að athöfnum þeirra. Í nýlegri skýrslu kom til dæmis fram að fyrirtæki um allan heim hefðu árum saman brennt skaðleg efni, svo sem koltvísýring, á laun að næturlagi. 22 Fyrirtæki sem þarf að losa sig við eitrað efni á yfirleitt um þrjá kosti að velja: að farga því með réttum hætti á öruggri móttökustöð, endurvinna það og nýta aftur eða losa það ólöglega á laun. Síðasti kosturinn er án efa auðveldastur og ódýrastur fyrir flest fyrirtæki.
Um tuttugu og fimm milljónir manna fara árlega í skemmtisiglingar. Skemmtiferðaskip losa af þeim sökum einn milljarð bandarískra gallona (3,8 milljarða lítra) af skólpi í höfin á ári, yfirleitt að næturlagi svo að enginn sjái það eða finni lyktina. Umhverfisverndarsamtökin Friends of the Earth reiknuðu magnið út frá gögnum Umhverfisverndarstofnunar Bandaríkjanna (EPA). 23 Skólpið inniheldur margs konar eiturefni og mengunarvalda, þar á meðal þungmálma, sýkla, bakteríur, veirur og lyf (mynd 4.6). Þegar óhreinsað skólp er losað á laun nálægt ströndum getur það drepið sjávardýr, mengað sjávarfang og valdið veikindum hjá sundfólki, án þess að nokkur verði skaðans var nema hafið sjálft. Margir telja að umhverfið eigi rétt á því að vera ekki mengað á laun í skjóli nætur og að Jörðin eigi að minnsta kosti að njóta sömu réttinda og hlutafélög.
Cormac Cullinan, umhverfislögfræðingur, rithöfundur og leiðandi talsmaður réttarheimspeki jarðar, starfar oft með öðrum talsmönnum umhverfisverndar, svo sem Thomas Berry, vistguðfræðingi, fræðimanni og rithöfundi. Cullinan, Berry og fleiri hafa skrifað ítarlega um lagalegar grunnreglur réttarheimspeki jarðar. Hún hefur þó ekki verið tekin upp sem formleg lögfræðikenning í Bandaríkjunum eða nokkru fylki þeirra. Hugmyndin um réttlæti jarðar tengist óbeint hagfræðikenningunni um harmleik almenninganna (tragedy of the commons). Hugtakið má rekja til breska hagfræðingsins William Forster Lloyd, sem um miðja nítjándu öld notaði ímyndað dæmi um stjórnlausa beit á sameiginlegu landi til að skýra tilhneigingu fólks til að setja eiginhagsmuni framar almannaheill. Vistfræðingurinn og heimspekingurinn Garrett Hardin gerði kenninguna síðar þekkta og tengdi hana beint við umhverfismál. Þegar náttúruauðlindir eiga í hlut felur harmleikur almenninganna í sér að fólk notar gjaldfrjálsa auðlind eins mikið og það vill án tillits til þarfa annarra eða langtímaáhrifa á umhverfið. Cullinan og fleiri hafa sett fram hugmyndina um réttlæti jarðar sem leið til að bregðast við harmleik almenninganna.24 Hún felur meðal annars í sér eftirfarandi grunnreglur:
„Jörðin og allar lifandi verur sem mynda hana hafa grundvallarréttindi, meðal annars rétt til að vera til og eiga búsvæði eða samastað.
Menn verða að laga réttarkerfi sín, stjórnmálakerfi, efnahagskerfi og félagsleg kerfi að þeim grundvallarlögmálum eða meginreglum sem stjórna starfsemi alheimsins.
Athafnir manna, þar á meðal athafnir fyrirtækja sem skerða grundvallarréttindi annarra lifandi vera, brjóta gegn grundvallarreglum og eru því ólögmætar og ólöglegar.“25
Talsmenn umhverfisverndar halda því nú fram að stjórnvöld hafi bæði rétt og skyldu til að tryggja að fyrirtæki ofnýti ekki auðlindir og krefjist fullnægjandi umhverfisverndar við nýtingu þeirra. Einnig má innheimta gjald fyrir að ganga á náttúruauðlind, svo sem vinnslugjald vegna töku óendurnýjanlegra auðlinda á borð við olíu og gas, eða tryggingarfé fyrir hugsanlegum hreinsunarkostnaði þegar verkefni er yfirgefið. Samhliða aukinni viðurkenningu á réttlæti jarðar hafa ýmis fræðslusamtök og frjáls félagasamtök án hagnaðarsjónarmiða tekið virkan þátt í hagsmunagæslu og málaferlum á sviði umhverfismála. Eitt þeirra er Center for Earth Jurisprudence við Barry School of Law í Orlando, sem stundar rannsóknir á þessu sviði.
Hvers vegna sjálfbærni er góð fyrir atvinnulífið
Hugmyndin um að umhverfið eigi að njóta réttinda á borð við einstakling er tiltölulega ný. Umhverfishreyfingin hefur þó náð slíkri útbreiðslu að ekkert vel rekið fyrirtæki getur nú starfað án þess að huga að viðkvæmu jafnvægi milli heilbrigðs umhverfis og hagnaðar. Stjórnendur þurfa að skilja að sjálfbærni fyrirtækisins til langs tíma, og þar með arðsemi þess, ræðst að verulegu leyti af vernd náttúrunnar. Vanræksla á þessum tengslum atvinnulífs og umhverfis vekur ekki aðeins fordæmingu almennings og athygli löggjafa heldur getur einnig grafið undan rekstrargrundvelli fyrirtækjanna sjálfra. Nánast öll fyrirtæki reiða sig með einum eða öðrum hætti á náttúruauðlindir.
Framsýnir stjórnendur gera sér grein fyrir því að sjálfbærni er margþætt langtímanálgun að atvinnurekstri, umhverfisábyrgð og samfélagslegum áhrifum. Hún snertir ekki aðeins umhverfið heldur einnig starfsfólk, nærsamfélagið, stjórnmál, lög, vísindi og heimspeki. Árangursrík sjálfbærniáætlun krefst því þátttöku allra sviða fyrirtækisins. Verkfræðingar hanna til dæmis framleiðsluferla í samræmi við sjálfbærnimarkmið fyrirtækja. Sjálfbærni í allri starfsemi er nú orðin viðtekin og mörg stærstu fyrirtæki heims telja hana mikilvæga forsendu fyrir áframhaldandi rekstri.
Global 100-listinn og stefnumótandi gildi sjálfbærni
Corporate Knights er kanadískt rannsóknar- og útgáfufyrirtæki sem tekur árlega saman Global 100-listann yfir sjálfbærustu fyrirtæki heims. 27 Útgáfan frá 2018 var kynnt á Alþjóðaefnahagsráðstefnunni í Davos í Sviss. Hún sýnir að sífellt fleiri stór fjölþjóðafyrirtæki taka sjálfbærni alvarlega, þar á meðal mörg bandarísk fyrirtæki. Tæknifyrirtækið Cisco er hæst bandarísku fyrirtækjanna, í sjöunda sæti listans. 28 Önnur bandarísk fyrirtæki meðal efstu tuttugu og fimm eru Autodesk, Merck og McCormick & Co. Flest fyrirtæki á listanum koma frá Norður-Ameríku og Vestur-Evrópu: Bandaríkjunum (18), Frakklandi (15), Bretlandi (10), Þýskalandi (7), Brasilíu (5), Finnlandi (5) og Svíþjóð (5).
Ætla mætti að fyrirtæki sem helga sig sjálfbærni yrðu síður arðbær til langs tíma vegna aukins kostnaðar. Gögn um ávöxtun fjárfestinga í Global 100-fyrirtækjum sýna að svo er ekki. Hefði fjárfestir lagt 250 dali í Global 100-fyrirtæki árið 2005 væri fjárfestingin 580 dala virði árið 2015, samanborið við 520 dali ef sama fjárhæð hefði verið lögð í dæmigerðan vísitölusjóð. Uppsöfnuð ávöxtun Global 100-fyrirtækja sem skara fram úr í sjálfbærni er um 25 prósentum meiri en hefðbundinna fjárfestinga.29
Cisco Systems, í sjöunda sæti Global 100-listans, sýnir hvernig umhverfisvæn innkaup og sjálfbær aðfangaöflun eru orðin fastur liður í aðfangakeðjum fyrirtækja. Háttsettur stjórnandi hjá Cisco segir: „Við tökum ábyrgð okkar á að afhenda vörur með siðferðilegum og umhverfisvænum hætti alvarlega.“ 30 Cisco setur birgjum viðmið með siðareglum sínum fyrir birgja (Supplier Code of Conduct). Þeir eiga að tryggja sanngjarna starfshætti og örugg vinnuskilyrði og draga úr kolefnisspori sínu. Kolefnisspor er mælanlegt magn koltvísýrings og annarra kolefnissambanda sem losnar við notkun jarðefnaeldsneytis (sjá tengilinn hér á eftir). Cisco vinnur að því að samþætta sjálfbærni við stjórnun aðfangakeðjunnar á öllum stigum.
Annað fyrirtæki sem helgar sig sjálfbærni er Siemens, sem var í níunda sæti listans árið 2018. Siemens er fjölþjóðleg iðnaðarsamsteypa með höfuðstöðvar í Þýskalandi og starfsemi sem spannar allt frá orkuverum og rafkerfum til lækningatækja og hátæknirafeindabúnaðar. Siemens var metið orkunýtnasta fyrirtækið í sínum geira vegna þess að það aflaði meiri tekna í dölum á hvert notað kílóvatt en nokkurt annað iðnfyrirtæki. Þessi hefðbundna aðferð til að meta nýtni sýnir að Siemens hefur lítið kolefnisspor miðað við starfsgreinarnar sem það starfar í. Áhersla Siemens á sjálfbærni birtist jafnframt í þeirri ákvörðun að framleiða og selja umhverfisvænni innviðavörur, svo sem umhverfisvæn hita- og loftræstikerfi.
Cisco og Siemens sýna að fyrirtæki um allan heim eru farin að skilja að sjálfbær aðfangakeðja krefst samstarfs fyrirtækja og birgja um hreint og öruggt umhverfi. Sýna fyrirtæki umhverfismálum aðeins stuðning í orði en nýta allar tiltækar náttúruauðlindir til að hámarka skammtímahagnað? Eða hafa þau raunverulega skuldbundið sig til sjálfbærni? Margt bendir til þess að fyrirtæki hafi tekið upp sjálfbærnistefnu af fjárhagslegum ástæðum en ekki aðeins í þágu almannatengsla.
McKinsey & Company er eitt stærsta stjórnunarráðgjafarfyrirtæki heims og leiðandi í notkun gagnagreiningar, jafnt eigindlegrar sem megindlegrar, við mat á stjórnunarákvörðunum. McKinsey gerir reglulega kannanir meðal fyrirtækja um allan heim á málefnum sem eru stjórnendum mikilvæg. Í könnun frá 2010 töldu 76 prósent stjórnenda að sjálfbærni skapi hluthöfum virði til langs tíma. Gögn úr könnuninni „Sustainability’s Strategic Worth“ frá 2014 sýndu að mörg fyrirtæki töldu kostnaðarsparnað helstu ástæðu þess að taka slíka stefnu upp. Rúmlega þriðjungur allra fyrirtækja (36%) nefndi lækkun kostnaðar, betri rekstur og aukna skilvirkni sem meginástæður sjálfbærnistefnu.31
Aðrar viðamiklar rannsóknir hafa leitt til svipaðra niðurstaðna. Grant Thornton er leiðandi alþjóðlegt endurskoðunar- og ráðgjafarfyrirtæki. Skýrsla þess um samfélagsábyrgð fyrirtækja frá 2014 sýndi að fjárhagslegur sparnaður var helsta ástæða þess að fyrirtæki tóku upp umhverfisvænni viðskiptahætti. Grant Thornton tók viðtöl við meira en 2.500 viðskiptavini og stjórnendur fyrirtækja í um þrjátíu og fimm löndum til að kanna hvers vegna fyrirtæki tækju upp sjálfbæra starfshætti. Rannsóknin leiddi í ljós að kostnaðarstjórnun var meginástæðan (67%). 32
Dell Computers er skýrt dæmi um fjárhagslegan ávinning sjálfbærni. Fyrirtækið er með höfuðstöðvar skammt frá Austin í Texas en starfar um allan heim. Í áætluninni Dell Legacy of Good Plan setti fyrirtækið sér meðal annars það markmið að draga fyrir árið 2020 um helming úr losun gróðurhúsalofttegunda frá allri aðstöðu sinni og starfsemi. Dell kom einnig á fót Connected Workplace, sveigjanlegu vinnufyrirkomulagi sem býður meðal annars upp á breytilegan vinnutíma til að forðast álagstíma í umferðinni, fjarvinnu að hluta eða öllu leyti og starfaskiptingu. Þetta sjálfbærniverkefni kemur í veg fyrir losun um sjö þúsund tonna af gróðurhúsalofttegundum og sparar fyrirtækinu um 12 milljónir dala á ári. 33
Það getur þó þurft langtímasýn til að taka upp sjálfbærnistefnu. Í nýlegri grein í Harvard Business Review var fjallað um sjálfbærni og raunverulegan kostnaðarsparnað hennar (mynd 4.7). „Fyrirtæki eiga erfitt með að átta sig á því að sjálfbær framleiðsla geti verið ódýrari. Ástæðan er að hluta sú að þau þurfa að gerbreyta hugsun sinni um kostnaðarlækkun og treysta því . . . að upphafleg fjárfesting í dýrari efnum og aðferðum skili meiri sparnaði síðar. Einnig getur þurft vilja til að ganga gegn hefðbundnum viðhorfum í fjármálum með því að einblína ekki á kostnað hvers hluta heldur aukna skilvirkni kerfisins í heild.“34
Staðlar um sjálfbærni
Alþjóðlegu staðlasamtökin (ISO) eru óháð frjáls félagasamtök og stærsti þróunaraðili valfrjálsra alþjóðlegra staðla fyrir atvinnulíf. Rúmlega tuttugu þúsund ISO-staðlar ná nú til sviða á borð við sjálfbærni, framleiðsluvörur, tækni, matvæli, landbúnað og jafnvel heilbrigðisþjónustu. Fyrirtækjum er frjálst að taka staðlana upp, en þeir njóta víðtækrar viðurkenningar. Fylgi fyrirtæki viðmiðum ISO-vottunar stuðlar það að hreinum, öruggum og áreiðanlegum vörum og þjónustu og veitir starfsfólki ákveðna vernd gegn hættum á vinnustað.
Á umhverfissviðinu stuðlar ISO 14000-staðlaröðin að skilvirkum umhverfisstjórnunarkerfum hjá fyrirtækjum og öðrum skipulagsheildum. Hún býður hagkvæm verkfæri sem byggjast á góðum starfsháttum í umhverfisstjórnun. Staðlarnir voru þróaðir á tíunda áratug tuttugustu aldar og uppfærðir árið 2015. Þeir ná allt frá visthönnun verksmiðja og bygginga (ISO 14006) til umhverfismerkinga (ISO 14020) og takmarkana á losun gróðurhúsalofttegunda (ISO 14064). Þótt notkun þeirra sé valfrjáls heimila sífellt fleiri ríki aðeins ISO 14000-vottuðum fyrirtækjum að bjóða í opinber verkefni. Sum einkafyrirtæki setja sömu kröfu (mynd 4.8).
LEED-vottun er annar valfrjáls sjálfbærnistaðall sem fyrirtæki geta fylgt. LEED stendur fyrir Leadership in Energy and Environmental Design og er matskerfi sem Græna byggingarráð Bandaríkjanna (U.S. Green Building Council) þróaði til að meta umhverfisframmistöðu mannvirkja. Þekktasta dæmið er Empire State Building í New York, sem hlaut LEED Gold-vottun fyrir byggingar í notkun eftir umfangsmiklar endurbætur sem kostuðu margar milljónir dala. Hún er hæsta bygging Bandaríkjanna sem hefur hlotið vottunina. Tugir annarra stórra atvinnuhúsnæða hafa fengið LEED-vottun, svo sem Wells Fargo Tower í Los Angeles, auk þúsunda minni bygginga og íbúðarhúsa. Vottunin ýtir undir þróun markaðarins í átt að sjálfbærri hönnun atvinnuhúsnæðis, íbúðarhúsa, verksmiðja og annarra mannvirkja.
Mikill kostnaður aðgerðaleysis
Samkvæmt áætlunum Umhverfisverndarstofnunar Bandaríkjanna (EPA) verða um tíu milljarðar manna á Jörðinni árið 2050. Ör fólksfjölgun hefur haft veruleg og oft skaðleg áhrif á plánetuna. Fleira fólk þarf fæði, húsnæði og þjónustu og jafnframt gerir ný tækni fyrirtækjum kleift að nýta náttúruauðlindir í áður óþekktum mæli. Frjáls félagasamtök og opinberar stofnanir hafa veitt þessu athygli. Utanríkis- og varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna hafa árum saman litið á loftslagsbreytingar sem hugsanlega ógn við öryggi landsins til langs tíma. Verði þeim ekki haldið í skefjum geta þær ógnað bæði þjóðaröryggi og aðstöðu og starfsemi varnarmálaráðuneytisins. 35 Aðrar virtar stofnanir vara almenning einnig við áhættunni af því að hunsa loftslagsbreytingar.
Samtökin Union of Concerned Scientists (UCS) hafa gefið út ítarlega skýrslu um nærri tuttugu alvarlegar afleiðingar sem búast megi við ef ekki er brugðist af festu við vandanum. Þar á meðal eru hækkandi sjávarborð og aukin flóð við strendur, ákafari og tíðari hitabylgjur, eyðileggjandi fellibyljir, langvinnari og skaðlegri skógareldar, meiri úrkoma á sumum svæðum og alvarlegri þurrkar á öðrum. Auk öfgaveðurs má búast við víðtækum skógardauða í Klettafjöllunum og öðrum fjallgörðum, eyðingu kóralrifja og breytingum á útbreiðslu plantna og dýra. Herstöðvar, þjóðartákn, raforkukerfið og fæðuöryggi væru jafnframt í hættu. Aðild að UCS eiga margir virtustu vísindamenn heims og samtökin byggja spár sínar á rannsóknum sem færa reynslugögn fyrir loftslagsbreytingum. Opinber afstaða þeirra er að „hnattræn hlýnun hafi þegar veruleg og mjög kostnaðarsöm áhrif á samfélög, lýðheilsu og umhverfi okkar“. 36
Umhverfisvernd og loftslagsmál njóta mismikils stuðnings á landsvísu eftir því hversu mikla áherslu hver forseti leggur á þau. Þegar stjórnvöld í Washington setja loftslagsmál neðar í forgangsröðina, eins og þegar ríkisstjórn Trumps tilkynnti að hún hygðist segja sig frá Parísarsamkomulaginu, geta einkafyrirtæki tekið forystu í aðgerðum til að draga úr losun sem veldur hnattrænni hlýnun.
Bill Gates, stofnandi Microsoft, tilkynnti til dæmis nýlega um einkaframtak sem hygðist fjárfesta 20 milljarða dala í loftslagstengdum rannsóknum og þróun á næstu fimm árum. Slíkt frumkvæði getur nýtt niðurstöður opinberra grunnrannsókna og þróað þær áfram í markaðshæfar lausnir. Dragi stjórnvöld úr þátttöku sinni kunna fyrirtæki sem hugsa um sjálfbærni til langs tíma að þurfa að taka forystuna. 37 Að lokum þarf samstillt átak hins opinbera og einkageirans til að takast á við loftslagsbreytingar. Annars munu áhrifin halda áfram að magnast, verða kostnaðarsamari og valda meira tjóni. 38
Sjálfbærni krefst oft samstarfs hins opinbera og einkageirans. Aðgerðaleysi stuðlar að hamförum á borð við eyðilegginguna sem fellibylurinn Harvey olli í Houston og fellibylurinn María í Púertó Ríkó árið 2017. Oft ríkir togstreita milli framkvæmdaraðila sem vilja byggja og borgaryfirvalda sem reyna að tryggja fleiri græn svæði með reglum. Græn svæði bjóða ekki aðeins upp á útivist og náttúruupplifun heldur veita einnig nauðsynlegt náttúrulegt frárennsli fyrir regn- og flóðvatn. Þau draga þannig úr líkum á að byggð svæði fari undir vatn í óveðri.
Bandarískar ríkisstofnanir, svo sem Geimvísindastofnun Bandaríkjanna (NASA) og Haf- og loftslagsstofnun Bandaríkjanna, hafa bent á margar áskoranir sem sjálfbærni getur hjálpað til við að leysa. Þar á meðal eru loftslagsbreytingar, minnkandi aðgangur að hreinu vatni, hnignun vistkerfa, skemmdir á höfunum, loftmengun, aukin notkun og förgun eiturefna og vandi tegunda í útrýmingarhættu. 41 Framfarir ráðast að hluta af því hver eigi að greiða fyrir verndun sameiginlegra umhverfisauðlinda heimsins. Málið varðar bæði umhverfisréttlæti og skiptaréttlæti.
Ein leið til að takast á við sameiginlega ábyrgð hlutafélaga og samfélags er að innleiða viðskiptakerfi með losunarþaki. Að mati Environmental Defense Fund er viðskiptakerfi með losunarþaki raunhæf leið til að bregðast við loftslagsbreytingum með því að draga úr losun sem mengar loftið. Losunarþakið setur hámark á losun gróðurhúsalofttegunda og fyrirtæki sem fara yfir það þurfa að greiða viðurlög. Viðskiptin gera fyrirtækjum hins vegar kleift að kaupa og selja losunarheimildir á frjálsum markaði og losa þannig tiltekið magn mengunar.
Enn eru fleiri spurningar en svör: Hversu mikil ábyrgð hvílir á stjórnvöldum? Hvernig á að skipta henni milli þróaðra ríkja og þróunarríkja? Hversu stóran hluta kostnaðarins á einkageirinn að bera og hvernig á að framfylgja skiptingu kostnaðar og ábyrgðar? Einkafyrirtæki verða að bera hluta kostnaðarins og atvinnulífið viðurkennir að það beri nokkra ábyrgð. Menn greinir þó á um hvort fyrirtæki eigi að greiða sektir eftir á eða gjöld og tryggingarfé fyrir fram. Reglurnar kunna að þurfa að gilda á alþjóðavísu, annars gætu fyrirtæki frá einu landi misnotað umhverfið í öðru.
Aðgerðaleysi í sjálfbærnimálum getur haft óafturkræfar langtímaafleiðingar fyrir umhverfið, svo sem dauða kóralrifja, bráðnun heimskautaíss og eyðingu skóga. Önnur hindrun er að stundum reynist erfitt að sannfæra fyrirtæki og fjárfesta þeirra um að ársfjórðungslegur eða árlegur hagnaður sé skammlífur og tímabundinn en sjálfbærni umhverfisins varanlegt langtímamarkmið.
Umhverfishagfræði og stefnumótun
Sumt stjórnmálafólk og forystumenn í bandarísku atvinnulífi telja að kapítalismi og einkaframtak hafi verið meginforsenda velmegunar þjóðarinnar undanfarin tvö hundruð ár og verði lykillinn að velgengni hennar í framtíðinni. Einkaframtak stuðlaði mjög að efnahagsþróun Bandaríkjanna og margir nutu góðs af. Þróunin hefði þó ekki orðið án ríkulegra náttúruauðlinda landsins, meðal annars olíu, gass, timburs og vatns. Þegar hugað er að umhverfinu og sjálfbærni er spurningin ekki hvort kerfið virki vel þegar gnótt náttúruauðlinda er fyrir hendi. Spyrja þarf hversu vel það myndi virka í landi, og raunar heimi, þar sem slíkar auðlindir væru af mjög skornum skammti.
Skuldar atvinnulífið, sem helsti notandi þessara auðlinda, samfélaginu eitthvað? Harvard Business Review stóð nýlega fyrir rökræðum um efnið á skoðana- og leiðarasíðum sínum. Að mati Andrew Winston, höfundar og ráðgjafa um umhverfis- og samfélagslegar áskoranir, skuldar atvinnulífið heiminum bæði allt og ekkert. „Þetta er mikilvæg spurning,“ skrifaði hann, „en hún gefur í skyn að fyrirtæki eigi að sýna samfélagslega ábyrgð af skyldutilfinningu. Sú hugmynd beinir athyglinni frá kjarna málsins. Sjálfbærni í atvinnulífi snýst ekki um góðgerðarstarfsemi heldur arðsemi, nýsköpun og vöxt. Hún felur einfaldlega í sér góða viðskiptahætti.“44 Bart Victor, prófessor við Owen Graduate School of Management við Vanderbilt-háskóla, skrifaði á hinn bóginn: „Atvinnulífið er mun öflugra og áhrifameira en nokkurt annað hugmyndafræðilegt, pólitískt eða umhverfislegt afl . . . atvinnulífið verður nú að líta sjálft sig og ábyrgð sína og skyldur nýjum augum.“45
Rök skyldusiðfræðinnar gætu leitt til þeirrar niðurstöðu að atvinnulífið skuldi umhverfinu eitthvað. Ein grundvallarkrafa boðandi siðfræði er að sá sem nýtir eitthvað eigi að greiða fyrir notkunina. Nytjastefnusjónarmið gæti aftur á móti verið að hlutafélög skapi störf, afli hluthöfum tekna, greiði skatta og framleiði eftirsóttar vörur. Þau hafi því lagt sitt af mörkum og skuldi hvorki umhverfinu né samfélaginu frekari greiðslu. Nytjastefna er þó oft talin skammtímamiðuð, en skyldusiðfræði tekur einnig tillit til komandi kynslóða og samræmist því betur sjálfbærni.
Ættu fyrirtæki að þurfa að greiða hærri gjöld eða skatta en almennir borgarar fyrir opinberar auðlindir eða innviði sem þau nota í hagnaðarskyni? Tökum vökvabrot (fracking) sem dæmi. Nýleg uppsveifla hefur orðið í olíu- og gasborunum í Vestur-Texas vegna þessarar tiltölulega nýju aðferðar. Vökvabrot er stytt heiti á hydraulic fracturing. Við aðferðina eru sprungur myndaðar í bergi undir yfirborði jarðar til að losa olíu og gas sem þar er bundið og auðvelda því að streyma upp á yfirborðið. Vökvabrot hefur stóraukið láréttar olíu- og gasboranir í Bandaríkjunum, einkum í jarðlögum sem áður voru talin óarðbær vegna þess að engin raunhæf leið var til að ná jarðefnaeldsneytinu upp á yfirborðið. Aðferðin hefur þó verulega ókosti.
Vökvabrot krefst mjög þungra tækja og gífurlegs magns sands, efna og vatns, sem að mestu þarf að flytja á staðinn með vörubílum. Umferð um smábæi í Texas hefur tífaldast og vegir gefa sig undan endalausum straumi vörubíla olíufélaga. Bæirnir hafa ekki fjármagn til viðgerða og íbúar þurfa að aka um hættulega og holótta vegi. Vörubílar olíufélaganna nota opinbera auðlind, vegakerfi sveitarfélaganna, sem oft er kostað sameiginlega af skattgreiðendum fylkis og sveitarfélags. Þeir valda augljóslega meiri skemmdum en íbúar sem aka fólksbílum til vinnu. Ættu fyrirtækin ekki að greiða sérstakt gjald til vegaviðgerða? Mörgum finnst ósanngjarnt að smábæir leggi kostnaðinn á skattgreiðendur sína, sem flestir fá engan hlut af hagnaði olíu- og gasvinnslunnar. Annar kostur væri Pigou-skattur, gjald sem lagt er á einkafyrirtæki vegna tiltekinnar starfsemi samkvæmt tillögu breska hagfræðingsins A. C. Pigou. Sé skatturinn hæfilega hár á hann að letja starfsemi sem leggur hreinan kostnað, það sem hagfræðingar nefna „neikvæð ytri áhrif“, á þriðju aðila á borð við íbúa svæðisins.
Málið varpar ljósi á eina af mörgum umhverfisdeilum sem vökvabrot hefur vakið. Aðferðin leiðir einnig til ofnotkunar og mengunar ferskvatns, leka eiturefna í grunnvatn og aukinnar jarðskjálftahættu vegna niðurdælingarholna sem boraðar eru til förgunar efna. Eins og oft gerist við vinnslu náttúruauðlinda kunna íbúar svæðisins að njóta nokkurs skammtímaávinnings af atvinnustarfsemi tengdri borunum en bera að lokum óhóflega stóran hluta langtímatjónsins.
Ein aðferð til að takast á við langtímatjón af völdum mengunar er kolefnisskattur, kerfi þar sem mengendur greiða gjald eða skatt fyrir losun koltvísýrings út í andrúmsloftið. Skatturinn á að hvetja notendur jarðefnaeldsneytis til að skipta yfir í hreinni orkugjafa. Geri þeir það ekki greiða þeir að minnsta kosti fyrir loftslagstjónið í samræmi við magn gróðurhúsalofttegunda sem losnar við brennslu eldsneytisins. Mörg samtök hafa mælt með kolefnisskatti í Bandaríkjunum, þar á meðal íhaldssömu samtökin Climate Leadership Council (CLC). 46 Exxon Mobil, Shell, British Petroleum og Total, ásamt öðrum olíufélögum og stórfyrirtækjum í öðrum atvinnugreinum, lýstu nýlega yfir stuðningi við tillögu CLC um skattlagningu kolefnislosunar. 47
Myndi þessi aðferð að „greiða fyrir að menga“ virka í raun? Munu fyrirtæki fallast á að greiða umhverfinu skuld sína? Michael Gerrard, forstöðumaður Sabin Center for Climate Change Law við lagadeild Columbia-háskóla, sagði: „Ef nægilega hár kolefnisskattur væri lagður á gæti hann skilað mun meiri árangri í baráttunni gegn loftslagsbreytingum en skaðabótamál.“48 Fyrstu áætlanir gera ráð fyrir að fyrirtæki greiddu meira en 200 milljarða dala á ári ef kerfið yrði innleitt, eða tvær billjónir dala fyrsta áratuginn. Sú fjárhæð er talin nægja til að stuðla að aukinni notkun endurnýjanlegra orkugjafa og minni notkun óendurnýjanlegs jarðefnaeldsneytis.
Umhverfisverndarsamtök á borð við Nature Conservancy og World Resources Institute styðja einnig áætlunina, sem og sumir þingmenn í Washington, D.C. „Grunnhugmyndin er einföld,“ sagði öldungadeildarþingmaðurinn Sheldon Whitehouse (D-RI). „Þú setur verð á það sem þú vilt ekki—kolefnismengun—og notar tekjurnar til að styðja það sem þú vilt.“49 Að sögn þingmannsins myndi bandarískur kolefnisskattur eða 45 dala gjald á hvert tonn draga úr kolefnislosun landsins um meira en 40 prósent fyrsta áratuginn. Hugmyndin nýtur alþjóðlegs stuðnings og hefur þegar verið reynd. Gögn Alþjóðabankans sýna að fjörutíu ríki og nokkrar stórborgir hafa þegar lögfest slík kerfi, þar á meðal öll ríki Evrópusambandsins, Nýja-Sjáland og Japan.