8.4 Tekjuójöfnuður

Gögn hagfræðinga við Kaliforníuháskóla sýna að tekjumunur hefur aukist á síðustu þrjátíu og fimm árum. Tekjuhæstu 10 prósentin hafa að meðaltali tífaldar tekjur tekjulægstu 90 prósentanna og tekjuhæsta eina prósentið hefur meira en fjörutíufaldar tekjur þeirra. ²⁹ Hlutfall tekjuhæsta eina prósentsins af heildartekjum í Bandaríkjunum jókst úr 8 prósentum í 22 prósent á tímabilinu. Mynd 8.9 sýnir muninn árið 2015.

Bandaríska hagkerfið var að miklu leyti byggt á þeirri forsendu að millistéttin stækkaði, nyti hagsældar og allir ættu möguleika á að tilheyra henni. Í augum Bandaríkjamanna sjálfra og umheimsins greindi þessi hugsjón landið frá öðrum ríkjum. Á árunum eftir síðari heimsstyrjöld veittu GI Bill-lögin og endurreisn efnahagslífsins fyrrverandi hermönnum fé til náms, húsnæðislána og jafnvel stofnunar smáfyrirtækja, sem allt stuðlaði að hagvexti. Í fyrsta sinn hafði fjöldi fólks efni á eigin húsnæði og meira var byggt af íbúðarhúsnæði en nokkru sinni fyrr. Fjölskyldur keyptu bíla og fengu kreditkort. Sérstök menning millistéttarinnar mótaðist með hvítum rimlagirðingum, grillveislum í bakgarðinum og svarthvítum sjónvörpum. Sjónvarpsþættir á borð við Leave It to Beaver og Father Knows Best endurspegluðu „góða lífið“ sem margt fólk í þessum nýja hópi þráði. Um miðjan sjöunda áratuginn var launafólk í millistétt hratt að verða drifkraftur stærsta hagkerfis heims.

Millistéttin er þó ekki einsleitur hópur. Hún skiptist til dæmis nokkuð jafnt milli Demókrataflokksins og Repúblikanaflokksins og átti þátt í að kjósa repúblikanann George W. Bush árið 2004 og demókratann Barack Obama árin 2008 og 2012. Einbýlishús í úthverfi með hvítri rimlagirðingu táknar vitaskuld neysluhagkerfi sem er ekki hugmynd allra um fyrirmyndarsamfélag og á heldur ekki að vera það. Enn mikilvægara er að ekki höfðu allir jafnan aðgang að þessari hugsjón. Nánast allir eru þó sammála um að minnkandi millistétt sé ekki góð fyrir hagkerfið. Gögn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins benda til þess að millistétt Bandaríkjanna þróist í ranga átt. ³⁰ Frá árinu 2000 hefur aðeins fjórðungur prósents bandarískra heimila færst úr millitekjuhópi í hátekjuhóp, en tólf sinnum fleiri hafa færst niður í lágtekjuhóp. Þetta er alger viðsnúningur frá þróun áranna 1970–2000, þegar heimili með miðlungstekjur voru líklegri til að færast upp en niður. Samkvæmt Business Insider er bandaríska millistéttin „að tæmast innan frá og það dregur úr hagvexti í Bandaríkjunum“. ³¹

Heildareignir millitekjufjölskyldna hafa staðið í stað (mynd 8.10) og hlutfall heimila með miðlungstekjur í Bandaríkjunum hefur jafnframt lækkað úr tæpum 60 prósentum árið 1970 í aðeins 47 prósent árið 2014. Þessi lækkun er veruleg. Heimilisneysla tekjugóðra neytenda á vörum og þjónustu á borð við mat, orku og menntun nemur meira en tveimur þriðju af vergri landsframleiðslu Bandaríkjanna (VLF), og því eru þessir neytendur mikilvægur drifkraftur hagkerfisins. Lækkandi hlutfall þeirra er þess vegna efnahagsleg áskorun fyrir bandarísk fyrirtæki og stjórnvöld. Atvinnulífið verður að taka þátt í lausninni. En hvað geta bandarísk fyrirtæki gert til að vinna gegn tekjuójöfnuði?

Robert Reich var vinnumálaráðherra Bandaríkjanna árin 1993–1997 og starfaði í ríkisstjórnum þriggja forseta, Geralds Ford, Jimmys Carter og Bills Clinton. Hann er einn helsti sérfræðingur landsins í vinnumarkaði og efnahagsmálum og er nú prófessor í opinberri stefnumótun við Kaliforníuháskóla í Berkeley og sérfræðingur við Blum Center for Developing Economies. Reich sagði nýlega þessa sögu: „Stjórnarformaður eins stærsta hátæknifyrirtækis landsins kom á skrifstofuna til mín. Hann vildi ræða orsakir og afleiðingar vaxandi ójafnaðar og minnkandi millistéttar og hvað væri til ráða.“ Reich spurði hvers vegna honum væri umhugað um málið. „Vegna þess að bandaríska millistéttin er kjarninn í viðskiptavinahópi okkar. Ef hún hefur ekki efni á vörum okkar á komandi árum erum við í miklum vanda.“ ³²

Reich heyrir sams konar áhyggjur frá sífellt fleiri leiðtogum atvinnulífsins sem telja að of margir verði út undan í hagkerfinu. Þeir vita að bandaríska hagkerfið getur ekki vaxið þegar laun lækka og að fyrirtæki þeirra geta ekki dafnað til lengdar án stækkandi eða að minnsta kosti stöðugrar millistéttar. Aðrir leiðtogar atvinnulífsins, svo sem Lloyd Blankfein, forstjóri Goldman Sachs, hafa einnig lýst tekjuójöfnuði sem neikvæðri þróun. Reich vitnaði í Blankfein: „Hann grefur undan stöðugleika þjóðarinnar og ber ábyrgð á sundrungunni í landinu ... of stór hluti vergrar landsframleiðslu síðustu kynslóðar hefur runnið til of fárra.“ ³³

Sumir leiðtogar atvinnulífsins, svo sem Bill Gross, stjórnarformaður stærsta skuldabréfaviðskiptafyrirtækis heims, leggja til að alríkislágmarkslaun verði hækkuð. Þau eru nú 7,25 dalir á klukkustund hjá öllum vinnuveitendum sem stunda millifylkjaviðskipti af einhverju tagi, til dæmis senda eða taka við pósti milli fylkja, og hjá öllum fyrirtækjum með meira en 500.000 dali í sölu. Margir leiðtogar atvinnulífsins og hagfræðingar eru sammála um að hærri lágmarkslaun myndu taka á að minnsta kosti hluta tekjuójafnaðarins. Samkvæmt Gross og öðrum sem styðja stefnu sem færir vald launafólks og fyrirtækja aftur í jafnvægi starfa iðnvædd hagkerfi best þegar tekjuójöfnuður er lítill. ³⁴ Hækkun lágmarkslauna hefur tvíþætt áhrif á launafólk í millistétt. Í fyrsta lagi hjálpar hún beint fjölskyldum með tvo launþega neðst í millistéttinni og eykur ráðstöfunarfé þeirra til nauðsynja. Í öðru lagi eru laun margra betur launaðra starfsmanna tengd lágmarkslaunum og myndu því einnig hækka.

Þar sem Bandaríkjaþing hefur ekki hækkað lágmarkslaun hafa fylkin tekið forystuna ásamt fyrirtækjum sem hækka eigin lágmarkslaun af fúsum og frjálsum vilja. Tuttugu og níu fylki eru með hærri lágmarkslaun en alríkislágmarkið 7,25 dalir á klukkustund. Costco, T.J. Maxx, Marshalls, IKEA, Starbucks, Gap, In-and-Out Burger, Whole Foods, Ben & Jerry’s, Shake Shack og McDonald’s hafa einnig hækkað lágmarkslaun sín á síðustu tveimur árum. Target tilkynnti nýlega hækkun í ellefu dali á klukkustund og bankar á borð við Wells Fargo, PNC Financial Services og Fifth Third Bank tilkynntu fimmtán dala lágmarkslaun. ³⁵

American Sustainable Business Council og Business for a Fair Wage könnuðu afstöðu meira en fimm hundruð smáfyrirtækja og niðurstöðurnar komu á óvart. Skýr meirihluti, 58–66 prósent eftir landssvæðum, studdi að lágmarkslaun yrðu hækkuð í að minnsta kosti tíu dali á klukkustund. ³⁶ Eigendur fyrirtækjanna höfðu ekki aðeins siðferðileg sjónarmið að leiðarljósi; flestir skildu að aukinn kaupmáttur neytenda myndi gagnast rekstri þeirra og þar með hagkerfinu í heild. Frank Knapp, forstjóri South Carolina Small Business Chamber of Commerce sem er málsvari fimm þúsund fyrirtækjaeigenda, sagði að hærri lágmarkslaun „komi meira fé í hendur 300.000 íbúa Suður-Karólínu sem fá greidda minna en tíu dali á klukkustund og þeir muni verja því í efnahagslífi heimabyggðar sinnar. Hækkunin gagnast einnig 150.000 starfsmönnum til viðbótar sem fá laun sín leiðrétt. Hrein 500 milljóna dala aukning vergrar landsframleiðslu fylkisins sem af þessu leiðir verður góð fyrir smáfyrirtæki og efnahag Suður-Karólínu.“ ³⁷

Auk þess að greiða hærri laun geta fyrirtæki hjálpað fólki að komast í millistétt eða halda stöðu sinni þar með öðrum hætti. Um áratugaskeið hafa sum fyrirtæki ráðið marga sem sinna fullu starfi sem sjálfstæða verktaka til að spara kostnað við ýmis starfsmannahlunnindi sem þau þurfa þá ekki að bjóða. Með þessu færist byrðin hins vegar yfir á fólkið sem þarf sjálft að greiða allan kostnað af sjúkratryggingum, starfstengdum slysatryggingum, atvinnuleysistryggingum, launuðu leyfi og launatengdum sköttum. Nýleg rannsókn bandaríska vinnumálaráðuneytisins sýndi að meðalkostnaður vinnuveitenda vegna heildarkjara nam 35,64 dölum á hverja vinnustund í september 2017. Laun voru að meðaltali 24,33 dalir á vinnustund og 68 prósent kostnaðarins, en hlunnindi kostuðu að meðaltali 11,31 dal og voru 32 prósentin sem eftir stóðu. ³⁸ Ef launafólki á launaskrá væri greitt sem sjálfstæðum verktökum væru raunveruleg kjör þess því um þriðjungi lakari, að því gefnu að það keypti sjálft samsvarandi tryggingar og hlunnindi. Þau 30 prósent sem fyrirtæki spara með sjálfstæðum verktökum ráða oft úrslitum um hvort fólk tilheyrir millistétt eða fellur niður fyrir hana.

Ekki ríkir þó einhugur um að hækka lágmarkslaun á alríkis- eða fylkisstigi til að styrkja millistéttina eða draga almennt úr fátækt. Sumir hagfræðingar hafa dregið í efa að jákvæð fylgni sé milli hærri launa og lægra hlutfalls fátæktar. Verk Davids Neumark, hagfræðings við Kaliforníuháskóla í Irvine, og Williams L. Wascher, sem lengi starfaði sem hagfræðingur hjá bankastjórn Seðlabanka Bandaríkjanna, eru dæmigerð fyrir þessa afstöðu. Þeir halda því fram að þótt ætlunin sé góð geti einföld hækkun lágmarkslauna unnið gegn því markmiði að draga úr fátækt. Rétta leiðin til að ná markmiðinu sé mun flóknari. Þeir segja: „Okkur reynist erfitt að sjá sannfærandi rök fyrir hærri lágmarkslaunum þegar þau hjálpa hvorki lágtekjufjölskyldum né draga úr fátækt.“ Þess í stað ættu alríkis- og fylkisstjórnir að íhuga samspil fleiri úrræða á borð við endurgreiðanlegan skattaafslátt vegna atvinnutekna (Earned Income Tax Credit, EITC), sem væru áhrifaríkari við að draga úr fátækt. ³⁹

Tekjuójöfnuður kemur konum sérstaklega við. Samkvæmt World Economic Forum (WEF) eru kynjamisrétti og tekjuójöfnuður nátengd. ⁴⁰ WEF rannsakaði tengslin í 140 löndum á tuttugu ára tímabili og komst að því að þau væru nánast alls staðar fyrir hendi, ekki aðeins í þróunarríkjum. Fjallað er um launamismunun annars staðar í bókinni en hún á einnig erindi hér sem hluti af stærra samhengi jafnréttis á vinnustað. Tekjumunur karla og kvenna verður enn afdrifaríkari vegna þess að margar konur eru einstæðar mæður með börn á framfæri og stundum barnabörn. Sérhver skerðing á tekjumöguleikum þeirra hefur því bein áhrif á fólkið sem er þeim háð og felur í sér óréttlæti gagnvart fleiri en einni kynslóð.

Samkvæmt mörgum rannsóknum, þar á meðal rannsóknum American Association of University Women og Pew Research Center, fá konur að meðaltali greidd um 80 prósent af launum karla. ⁴¹ Lög sem ætlað er að taka á vandanum hafa ekki útrýmt honum. Nýleg þróun er að grípa til lagasetningar á fylkisstigi fremur en alríkisstigi. Lög í New Jersey voru til dæmis nefnd Diane B. Allen Equal Pay Act til heiðurs fyrrverandi fylkisþingkonu sem hafði sjálf orðið fyrir launamismunun. ⁴² Lögin áttu að verða þau öflugustu sinnar tegundar í landinu. Þau heimila þolendum mismununar að krefjast leiðréttingar vegna allt að sex ára vangoldinna launa og þrefalda skaðabætur til stefnanda sem fær kröfu sína viðurkennda.