8.2 Að koma til móts við mismunandi getu og trúarbrögð
8.2 Að mæta þörfum fólks með ólíka getu og trú
Námsmarkmið
Í lok þessa kaflahluta áttu að geta:
Tilgreint viðeigandi aðlögun sem vinnuveitendur veita fólki með ólíka getu
Lýst viðeigandi trúarlegri aðlögun á vinnustað
Hefðbundin skilgreining á fjölbreytni er víð. Hún nær ekki aðeins til kynþáttar, þjóðernis og kyns heldur einnig til trúarskoðana, þjóðernisuppruna, vitsmunalegrar og líkamlegrar getu og kynhneigðar. Í þessum kaflahluta er fjallað um tvo þessara þátta, trú og getu, með áherslu á hvernig siðferðilega ábyrgir stjórnendur fella þá inn í heildarstefnu um fjölbreytni. Í báðum tilvikum felur viðeigandi aðlögun í sér að vinnuveitandi leitist við að mæta ólíkum þörfum starfsfólks.
Vernd fatlaðs fólks
Í Bandaríkjunum kveða lögin Americans with Disabilities Act (ADA), sem samþykkt voru árið 1990, á um að einstaklingur teljist fatlaður ef líkamleg eða andleg skerðing hans takmarkar þátttöku í mikilvægum athöfnum daglegs lífs, svo sem vinnu. Vinnuveitandi má ekki mismuna einstaklingi með slíka fötlun við ráðningu. Ef einstaklingurinn er ráðinn ber vinnuveitandanum jafnframt að veita viðeigandi aðlögun svo hann geti sinnt venjulegum verkefnum starfsins. Slík aðlögun getur falist í því að breyta húsnæði vinnustaðarins svo það verði aðgengilegt, endurskipuleggja starf, útvega eða breyta búnaði og tækjum eða bjóða hlutastarf eða breyttan vinnutíma. Einnig kann að þurfa að útvega lesara, túlka eða annars konar nauðsynlega aðstoð, svo sem hjálpardýr (mynd 8.5). ADA-lögin banna einnig mismunun gegn fötluðu fólki við aðgang að opinberri þjónustu, almenningsaðstöðu, samgöngum, fjarskiptum og annarri grunnþjónustu. 19
Mynd 8.5. Einstaklingur með þjónustuhund getur yfirleitt sinnt öllum nauðsynlegum þáttum starfsins með nokkurri aðstoð. (myndheimild: „DSC_004“ eftir Aberdeen Proving Ground/Flickr, samkvæmt CC BY 2.0-leyfi)
Aðgengi og viðeigandi aðlögun fyrir starfsfólk með líkamlega eða andlega fötlun gagnast fyrirtækjum vegna þess að þannig stækkar hópur hæfs fólks sem getur komið til starfa. Það er jafnframt siðferðilega rétt að sýna fólki sem vill vinna og leggja sitt af mörkum til samfélagsins samkennd. Sama meginregla gildir um viðskiptavini og starfsfólk. Alríkisstjórnin hefur viðurkennt þörfina fyrir vernd á þessu sviði og sett nokkur lög til að tryggja hana. Deild um réttindi fatlaðs fólks innan dómsmálaráðuneytis Bandaríkjanna telur upp tíu alríkislög sem vernda fatlað fólk. Þar á meðal eru ekki aðeins ADA-lögin heldur einnig Rehabilitation Act, Air Carrier Access Act og Architectural Barriers Act.
Lykilatriði við að fylgja lögunum er að skilja og beita kröfunni um að aðlögun sé viðeigandi: „Vinnuveitanda ber að veita hæfum umsækjanda eða starfsmanni með fötlun viðeigandi aðlögun nema hann geti sýnt fram á að hún leggi óhóflega byrði á reksturinn, það er að hún valdi verulegum erfiðleikum eða kostnaði.“ 20
Lögin gera ekki kröfu um að starfsmaður vísi til ADA-laganna eða noti orðin „fötlun“ eða „viðeigandi aðlögun“ þegar hann óskar eftir aðstoð. Stjórnendur þurfa því að þekkja þær ólíku leiðir sem starfsfólk notar til að koma slíkri beiðni á framfæri. Starfsmaður segir til dæmis ekki endilega: „Ég þarf viðeigandi aðlögun vegna fötlunar minnar,“ heldur kann hann að segja: „Ég á erfitt með að mæta á réttum tíma vegna læknismeðferðar sem ég gengst undir.“ Dæmið sýnir að vinnuveitendur geta þurft að leggja mat á hvort orð starfsmanns feli í sér beiðni um aðlögun samkvæmt ADA-lögunum.
Trúarleg fjölbreytni á vinnustað
VII. bálkur CRA-laganna, sem bannar mismunun, verndar trúarskoðanir og trúleysi starfsfólks og umsækjenda með sama hætti og hann verndar fólk gegn mismunun vegna kynþáttar, kyns og annarra þátta. Lögin leggja fjórar meginskyldur á vinnuveitendur: að mismuna ekki, áreita ekki og grípa ekki til hefndaraðgerða og að veita viðeigandi aðlögun.
Reglur gera ráð fyrir að starfsmaður upplýsi vinnuveitanda um einlæga trúarsannfæringu sem hann óskar verndar fyrir, en honum ber ekki að óska berum orðum eftir tiltekinni aðlögun. Vinnuveitandinn verður að kanna alla mögulega aðlögun sem kemur í veg fyrir að starfsmaðurinn þurfi að ganga gegn trú sinni eða trúariðkun, svo sem leyfi frá vinnu (mynd 8.6). Aðlögunin má þó ekki leggja óhóflega byrði á fyrirtækið, hvorki vegna vaktaskipulags né kostnaðar. Telji vinnuveitandinn sér ekki fært að veita aðlögun verður hann að sýna fram á slíka byrði.
Mynd 8.6. Dagatalið sýnir hversu marga helgi- og hátíðisdaga vinnuveitandi þarf að hafa í huga við mótun reglna um leyfi frá vinnu. Þar eru helgidagar þriggja stærstu trúarbragðanna, veraldlegir hátíðisdagar og aðrir hefðbundnir frídagar. Erfitt getur reynst að veita öllum frí á þeim dögum sem þeir kjósa. (myndheimild: aðlagað úr „2019 Calendar“ eftir „Firkin“/openclipart, í almannaeigu)
Sum tilvik aðlögunar byggjast á menningarlegum arfi fremur en trú.
Viðeigandi aðlögun kann að krefjast meira en nokkurra klukkustunda frís vegna vikulegrar guðsþjónustu eða hátíðisdags. Hún getur einnig náð til reglna um klæðnað, einkennisbúninga og útlit, verkefna og ábyrgðar í starfi, trúartjáningar og trúartákna, bæna- eða hugleiðsluherbergja og mataræðis.
Lögin vernda einnig fólk sem aðhyllist ekki hefðbundin trúarbrögð. Í málinu Welsh v. United States (1970) komst Hæstiréttur Bandaríkjanna að þeirri niðurstöðu að lögin vernduðu sérhverja sannfæringu sem skipaði „sambærilegan sess og trúin á Guð hjá þeim sem óumdeilanlega uppfylla skilyrði undanþágunnar“. 21 Lífsskoðanakerfi án guðstrúar nýtur því verndar ef það byggist á einlægum persónulegum og siðferðilegum gildum sem fólk fylgir af sama styrk og hefðbundinni trú. Verndin er ekki bundin við trúarbrögð; trúleysingjar og efahyggjufólk getur einnig átt rétt á henni.
Trúarbrögð eru orðin mjög umdeilt mál meðal sumra stjórnmálahópa í Bandaríkjunum. Trúarlegt umburðarlyndi er opinber stefna ríkisins og stjórnarskrárvarið, en fólk sem vill skilgreina Bandaríkin sem eingöngu kristið ríki hefur grafið undan því.
