1010 Líf og vinna í iðnvæddum heimi
10.4 Samfélög í dreifingu
Markmið
Við lok þessa hluta átt þú að geta:
Þegar heimurinn tók stakkaskiptum á síðari hluta nítjándu aldar hröktu breytingarnar mikinn fjölda fólks af heimilum sínum. Stríð, pólitísk umbrot og náttúruhamfarir ráku fólk frá heimilum sínum í Suður- og Austur-Evrópu, Austur-Asíu og á Indlandi. Á sama tíma sóttust iðnríki eftir fólki til starfa í námum og verksmiðjum og lönd með útflutningshagkerfi þurftu vinnuafl í skóga sína og á akra. Saman ýttu þessir þættir undir fjöldaflutninga fólks um allan heim og ný iðntækni auðveldaði þá.
Innflutningur Evrópubúa
Á nítjándu öld og fyrstu áratugum þeirrar tuttugustu leituðu um sextíu milljónir Evrópubúa betri atvinnutækifæra í öðrum heimsálfum. Flestir komu frá svæðum þar sem iðnvæðing var skammt á veg komin eða landbúnaður var ríkjandi, svo sem frá Suður-Ítalíu og Sikiley. Um tuttugu og átta milljónir Evrópubúa og Kanadamanna fluttust til Bandaríkjanna á þessu tímabili, flestir á árunum 1890 til 1914. Meirihlutinn var bændafólk frá Suður- og Austur-Evrópu. Margir héldu einnig áfram að koma frá Þýskalandi og Írlandi, en þaðan hafði mesti straumur innflytjenda borist á fyrri hluta nítjándu aldar. Meðal þeirra sem flúðu fátækt voru fórnarlömb trúarofsókna, einkum gyðingar frá Rússneska heimsveldinu. Þeir höfðu sætt mismunun og gyðingahatri sem náði oft hámarki í ofbeldisöldum, svonefndum skipulögðum ofsóknum, þar sem fólk var drepið og eignir þess eyðilagðar. Aðrir voru pólitískir andófsmenn og handverksfólk sem hafði misst lífsviðurværi sitt vegna iðnvæðingar.
Næst á eftir Bandaríkjunum tóku Argentína, Brasilía, Síle og Úrúgvæ við flestum. Um 4,5 milljónir brottflytjenda fóru til Argentínu og þegar mest var voru þeir 30 prósent íbúanna. Rómanska Ameríka laðaði að sér marga Ítali og Þjóðverja auk spænskra og portúgalskra landnema. Um 5,1 milljón manna fór til Kanada frá sjötta áratug nítjándu aldar fram á þriðja áratug tuttugustu aldar. Ástralía, Nýja-Sjáland og Suður-Afríka voru einnig algengir áfangastaðir evrópskra innflytjenda. Sérstaklega eftirsóknarverð urðu Ástralía eftir að gull fannst þar árið 1851 og Suður-Afríka eftir sambærilegan fund árið 1886.
Eftir komuna til nýju heimkynnanna sinntu evrópskir innflytjendur margvíslegum störfum. Margir unnu í verksmiðjum. Gyðingar voru sérstaklega áberandi í fataiðnaði á stöðum á borð við New York-borg. Í Bandaríkjunum unnu Pólverjar og aðrir Austur-Evrópubúar í stáliðnaði í Pittsburgh og í sláturhúsum Chicago. Portúgalar störfuðu oft við fiskveiðar eða, í Nýja-Englandi, með frönskum Kanadamönnum í vefnaðarverksmiðjum. Ítalskir innflytjendur sinntu ýmsum störfum við landbúnað, námugröft og byggingariðnað. Walesbúar fengu vinnu í námum í vesturhlutanum. Írskir innflytjendur unnu í námum, lögðu járnbrautir og strituðu í verksmiðjum víðs vegar um Bandaríkin. Konur úr öllum þessum þjóðernishópum fóru í heimilisþjónustu.
Viðbrögð landanna þar sem innflytjendur settust að réðust oft af þjóðernisuppruna hinna nýkomnu. Í Bandaríkjunum var stundum gert gys að „framandi“ siðum Þjóðverja og kristinna Austur-Evrópubúa, en þeir voru að mestu samþykktir. Írskum innflytjendum, sem flestir voru rómversk-kaþólskir, hafði verið hafnað þegar þeir tóku fyrst að flytjast í miklum mæli til hinna að mestu mótmælendatrúuðu Bandaríkja á fimmta og sjötta áratug nítjándu aldar. Á síðari hluta aldarinnar höfðu þeir og börn þeirra hins vegar fest sig í sessi sem stjórnmálamenn, atvinnurekendur og lögreglumenn. Gyðingar og Ítalir, sem voru nýrri innflytjendahópar, sættu aftur á móti oft mismunun og gyðingahatur var útbreitt.
Við lok nítjándu aldar tók margt innfætt mótmælendafólk af norður-evrópskum uppruna í Bandaríkjunum að krefjast breytinga á innflytjendalögum. Við þessum kröfum var brugðist árið 1924 með samþykkt Johnson-Reed-laganna, sem takmörkuðu heildarfjölda innflytjenda sem mátti hleypa til Bandaríkjanna frá löndum utan vesturhvelsins. Auk þess takmörkuðu lögin fjölda innflytjenda af hverju þjóðerni við 2 prósent af fjölda fólks af sama þjóðerni sem þegar bjó í Bandaríkjunum árið 1890. Því gat einstaklingi verið vísað frá ef kvótinn fyrir þjóðerni hans hafði þegar verið fullnýttur, jafnvel þótt heildarhámarkinu væri ekki náð. Fyrir 1890 höfðu flestir innflytjendur komið frá Norður- og Vestur-Evrópu en tiltölulega fáir frá Suður- eða Austur-Evrópu. Kvótinn upp á 2 prósent heimilaði því komu mun fleiri Englendinga, Íra og Þjóðverja en Ítala, Pólverja eða rússneskra gyðinga. Innflutningur frá Asíu var bannaður, að undanskildum Filippseyjum sem þá voru yfirráðasvæði Bandaríkjanna.
Í Rómönsku Ameríku voru aðstæður allt aðrar. Í Argentínu og Úrúgvæ hafði til dæmis aldrei búið margt fólk, því löndin höfðu hvorki sömu jarðefnaauð og grannríkin né loftslag sem hentaði sykur- og kaffirækt. Koma evrópskra innflytjenda var því kærkomin lyftistöng fyrir samfélögin. Brasilía og Venesúela sóttust vísvitandi eftir evrópskum innflytjendum til að gera íbúana hvítari, en þeir voru að meirihluta af afrískum uppruna, frumbyggjar eða af blönduðum uppruna.
Fólksflótti Asíubúa
Á nítjándu öld yfirgáfu margir íbúar Austur-Asíu og Indlands heimkynni sín og leituðu vinnu erlendis, rétt eins og margir Evrópubúar. Flestir þeirra sem yfirgáfu Kína voru að flýja fátækt. Þetta voru aðallega karlar og flestir komu frá héruðunum í suðri, einkum Fujian þar sem lélegur jarðvegur hafði ávallt gert landbúnað erfiðan, og Guangdong. Um miðja nítjándu öld flúði fjöldi Kínverja þær hörmungar sem mannskæðasta borgarastyrjöld mannkynssögunnar olli. Frá 1850 til 1864 létust meira en tuttugu milljónir Kínverja í Taiping-uppreisninni, sem Hong Xiuquan leiddi. Hann taldi sig vera „kínverskan son Guðs“ og vildi koma á nýju siðferðilegu skipulagi í samfélaginu. Eyðilegging bæja, bújarða, búfjár og uppskeru í stríðinu varð þess valdandi að milljónir létust eða voru að dauða komnar af hungri.
Kínverska samfélagið í dreifingu á nítjándu öld var ef til vill víðfeðmara en samfélag nokkurs annars þjóðernishóps og brottflytjendur dreifðust um allan heim. Kínverskt verkafólk kom til konungsríkisins Havaí til að vinna á sykurreyrsplantekrum. Það leitaði vinnu í Bandaríkjunum við járnbrautarlagningu, námugröft, landbúnað og þjónustustörf. Þúsundir Kínverja sinntu sambærilegum störfum í kanadíska fylkinu Bresku-Kólumbíu. Kínverjar fluttust einnig til Evrópu, einkum Bretlands, sem og til Indónesíu, Malasíu, Ástralíu og Suður-Afríku. Þeir voru ráðnir sem samningsbundið vinnufólk í suður-afrískar gullnámur þegar eigendur námanna áttuðu sig á því að kínverska verkafólkið ynni lengri vinnudag fyrir lægri laun en innfæddir Afríkubúar, sem yfirgáfu námurnar oft eftir fáein ár.
Mikill fjöldi Kínverja leitaði einnig tækifæra í Suður-Ameríku og á Karíbahafssvæðinu. Í Perú leiddi afnám þrælahalds árið 1854 til mikillar þarfar fyrir vinnuafl og stjórnvöld niðurgreiddu innflutning verkafólks. Um 100.000 Kínverjar fluttust þangað sem samningsbundið vinnufólk á árunum 1849 til 1874 til að vinna gúanó, saur fugla og leðurblaka sem notaður er sem áburður, leggja járnbrautir og strita á sykurreyrs- og bómullarplantekrum. Samningarnir bundu það yfirleitt til vinnu í fjögur til átta ár. Á þeim tíma sætti það hörðum refsingum, þar á meðal hýðingum og innilokun í fangelsum á plantekrunum. Þegar samningarnir runnu út fluttust þeir sem ekki sátu fastir í skuldaánauð oft til borganna.
Kínverjar fluttust einnig til annarra staða í Rómönsku Ameríku og á Karíbahafssvæðinu. Margir lögðu járnbrautir í spænsku nýlendunni Kúbu. Kínversk stjórnvöld höfðu áhyggjur af illri meðferð þeirra og gerðu samning við Spán árið 1896 um að binda enda á alla vinnusamninga sem fjötruðu kínverskt verkafólk. Á áttunda áratug nítjándu aldar hvatti Porfirio Díaz, forseti Mexíkó, Kínverja til að flytjast til Mexíkó og setjast að í norðurhluta landsins. Díaz hafði fyrst boðið evrópskum og hvítum bandarískum landnemum til Mexíkó til að leggja járnbrautir. Það var liður í áætlun um að „siðvæða“ norðurhluta landsins þar sem flestir íbúar voru frumbyggjar eða mestísar, fólk af blönduðum evrópskum uppruna og uppruna frumbyggja. Þegar þessu verkafólki þótti lífið í eyðimörkinni óaðlaðandi bauð Díaz Kínverjum að setjast þar að í staðinn.
Efnahagskreppa í Japan varð einnig til þess að margt ungt fólk leitaði gæfunnar erlendis. Verðlækkun á hrísgrjónum gerði bændum ókleift að greiða skatta eða kaupa mat og þeir voru í örvæntingu. Ein leiðin var að leyfa sonum, og stundum dætrum, að fara til borgarinnar í atvinnuleit. Jafnvel þótt þau fyndu vinnu voru launin of lág til að þau gætu lifað af þeim, hvað þá sent fé til fjölskyldunnar sem varð eftir í sveitaþorpinu. Í augum margra Japana var skynsamlegra að yfirgefa landið með öllu og hefja nýtt líf annars staðar. Fjölskyldum sem þurftu að selja býli sín til að greiða skuldir sínar kann þetta að hafa virst eini kosturinn.
Japönsk stjórnvöld hvöttu til brottflutnings og gerðu samninga við önnur ríki um útvegun vinnuafls. Árið 1885 völdu þau karla og konur sem talin voru líklegust til að efla orðspor Japans sem virtrar, siðmenntaðrar þjóðar og leiðbeindu þeim um hegðun erlendis. Brottflutningur Japana einskorðaðist að mestu við Kyrrahafssvæðið og Ameríku. Árið 1868 var samningsbundið japanskt vinnufólk sent til Gvam og konungsríkisins Havaí. Aðrir fóru til Ástralíu og Filippseyja. Havaí var áfram mikilvægur áfangastaður eftir að Bandaríkin innlimuðu eyjarnar, því eigendur sykurreyrsplantekra leituðu vinnuafls. Margir Japanar settust einnig að á vesturströnd Bandaríkjanna og í kanadíska fylkinu Bresku-Kólumbíu (mynd 10.15).
Líkt og kínverskir brottflytjendur fóru japanskir brottflytjendur einnig í miklum mæli til Suður-Ameríku. Innflutningur Japana til Perú hófst árið 1899. Árið 1907 gerðu Japan og Bandaríkin samkomulag um að takmarka straum Japana til Bandaríkjanna. Japönsk stjórnvöld gerðu síðan samning við Brasilíu árið 1908 sem heimilaði innflutning verkafólks til starfa á kaffiplantekrum. Brasilía hafði upphaflega sóst eftir ítölsku vinnuafli í viðleitni til að gera íbúana hvítari, líkt og Díaz hafði gert í Mexíkó, en Ítölum og öðru evrópsku verkafólki þóttu launin of lág og lífskjörin of erfið. Margir fyrstu japönsku innflytjendanna til Brasilíu ætluðu að afla tekna og snúa síðan heim, en sátu oft fastir í skuldaánauð við atvinnurekendur sína og urðu því um kyrrt jafnvel eftir að samningar þeirra runnu út. Á tuttugustu og fyrstu öld eru stærstu samfélög fólks af japönskum uppruna utan Japans í Brasilíu og Perú.
Einnig var mikil eftirspurn eftir indversku vinnuafli á tímum annarrar iðnbyltingarinnar og fátækt rak marga Indverja í samningsbundna þjónustu, einkum á sykurreyrsplantekrum. Um 3,5 milljónir Indverja unnu á plantekrum í Afríku. Í Austur-Afríku lögðu Indverjar einnig járnbrautir. Þeir ræktuðu markaðsplöntur í Suður-Ameríku og á Karíbahafssvæðinu og fluttu þangað kannabis, sem nefndist ganja, en þeir kusu það fremur en áfengi til að slaka á. Þeir urðu einnig hluti vinnuafls í öðrum eyríkjum. Árið 1879 kom fyrsta indverska verkafólkið til Fídjí til að rækta sykurreyr. Svo margir fluttust þangað að þeir mynda nú verulegan hluta landsmanna.
Asískum innflytjendum var tekið af meiri fjandskap en evrópskum innflytjendum. Árið 1882 samþykktu Bandaríkin lög um útilokun Kínverja sem komu í veg fyrir að kínverskt verkafólk flyttist til landsins. Johnson-Reed-lögin bönnuðu allan innflutning frá Asíu, að undanskildu fólki frá yfirráðasvæðum Bandaríkjanna í Kyrrahafi. Kanada bannaði ekki innflutning Asíubúa, en árið 1885 lagði landið 50 Bandaríkjadala skatt á alla Kínverja sem komu til landsins til að vinna. Námsfólk og vísindafólk auk kaupmanna og embættismanna var undanþegið, en skatturinn var hækkaður á næstu árum.
Asískir innflytjendur til Suður-Ameríku mættu einnig fjandskap. Á nítjándu öld voru gerðar ofbeldisfullar árásir á Kínverja í Perú, líkt og gerst hafði í Bandaríkjunum áður en innflutningur Kínverja var bannaður. Portúgölskumælandi Brasilíumenn töldu að Japanar, sem voru tregir til að gerast tvítyngdir og héldu úti skólum og dagblöðum á eigin tungumáli, gætu ekki aðlagast samfélaginu. Árið 1923 settu stjórnvöld strangan kvóta á innflytjendur frá Japan.
Í upphafi tuttugustu aldar vildi Ástralía einnig takmarka innflutning við Evrópubúa. Á sjötta áratug nítjándu aldar reyndi landið að draga úr komu Kínverja með því að banna fjölskyldum þeirra sem þegar voru í landinu að koma þangað. Það lagði einnig skatt á kínverska innflytjendur. Að kröfu verkafólks, sem taldi að vilji Kínverja til að vinna fyrir lág laun skaðaði hagsmuni þess, krafðist Ástralía þess að öll húsgögn sem kínverskt verkafólk smíðaði væru merkt því til staðfestingar. Allt var þetta hluti af stefnunni um hvíta Ástralíu, hreyfingu sem vildi útiloka Asíubúa og Kyrrahafseyjabúa frá landinu.
Stefnan um hvíta Ástralíu náði hámarki með samþykkt laga um takmörkun innflytjenda árið 1901. Þau útilokuðu alla sem gátu ekki staðist skriflegt próf þar sem texti var lesinn fyrir á evrópsku tungumáli. Þetta skilyrði kom sjálfkrafa niður á Asíubúum og Kyrrahafseyjabúum og Japanar mótmæltu því harðlega. Þar sem lögin veittu prófdómurum valfrelsi gættu þeir þess einnig að velja tungumál sem próftakar voru ólíklegir til að kunna.