10.1 Uppfinningar, nýjungar og vélvæðing

10.1 Uppfinningar, nýjungar og vélvæðing

Markmið

Að þessum hluta loknum átt þú að geta:

• Lýst áhrifum helstu nýjunga síðari hluta nítjándu aldar og upphafs tuttugustu aldar á daglegt líf
• Greint hvernig tækni og vélvæðing höfðu áhrif á vinnu í iðnaði
• Útskýrt hvernig fjölskyldur verkafólks breyttust vegna iðnvæðingar

Fyrir nítjándu öld breyttist lífið lítið frá einu tímabili til annars. Kynslóð eftir kynslóð vann fólk á bújörðum, reis á fætur með sólinni og gekk til náða þegar hún settist. Það átti tiltölulega fáar veraldlegar eigur: fatnað, húsgögn og verkfæri. Ef fólk bjó ekki á einangruðum bújörðum bjó það í litlum þorpum og fór yfirleitt ekki langt frá fæðingarstað sínum. Fólk ræktaði nægan mat til eigin framfærslu og seldi afganginn í kaupstöðum en notaði tekjurnar aðeins til að kaupa þær handunnu vörur sem það gat ekki búið til sjálft. Það gekk í skóla í örfá ár, ef nokkur yfirleitt. Þegar fólk veiktist leitaði það til bænar, enda vissi það að læknar gátu lítið gert. Vísindalegar uppgötvanir voru gerðar í fáeinum stórborgum heims, svo sem London og París, en höfðu lítil áhrif á meirihluta fólks. Fagrar höggmyndir voru mótaðar, málverk máluð, tónverk samin og ljóð ort, en fyrir iðnbyltinguna sá, heyrði eða las meirihluti almennings slík verk aldrei. Allt þetta breyttist á nítjándu öld þegar ný tækni og nýir orkugjafar umbreyttu lífi fólks í iðnvæddum ríkjum.

Iðnaðarvinnustaðurinn

Sumar af djúpstæðustu breytingunum sem iðnvæðingin hafði í för með sér urðu á vinnustöðum. Þær sköpuðu nýjar áskoranir og umbyltu jafnframt eðli vinnunnar. Í annarri iðnbyltingunni voru nýir orkugjafar virkjaðir, samgöngur og samskipti urðu hraðari og iðnvædd ríki fjöldaframleiddu ekki aðeins stál og iðnaðarvélar, sem fyrri iðnvæðing hafði einkum beinst að, heldur einnig neysluvörur á borð við fatnað, húsgögn, skó og pakkaðar matvörur.

Ef til vill var mesta breytingin þróun nýs orkugjafa — rafmagns. Vatnsafl hafði áður leyst afl húsdýra af hólmi og gufuvélar, knúnar með brennslu kola, höfðu knúið vélbúnað síðari hluta átjándu aldar og upphafs þeirrar nítjándu. Undir lok nítjándu aldar leysti rafmagn gufuna einnig af hólmi. Rafmagn knúði vélar á verksmiðjugólfum og sama gerðu brunahreyflar sem gengu fyrir jarðolíu. Rafmagn breytti einnig nóttu í dag. Þegar fyrst olíulampar og síðan gasljós lýstu upp vinnustaði voru vinnudagar oft stuttir að vetrarlagi. Verkamenn voru háðir dagsbirtu til að sjá til verka og fengu því yfirleitt að fara heim þegar dimmdi. Með raflýsingu var hins vegar unnt að lýsa verksmiðjugólfið allan sólarhringinn og verkafólk gat unnið langt fram á nótt á öllum árstímum.

Rafmagn knúði einnig færibönd verksmiðjanna. Færibönd fluttu staðlaða, víxlanlega íhluti milli vinnustöðva og verkafólk bætti við hlutum eða gerði aðrar breytingar þar til varan var fullgerð. Með tilkomu færibanda varð nauðsynlegt að hafa náið eftirlit með verkafólki. Ef einhver hægði á sér eða vantaði til vinnu gat allt framleiðsluferlið raskast. Því var brýnt að allir væru mættir þegar ferlið hófst og héldu sama vinnuhraða allan daginn. Í eldri verksmiðjum gat verkamaður stjórnað vinnuflokki úr eigin fjölskyldu en í verksmiðjum síðari hluta nítjándu aldar tóku launaðir verkstjórar, sem stundum voru valdir úr röðum verkamanna, við stjórninni af körlum sem áður höfðu stýrt fjölskylduvinnuflokkum.

Færibönd og vélvæðing hvers skrefs framleiðsluferlisins þýddu að verksmiðjuvinna var að mestu ófaglærð. Verkafólk vissi að það mætti missa vinnuna fyrirvaralaust ef auðugur atvinnurekandinn var óánægður með frammistöðu þess. Sum störf, svo sem viðgerðir á vélum, kröfðust sérþekkingar og verkafólk með slíka kunnáttu fékk hærri laun. Flest verkafólk sinnti þó endurtekningarsömum verkum sem hver sem var gat náð tökum á með örlítilli tilsögn. Færibandið dró úr tilfinningu starfsfólks fyrir eigin framlagi til fullunninnar vöru og gerði vinnuna leiðigjarna og síendurtekna, svo að verkafólkið varð sjálft næstum að vélum.

Auk þess að finna til firringar gagnvart afurðum vinnu sinnar vann verkafólk í iðnaði langan vinnudag fyrir lág laun. Þegar iðnvæðing breiddist um Norður-Ameríku, Evrópu og Japan brugðust eigendur fyrirtækja, knúnir áfram af gróðafíkn, við aukinni samkeppni með því að neyða starfsfólk sitt til að framleiða meira, sinna fleiri vélum og þiggja lægri laun.

Verkafólk á nítjándu öld stritaði yfirleitt tíu til tólf klukkustundir á dag, sex daga vikunnar. Árið 1897 styttu umbótalög í Rússlandi vinnudaginn úr fjórtán klukkustundum, og stundum allt að átján, í aðeins ellefu og hálfa. Á næturvöktum, laugardögum og dögum fyrir hátíðisdaga mátti verkafólk hætta eftir tíu klukkustundir. Sem betur fór fyrir þegna keisarans gat meirihluti rússnesks verksmiðjufólks átt von á nær eitt hundrað frídögum á ári. Japanskar spunakonur í bómullariðnaði hefðu öfundað það, en þær voru á unglingsaldri og unnu oft sautján klukkustundir samfleytt með aðeins stuttum hléum.

Fullorðnir karlar fengu hæstu launin. Fullorðnar konur fengu um helmingi minna og börn enn minna, oft aðeins fjórðung af launum fullorðins karls. Atvinna var ekki alltaf stöðug; vinnustöðum var stundum lokað fyrirvaralaust þegar skortur var á hráefni eða pöntunum. Lágum launum fylgdi því oft tímabundið atvinnuleysi án nokkurs öryggisnets. Flest stjórnvöld veittu ekki atvinnuleysistryggingar og niðurgreitt húsnæði fyrir fátækt fólk var ekki til. Þegar verkafólk missti vinnuna varð það að leita til trúarstofnana eða einkarekinna góðgerðarsamtaka eftir fé til matar og húsaleigu.

Leit að leiðum til að auka skilvirkni verkafólks fól oft í sér að mæla hreyfingar þess með skeiðklukkum til að tryggja að það festi ekki íhluti eða hreyfði stangir á óhagkvæman hátt. Jafnvel á vinnustöðum sem höfðu ekki tekið upp Taylor-isma var lögð áhersla á óskipta athygli við vinnuna og aukinn framleiðsluhraða. Sumar verksmiðjur bönnuðu verkafólki að tala saman eða sitja við vélar sínar, jafnvel þótt vinnan leyfði það. Verkafólki gramdist slíkt eftirlit mjög.

Vinnuhraði og langur vinnutími vélvæddrar vinnu bitnuðu á heilsu og öryggi verkafólks. Meiðsli voru algeng. Hreyfanlegir vélarhlutar slitu oft af fólki fingur eða hendur. Að standa stöðugt leiddi til bakvandamála, bólginna fóta og fósturláta. Í textílverksmiðjum ollu trefjar sem fólk andaði að sér öndunarerfiðleikum og varanlegri örorku. Stöðugur vélahávaði olli heyrnarskerðingu. Sumarhiti lagðist við hitann frá vélum og líkömum á hreyfingu og verkafólk var oft á mörkum hitaörmögnunar. Verkafólk í silkiiðnaði Japans brenndist oft af sjóðandi vatni þegar það sauð silkiormahjúpa. Eiturefni sem notuð voru í framleiðsluferlum sem voru að mestu stjórnlausir stefndu einnig heilsu og öryggi verkafólks í hættu. Sums staðar börðu yfirmenn starfsfólk, einkum konur; ungar konur sem fátækir foreldrar sendu til vinnu í japönskum bómullariðnaði voru oft barðar með priki eða svipu.

Þrátt fyrir lág laun, langan vinnutíma og erfiðar aðstæður í verksmiðjum kaus margt verkafólk slíka vinnu fremur en önnur störf sem buðust. Vagnakstur og uppskipun voru einnig illa launuð störf en þar þurfti að vinna úti í hvers kyns veðri. Járnbrautarstarfsmenn áttu á hættu að verða fyrir örkumlandi meiðslum ef þeir klemmdu sig milli lestarvagna eða féllu undir hjól þeirra. Námuverkamenn strituðu í dimmu og þröngu umhverfi þar sem hitinn varð stundum svo mikill að þeir þurftu að vinna naktir til að líða ekki yfir. Stöðug hætta var á hruni í námunum. Iðnaðarstörf voru auk þess betur launuð en landbúnaðarstörf, óháð tegund. Í London á 1860-árunum gat ófaglærður verkamaður til dæmis unnið sér inn um tuttugu skildinga á viku. Í atvinnugreinum sem enn höfðu ekki verið vélvæddar fengu faglærðir iðnaðarmenn, sem allir voru karlar, þrjátíu skildinga á viku. Enskur vinnumaður í landbúnaði hefði á sama tíma fengið um fjórtán skildinga á viku.

Verksmiðjuvinna var sérstaklega eftirsóknarverð meðal ógiftra kvenna, en helsti annar atvinnukostur þeirra var heimilisþjónusta. Heimilisstarfsfólk bjó á heimilum vinnuveitenda sinna, átti að vera tiltækt allan sólarhringinn, sætti stöðugu eftirliti og fékk afar lág laun. Verksmiðjufólk vann styttri vinnudag og réð tíma sínum sjálft eftir vinnu. Frelsið gat þó kostað sitt. Á verksmiðjugólfinu áttu ungar ógiftar konur á hættu að verða fyrir kynferðislegri áreitni af hálfu karlkyns vinnuveitenda, yfirmanna eða samstarfsmanna.

Þar sem konur fengu lægri laun en karlar gátu ógiftar konur ekki aflað nægra tekna til að búa sjálfstætt. Þær bjuggu gjarnan heima, afhentu foreldrum sínum launin og fengu í staðinn lítinn vasapening. Jafnvel þótt þær leigðu húsnæði með öðrum verkakonum og skiptu kostnaði gátu þær veitt ungum körlum kynferðislega þjónustu í skiptum fyrir mat eða fatnað. Þetta var tilfallandi vændi sem nefndist „treating“. Engu að síður nutu margar ungar verksmiðjukonur hlutfallslegs sjálfstæðis fyrir hjónaband, frjálsra kvölda og sunnudaga þegar verksmiðjurnar voru lokaðar og ódýrrar afþreyingar í iðnaðarborgunum.

Heimilið á iðnaðaröld

Iðnvæðing hafði í för með sér djúpstæðar breytingar í ríkjum á borð við Bretland, Frakkland, Þýskaland og Bandaríkin. Á síðari hluta nítjándu aldar beittu vestræn ríki sem þessi, sem þegar bjuggu yfir kunnáttu í framleiðslu vefnaðarvöru og járnbrautarteina, vélatækni við fjöldaframleiðslu neysluvara. Nýtt framboð þessara vara breytti lífi fólks.

Til auðstéttarinnar og millistéttarinnar töldust sérfræðingar á borð við lækna og lögfræðinga, auk verksmiðjustjóra, bankastarfsmanna, sölufólks, verkfræðinga og vísindamanna. Þessir hópar höfðu alltaf haft efni á handunnum vörum faglærðra kjólasaumara, klæðskera, skósmiða, gullsmiða og húsgagnasmiða sem voru utan seilingar almenns verkafólks. Nú framleiddu verksmiðjur hins vegar fatnað, skó, eldunaráhöld, húsgögn, sápu, leikföng, bækur, hljóðfæri og gerviskartgripi í svo miklu magni að hægt var að selja vörurnar á verði sem verkafólk réð við. Fjölskyldur verkafólks gátu keypt rúmgrindur, borð og stóla sem líktust húsgögnum millistéttarinnar. Þær gátu skreytt heimilin með ódýrum prentmyndum af frægum listaverkum. Borgarbúar áttu erfitt með að búa til sápu þar sem dýrafita, sem þurfti til framleiðslunnar, var ekki alltaf fáanleg. Nú var sápa fjöldaframleidd og auðkeypt. Borgarbúar gátu auðveldlega haldið sjálfum sér og fatnaði sínum hreinum og bættu þannig heilsu sína og vellíðan. Undir lok nítjándu aldar höfðu raunlaun verkafólks í iðnvæddum ríkjum, það er laun miðað við það magn vöru og þjónustu sem kaupa má fyrir þau, hækkað svo að flestir gátu keypt neysluvörur úr evrópskum og bandarískum verksmiðjum.

Þessi matur var stundum blendin blessun. Sláturhúsin þar sem kjötið var unnið voru oft skítug og stundum fundust maðkar í niðursoðnu kjöti. Litarefnum var bætt við til að halda grænmeti björtu og litsterku í dósinni; grænt litarefni var gert úr arseni og alræmt fyrir eituráhrif. Fjöldaframleitt brauð frá borgarbakaríi gat innihaldið krítarryk eða álún til að auka rúmmálið. Ferskur og ómengaður matur hefði eflaust verið hollari og bragðbetri en pakkaður og unninn matur veitti þó að minnsta kosti þær hitaeiningar sem þurfti til að lifa af og margir úr verkalýðsstétt þurftu ekki að láta sér allra brýnustu nauðsynjar nægja. Rannsókn á bandarísku verkafólki árið 1874 leiddi í ljós að það borðaði ferskt kjöt daglega. Rétt fyrir upphaf fyrri heimsstyrjaldar árið 1914 mótmælti þýska verkalýðsstéttin hækkandi matarverði í Berlín því að hækkunin ógnaði reglulegri neyslu hennar á kjöti og hveitibrauði, sem þótti betra en brauð úr öðru korni.

Framfarir í vísindum og tækni juku lífslíkur. Ný lækningatæki og aðferðir, svo sem augnspegillinn og röntgenmyndataka, bættu greiningu meiðsla og sjúkdóma. Ný lyf og svæfingarlyf komu fram, meðal annars aspirín við verkjum og hita og fjöldaframleitt kínín gegn malaríu. Þegar Robert Koch og Louis Pasteur uppgötvuðu fyrstu sjúkdómsvaldandi örverurnar, eða „sýklana“, leiddi það til nýrra bóluefna sem vörðu dýr gegn miltisbrandi og hundaæði og fólk gegn kóleru og barnaveiki. Uppgötvanir Pasteurs leiddu einnig til þess að gerilsneyðing mjólkur hófst á 1860-árunum. Mjólkin varð öruggari til drykkjar þegar hún var hituð til að eyða sýklum. Sótthreinsunaraðferð sem Joseph Lister þróaði á 1860-árunum og greining blóðflokka manna árið 1901, sem gerði öruggar blóðgjafir mögulegar, umbyltu skurðlækningum.

Umbætur í hreinlætismálum bættu einnig hreinlæti, þægindi og heilsu fólks úr öllum stéttum. Vatnslagnir leiddu ferskt vatn úr nærsveitum til borga og inn á heimili auðstéttar og millistéttar. Aðgangur að hreinu vatni dró verulega úr tíðni sjúkdóma á borð við kóleru og taugaveiki. Fjöldaframleidd baðherbergistæki auðvelduðu auðugu fólki og millistéttinni að halda sér hreinum og vatnssalerni og lagning fráveituröra bættu hreinlæti á heimilum, götum og í borgum.

Önnur iðnbyltingin innleiddi nýjar lýsingaraðferðir. Í upphafi aldarinnar lýstu kerti og steinolíulampar heimili og vinnustaði og gaslýsing var enn nýjung. London setti upp fyrstu gasgötuljósin árið 1807 og um miðja öldina höfðu fleiri borgir tekið þau upp; árið 1860 voru þau 250 í Berlín. Mörg heimili auðugs fólks og millistéttarinnar, auk sumra heimila verkafólks, höfðu einnig gaslýsingu innandyra. Á 1880-árunum gátu flestar breskar fjölskyldur reitt sig á gas til lýsingar, húshitunar og matargerðar.

Gas hafði þó ýmsa ókosti. Ljósið var fremur dauft og gasinu fylgdi lykt. Gaslagnir áttu það til að springa, sem var hættulegt, og ef fólk slökkti á gaslogum með því að blása á þá án þess að loka jafnframt fyrir gasstreymið gat allt heimilisfólkið kafnað í svefni.

Samspil auðfenginna fjöldaframleiddra vara, rennandi vatns, gass og rafmagns bætti lífskjör margra. Ný hreinlætisdýrkun varð til meðal millistéttarinnar því vatnslagnir innandyra og betri upphitun auðvelduðu böðun. Í upphafi tuttugustu aldar höfðu sífellt fleiri heimili millistéttarfólks sérstakt baðherbergi.

Ný og endurbætt heimilistæki breyttu einnig heimilislífinu. Eldavélar með ofnum og hellum sem mátti hita mismikið gerðu fólki kleift að matreiða marga rétti samtímis. Innbyggðir vatnstankar í eldavélum héldu vatni heitu og endurbættar þvottavélar, til dæmis þvottavindur sem pressuðu vatn úr þvotti milli kefla, auðvelduðu fataþvott. Í upphafi tuttugustu aldar auðvelduðu vélknúnar ryksugur gólfþrif. Þessar framfarir juku vafalaust þægindi millistéttarfólks en þær juku einnig kröfurnar til kvenna í millistétt, sem höfðu það að meginhlutverki að annast heimilið. Þegar orðið var mögulegt að matreiða vandaðar máltíðir daglega var þess einnig vænst. Þegar auðveldara varð að halda fatnaði og heimili fjölskyldunnar hreinu þótti óviðunandi að láta óhreinindi viðgangast.

Seint á átjándu öld og snemma á þeirri nítjándu drógu smitsjúkdómar og lélegt mataræði úr lífslíkum og juku ungbarnadauða, en hvort tveggja stafaði af lágum launum og óheilnæmum húsakosti. Á síðari hluta nítjándu aldar jukust lífslíkur hins vegar og ungbarnadauði minnkaði. Í Þýskalandi, þar sem iðnvæðing hófst um miðja nítjándu öld, jókst ungbarnadauði til dæmis fyrst í stað en tók síðan að minnka á 1870-árunum. Aðrar breytingar sýndu einnig hvaða ávinning iðnvæðing gat haft í för með sér. Milli 1876 og 1901 jukust lífslíkur þýskra karla úr þrjátíu og fjórum árum í fjörutíu og fimm. Þýsk kona sem fæddist árið 1876 gat búist við að verða þrjátíu og sjö ára, en þýskar konur sem fæddust árið 1901 urðu að meðaltali fjörutíu og átta ára.

Saman leiddu betri hreinlætisaðstæður, tryggt fæðuframboð og betri læknisþjónusta til lægri dánartíðni og þægilegra lífs í iðnvæddum ríkjum. Auðstéttin og millistéttin höfðu besta aðstöðu til að njóta góðs af breytingunum en verkalýðsstéttin naut þeirra einnig. Verkafólk hafði efni á ódýrum mat og fatnaði og víða veittu ókeypis heilsugæslustöðvar fátæku fólki læknisþjónustu. Rennandi vatn og vatnssalerni voru ekki á öllum heimilum verkafólks. Undir lok nítjándu aldar gátu vatnskranar á götum eða í kjöllurum fjölbýlishúsa, sameiginlegir vaskar á göngum og almenningssalerni þó veitt verkalýðsstéttinni aðgang að hreinu vatni og heilnæmari götum. Yfirleitt höfðu aðeins auðstéttin og millistéttin efni á raflýsingu á heimilum sínum, en rafmagn lýsti upp borgargötur og jók öryggi verkafólks þegar það seldi vörur á götum að næturlagi eða sneri seint heim úr vinnu.

Fjölskyldan á iðnaðaröld

Þegar fólk flutti frá smábýlum og sveitaþorpum til borga og verksmiðjubæja breyttist líf þess bæði í smáu og stóru. Á sveitabæjum og verkstæðum handverksfólks höfðu konur og börn unnið við hlið eiginmanna og feðra og lagt sitt af mörkum til tekna fjölskyldunnar. Þau áttu ekki alltaf sambærilega möguleika í iðnaðarborginni.

Snemma í iðnbyltingunni unnu konur og börn í verksmiðjum en undir lok nítjándu aldar hafði þetta breyst. Þótt aukin vélvæðing þýddi að verkafólk þyrfti minni líkamlegan styrk fækkaði konum og börnum á vinnustöðum. Vegna lágra launa þurftu fullorðnir karlar enn oft á tekjum eiginkvenna og barna að halda til að greiða leigu og kaupa nauðsynjar, en smærri hluti vinnuframlags þeirra fór nú fram í verksmiðjum. Karlar úr verkalýðsstétt töldu sér það til tekna að geta haldið eiginkonum sínum heima líkt og millistéttarmenn gerðu, jafnvel þótt konurnar ynnu heima. Giftar konur kusu einnig að vera heima þegar þess var kostur; erfitt var að annast heimili og börn samhliða löngum vinnudögum í verksmiðju.

Margir verkamenn töldu raunar að vilji kvenna til að sætta sig við lág laun héldi launum þeirra sjálfra niðri og reyndu að ýta konum af vinnumarkaði. Í Bandaríkjunum og Vestur-Evrópu voru flest börn einnig hætt að vinna í verksmiðjum í upphafi tuttugustu aldar. Aukin vélvæðing vinnustaða útrýmdi störfum sem börn höfðu áður sinnt. Ríkisstjórnir settu jafnframt í auknum mæli lög sem áttu að banna barnavinnu. Stundum réðst þetta af vilja stjórnmálamanna úr efri lögum millistéttarinnar til að vernda börn, án þess að þeir skildu hversu háðar fjölskyldur verkafólks gátu verið launum þeirra. Aðra stjórnmálamenn óaði við því að börn sem eyddu dögunum í verksmiðjum yrðu líkamlega óhæf til hermennsku eða ólæsir og ómenntaðir borgarar.

Bretland, fyrsta ríkið sem iðnvæddist, ruddi brautina fyrir afnámi barnavinnu. Verksmiðjulögin frá 1819 takmörkuðu vinnu barna við tólf stundir á dag. Verksmiðjulögin frá 1833 bönnuðu börnum yngri en níu ára að vinna í vefnaðarverksmiðjum, sem voru þá algengasta tegund verksmiðja í Bretlandi. Börn yngri en fjórtán ára máttu aðeins vinna átta stundir á dag og áttu að fá tveggja stunda kennslu daglega. Börn fjórtán ára og eldri máttu aðeins vinna tólf stundir á dag. Öll börn fengu klukkustundar matarhlé.

Árið 1839 voru í Prússlandi sett barnavinnulög sem bönnuðu börnum yngri en níu ára að vinna í verksmiðjum og takmörkuðu vaktir verksmiðjustarfsmanna yngri en sextán ára við tíu stundir. Börnum var einnig bannað að vinna í verksmiðjum að næturlagi. Fjölskyldur verkafólks, sem þurftu á tekjum barnanna að halda, og atvinnurekendur, sem sóttust eftir ódýru vinnuafli, sniðgengu þó lög af þessu tagi víða. Margir stjórnmálamenn lögðust einnig gegn slíkri löggjöf, ekki aðeins vegna þess að hún truflaði atvinnurekstur heldur einnig vegna þess að hún svipti karla réttinum til að ráða fjölskyldum sínum.

Þessar breytingar á eðli vinnunnar höfðu einnig áhrif á fjölskyldustærð. Í Bandaríkjunum, Frakklandi, Bretlandi og Þýskalandi höfðu millistéttarfjölskyldur tekið að eignast færri börn þegar í upphafi nítjándu aldar. Vinna barna var enn verðmæt á sveitabæjum, handverksverkstæðum og í fyrstu verksmiðjunum og því hélt verkalýðsstéttin áfram að eignast mörg börn. Á síðari hluta aldarinnar gátu börn hins vegar ekki lengur unnið fyrir sér við hlið foreldra sinna í verksmiðjum. Þess í stað þurfti að framfæra þau á skólaárunum af rýrari sameiginlegum tekjum. Þau urðu því fjárhagsleg byrði sem margar fjölskyldur verkafólks réðu ekki við. Lélegt og þröngt borgarhúsnæði iðnverkafólks gerði stórar fjölskyldur einnig óæskilegar.

Nýjungar í getnaðarvörnum gerðu foreldrum úr verkalýðsstétt kleift að takmarka barneignir sínar líkt og millistéttarfólk gerði. Vúlkaníserað gúmmí gerði smokka þægilegri og áreiðanlegri og var einnig notað í leghálshettur og fyrstu gerðir getnaðarvarnarhetta sem nefndust „legslæður“. Ný prenttækni gerði kleift að fjöldaframleiða bæklinga sem leiðbeindu konum um hvernig takmarka mætti fjölskyldustærð. Árið 1877 var Malthusarbandalagið, sem mælti með notkun getnaðarvarna, stofnað í Bretlandi. Það var nefnt eftir Thomas Malthus, sem hafði undir lok átjándu aldar hvatt til þess að takmarka barneignir svo mannfjöldinn yxi ekki umfram það sem landið gæti framfleytt. Þótt Malthus sjálfur hefði lagst gegn notkun getnaðarvarnartækja mæltu Bretarnir Charles Bradlaugh og Annie Besant með þeim á 1870-árunum og Marie Stopes í upphafi tuttugustu aldar. Í Bandaríkjunum barðist Margaret Sanger fyrir getnaðarvörnum og gerði hugtakið vinsælt, um leið og Stopes gerði slíkt hið sama í Bretlandi. Sanger var hjúkrunarkona sem fór í heimavitjanir til kvenna úr verkalýðsstétt í New York og varð vitni að því hvernig endurteknar þunganir sköðuðu heilsu þeirra.

Í þeim hlutum Evrópu þar sem kaþólska kirkjan var áhrifamikil og notkun getnaðarvarnartækja illa séð giftust konur síðar til að forðast barneignir á unga aldri. Frá 1870-árunum tóku fjölskyldur verkafólks að minnka og í upphafi tuttugustu aldar hafði meðalfjöldi barna í fjölskyldum verkafólks lækkað úr fjórum til sex í tvö til fjögur. Hann var þá aðeins lítillega meiri en meðal millistéttarfólks. Þessi fækkun barna í fjölskyldum vegna lækkandi fæðingartíðni í iðnvæddum ríkjum nefnist lýðfræðileg umskipti.

Meginhlutverk nær allra barna í borgum á þessum tíma var að ganga í skóla. Iðnvæddur heimur krafðist færni sem aðeins var hægt að læra í skóla. Til að komast í millistétt þurfti fólk að fá starf sem krafðist að minnsta kosti framhaldsskólamenntunar og það var mikilvægt markmið millistéttarforeldra, sem vildu viðhalda samfélagsstöðu sinni, að tryggja börnum sínum slíka menntun. Undir lok nítjándu aldar stundaði hluti millistéttarfólks háskólanám, einkum ungir karlar, en menntun umfram framhaldsskóla var að mestu bundin við syni auðugs fólks.

Metnaðargjarnt fólk úr verkalýðsstétt reyndi að halda börnum sínum í skóla þar til þau höfðu lokið barnaskóla, þar sem þau urðu læs og lærðu undirstöðuatriði reiknings. Sum börn gengu einnig í framhaldsskóla í nokkur ár og kynntust þar stærðfræði, sögu og ef til vill nútímamáli eða klassísku máli á borð við latínu. Starf sem krafðist lítils umfram grunnmenntun, svo sem starf afgreiðslumanns, gjaldkera eða bókara, gat fært ungmenni upp í efri lög verkalýðsstéttarinnar. Lyki dóttir framhaldsskóla og yrði kennari færðist hún upp í neðri lög millistéttarinnar.

Undir lok nítjándu aldar höfðu iðnvædd samfélög komið á fót opinberum menntakerfum sem veittu meirihluta íbúanna grunnlæsi. Í Bretlandi, Þýskalandi og Hollandi voru nær allir læsir árið 1910. Níutíu prósent fullorðinna japanskra karla voru læs og sama gilti um meira en 80 prósent íbúa Frakklands og Belgíu. Jafnvel í ríkjum sem iðnvæddust hægar, svo sem Ítalíu, var meira en helmingur íbúanna læs í upphafi tuttugustu aldar.