10.2 Lífið í iðnaðarborginni
10.2 Lífið í iðnaðarborginni
Markmið
Við lok þessa hluta átt þú að geta:
Iðnvæðing og þéttbýlismyndun héldust í hendur. Iðnaðarborgir uxu með ógnarhraða þegar verkafólk streymdi þangað úr sveitum og frá öðrum löndum í leit að vinnu í verksmiðjum og á öðrum vinnustöðum. Borgarlífið var krefjandi, einkum fyrir fólk sem þekkti ekki annað þéttbýli en næsta kaupstað. Vöxtur borganna var svo hraður og breytingarnar svo örar að oft reyndist erfitt að stýra skipulegri þróun þeirra. Borgirnar urðu því óhreinar og yfirfullar. Þær buðu þó upp á spennandi tækifæri og kosti sem ekki var að finna í sveitum.
Kostir lífsins í iðnaðarborginni
Á nítjándu öld flutti fólk einkum til iðnaðarborga í atvinnuleit. Sumir löðuðust einnig að spennu borgarlífsins. Margir ókostir fylgdu því að búa í borgum á nítjándu öld en þar voru einnig kostir.
Einn kosturinn var fjöldi tækifæra til tómstunda og afþreyingar, en sum þeirra voru aðeins að finna í borgum. Fyrir auðstéttina og vaxandi millistétt, meðal annars sölufulltrúa, verkfræðinga, bókara og stjórnendur sem iðnvæðingin var mjög háð, voru til dæmis bókasöfn og bókaverslanir. Mörg bókasöfn voru áskriftarbókasöfn sem lánuðu aðeins greiðandi félagsmönnum bækur, en ókeypis bókasöfn voru einnig starfrækt í samfélögum allt frá stórborgum á borð við Boston, New York, London, París, Berlín, Moskvu, Sankti Pétursborg, Tókýó og Kýótó til smábæja á borð við Peterborough í New Hampshire. Dagblöð voru fjölmörg; í hverri borg kom að minnsta kosti eitt blað út og í sumum mun fleiri. Leikhús buðu auðstéttinni og millistéttinni upp á tónleika, leikrit, ballett og óperur, en verkafólk gat oft einnig fylgst með sýningunum og hlýtt á tónlistina. Jafnvel í Manaus, djúpt í brasilíska regnskóginum, var óperuhús. Það var reist á árunum 1885 til 1892 og þar gátu gúmmíbarónar og auðugir bankamenn og kaupmenn í þjónustu þeirra sótt óperur, leikrit og tónleika.
Verkalýðsstéttin hafði aðra afþreyingarkosti. Í tónlistarhöllum í Bretlandi, burlesque-leikhúsum í Bandaríkjunum og kabarettum í París sungu og dönsuðu ungar konur. Oftar en ekki spörkuðu þær pilsföldunum upp í loftið, sem þótti spennandi á tímum þegar kjólar kvenna huldu jafnvel ristina. Danssalir löðuðu karla og konur að sér á hverju kvöldi. Þrátt fyrir langa daga í verksmiðjum og á skrifstofum fundu ungir borgarbúar orku til að dansa. Margir dansar voru þróaðir og gerðir vinsælir af körlum og konum úr verkalýðsstétt, þar á meðal tangóinn sem varð til í danssölum Buenos Aires á 1880-árunum.
Undir lok nítjándu aldar buðu borgir upp á enn fleiri tegundir afþreyingar sem jafnvel verkafólk hafði efni á. Í skemmtisölum voru vélar þar sem fólk gat gegn vægu gjaldi horft á stuttar kvikmyndir. Fyrstu kvikmyndahúsin komu fram í borgum undir lok aldarinnar og sýndu þöglar myndir með einföldum söguþræði.
Skemmtigarðar skreyttir íburðarmiklum rafljósum og með gufuknúnum leiktækjum risu við endastöðvar sporvagna og járnbrauta. Leiktæki á borð við rússíbana og parísarhjól og afþreying á borð við skotfimi buðu oft upp á sterka líkamlega upplifun, svo sem að þjóta um loftið, eða útrás fyrir árásarhneigð. Aðdráttaraflið var augljóst fyrir karla og konur sem voru vön leiðigjarnri og síendurtekinni vinnu og þurftu að bæla gremju sína á vinnustað. Sumir garðar höfðuðu frekar til fjölskyldna því þeir þóttu rólegri og fágaðri, svo sem Tivoli í Kaupmannahöfn í Danmörku og Dreamland á Coney Island í New York. Dreamland reyndi að bjóða upp á svokallaða fræðsluupplifun með eftirlíkingum af svissnesku landslagi og feneyskum síkjum (mynd 10.8). Þar voru einnig sýningar með biblíulegum stefjum sem vöruðu við refsingu fyrir syndir.
Verslunarferðir voru meðal lystisemda borgarlífsins. Almenningssamgöngur og fjöldaframleiðsla neysluvara stuðluðu að tilkomu nútímalegra stórverslana með lokkandi útstillingum, fjölbreyttu vöruúrvali og raflýsingu. Í öllum helstu iðnvæddu borgum heims var að minnsta kosti ein slík glæsiverslun. Í Fíladelfíu var Wanamaker's, í London Selfridge's, í New York Stewart's og Macy's og í París Le Bon Marché (mynd 10.9). Mitsukoshi og Matsuzakaya í Tókýó innleiddu aðra nýjung í japanskt samfélag, þar sem fólk fór venjulega úr skóm innandyra, en viðskiptavinir máttu vera í skóm inni í verslununum.
Ásamt heimilisstörfum og barnagæslu var neysla mikilvægur hluti af lífi kvenna í millistétt á tímum annarrar iðnbyltingarinnar. Verslanir löðuðu þær að með tesölum og setustofum fyrir konur, þar sem þær gátu hvílt sig ef verslunarferðin þreytti þær. Stórverslanir buðu ungum konum úr verkalýðsstétt einnig atvinnutækifæri í hreinu og öruggu umhverfi. Jafnvel þær sem höfðu ekki efni á að kaupa vörurnar gátu haft yndi af því að skoða þær og þannig varð sá siður til að skoða í búðarglugga án þess að kaupa. Ánægjan sem fólst í iðjunni kemur fram í franska orðasambandinu lécher les vitrines, bókstaflega „að sleikja sýningargluggana“. Með því að kynna gestum nýjustu tísku áttu stórverslanir þátt í að móta nýja neyslumenningu.
Áskoranir lífsins í iðnaðarborginni
Þótt borgarlífið hefði marga kosti í för með sér skapaði það einnig áskoranir fyrir fólk úr öllum stéttum. Fyrsta áskorunin var að finna húsnæði. Borgarbúum fjölgaði hratt á síðari hluta nítjándu aldar þegar fólk streymdi úr sveitum og frá öðrum löndum til iðnaðarborganna. Um miðja öld bjuggu fleiri Bretar í borgum og bæjum en í dreifbýli. Húsnæðisuppbygging hélt ekki í við fjölgunina, borgirnar urðu oft yfirfullar og íbúðarrými þröngt.
Margt millistéttarfólk flutti í ný úthverfi sem risu umhverfis borgir og fór til vinnu með hestvögnum eða rafknúnum sporvögnum. Verkafólk hafði um færri kosti að velja. Verkamenn með fjölskyldur reyndu oft að búa í útjaðri borga á borð við London, fjarri óhreinindum, mannþröng og hávaða. Þegar borgarsvæðin stækkuðu runnu þessi hverfi þó oft inn í sjálfa borgina. Ef fólk hafði ekki efni á að búa fjarri borginni var þess oft skammt að bíða að borgin teygði sig þangað.
Í hvaða borg sem var gat verið erfitt að finna húsnæði og yfirleitt var skortur á því. Barnafjölskyldur gátu þurft að láta sér nægja tvö eða þrjú herbergi. Matreiðsla, máltíðir, vinna og samvera fóru oft fram í sama rýminu. Ef til vill voru sérstök svæði ætluð til svefns og gestamóttöku en þau voru einnig þröng. Eigin rúm, hvað þá eigið herbergi, var óraunhæfur draumur fyrir fólk úr verkalýðsstétt. Fjölskyldumeðlimir gátu jafnvel þurft að deila rúmi með leigjendum.
Fyrirkomulag húsnæðis var ólíkt eftir stöðum. Í breskum borgum kaus fólk einbýlishús; húsin voru mjó, með einu herbergi á jarðhæð, öðru fyrir ofan og ef til vill því þriðja þar fyrir ofan. Faglært verkafólk gat hugsanlega haft efni á húsum með tveimur herbergjum á neðstu hæð og fleirum fyrir ofan. Jafnvel gat fylgt lítill garður. Í Frakklandi og Bandaríkjunum kaus fólk frekar fjölbýlishús. Í Bandaríkjunum stóðu þau gjarnan hlið við hlið með nokkrum íbúðum á hverri hæð. Hver fjölskylda verkafólks bjó í tveimur eða þremur herbergjum og íbúðir við innveggi gátu verið án fersks lofts og dagsbirtu. Í Frakklandi gat verkalýðsstéttin búið í sömu fjölbýlishúsum og millistéttarfjölskyldur en ekki á sömu hæðum. Millistéttin bjó á hæðinni ofan við jarðhæð, svonefndri étage noble eða virðingarhæð, en aðrar fjölskyldur bjuggu fyrir ofan í lækkandi virðingarröð eftir því sem nær dró þakinu. Allra fátækasta fólkið bjó á háaloftinu, þar sem það bakaðist á sumrin, fraus á veturna og reglulega rigndi inn á það (mynd 10.10).
Fólkið sem verst var statt gat búið í dimmum kjallaraíbúðum sem flæddi inn í þegar rigndi. Aðrir gátu búið í einu herbergi í húsi sem áður hafði verið stórt heimili millistéttarfjölskyldu en hafði verið breytt í fjölbýlishús fyrir fjölda fjölskyldna. Stundum var íbúðarrýmið svo lítið að erfitt er að gera sér það í hugarlund. Árið 1901 deildi ófaglærður kozukai, eða sendill, í Tókýó 100 ferfeta herbergi með eiginkonu sinni og tveimur börnum á unglingsaldri. Aðrir Japanir bjuggu í enn minna rými. Fátækasta verkafólkið leigði sér gólfrými eina nótt í senn í sameiginlegum svefnsal og þurfti að berjast við aðra um plássið. Rúmföt fengust aðeins gegn gjaldi og veggjalýs og aðrar lýs voru algengar.
Sumt verkafólk fékk hugsanlega húsnæði hjá vinnuveitendum sínum. Bandaríski járnbrautarvagnaframleiðandinn George Pullman reisti fyrirmyndarbæ fyrir starfsfólk sitt árið 1884 í suðurhluta Chicago, nærri verksmiðjunni þar sem frægir svefnvagnar hans voru framleiddir. Starfsfólki var ekki skylt að búa í bænum en þar var aðstaða sem það hefði líklega ekki haft efni á annars staðar. Þar voru almenningsgarðar, verslun, kirkja, skóli, bókasafn og leikhús. Starfsfólkið notaði laun sín til að greiða leigu og kaupa nauðsynjar í versluninni. Á hverju heimili var gaslýsing og vatnslagnir innandyra og sorp var sótt daglega. Pullman taldi að starfsfólk yrði afkastameira ef það byggi í hreinu og skipulegu umhverfi. Hann taldi einnig að með því að tryggja því mannsæmandi lífskjör gæti hann komið í veg fyrir verkföll eða alvarlegri ólgu. Árið 1893 bjuggu um tólf þúsund manns í bænum.
Þó voru einnig vandamál. Verkafólkið mátti aldrei kaupa heimili sín og fulltrúar Pullmans skoðuðu þau af handahófi til að ganga úr skugga um að þau væru hrein og vel við haldið. Fólki sem missti vinnuna var vísað út ásamt fjölskyldum sínum. Ætlast var til að allir sæktu kirkju á sunnudögum. Pullman valdi bækurnar á bókasafnið og leikritin sem sýnd voru í leikhúsinu. Engin krá var í bænum. Árið 1894 lækkaði Pullman laun starfsfólks í kjölfar efnahagskreppu og sagði mörgum upp. Hann neitaði hins vegar að lækka húsaleiguna, sem þegar var hærri en í nærliggjandi byggð. Verkafólkið taldi sig ekki eiga annan kost en að fara í verkfall. Aðrir bandarískir atvinnurekendur reistu einnig fyrirmyndarbæi fyrir starfsfólk sitt af sömu ástæðum og Pullman, þar á meðal súkkulaðikóngurinn Milton Hershey og píanóframleiðandinn Henry Steinway.
Evrópskir atvinnurekendur reistu einnig bæi fyrir starfsfólk sitt. Fyrstu bæirnir af þessu tagi voru Copley og Saltaire í Bretlandi, báðir stofnaðir um miðja nítjándu öld. Á norðanverðri Ítalíu reisti Crespi-fjölskyldan bæinn Crespi d'Adda árið 1878 fyrir starfsfólk vefnaðarverksmiðju sinnar. Auk einbýlishúsa með görðum voru þar skóli, heilsugæslustöð, kirkja og leikhús. Til að efla tilfinningu fyrir jafnræði meðal verkafólks voru öll húsin eins nema hús verksmiðjustjórans, læknisins á heilsugæslustöðinni og prestsins. Bæir fyrir námu- og verksmiðjufólk voru einnig stofnaðir í Þýskalandi, Danmörku, Svíþjóð, Finnlandi og norðaustanverðum Spáni. Sumum var aðeins ætlað að útvega húsnæði fyrir fólk sem vann við námur eða verksmiðjur í dreifbýli. Öðrum, svo sem Port Sunlight og Bourneville á Englandi, var ætlað að verða ekki aðeins heimili heldur fyrirmyndarsamfélög verkalýðsstéttarinnar.
Sumt verkafólk bjó í verksmiðjunum þar sem það vann. Starfsfólk í japönskum vefnaðariðnaði, aðallega ungar ógiftar konur og stúlkur á unglingsaldri, bjó í heimavistum í eigu verksmiðjanna á stöðum á borð við Osaka. Margt rússneskt verkafólk bjó einnig í skálum í verksmiðjunum þar sem það vann í Moskvu og Sankti Pétursborg. Nokkrar fjölskyldur gátu deilt einu herbergi. Einhleypir karlar sváfu í kojum sem raðað var hlið við hlið allt upp í loft án nokkurs einkalífs. Þegar pláss skorti í verksmiðjunum gat fólk sofið á vöktum og einhleypar konur og fjölskyldur gátu einnig sofið í svefnsölum einhleypu karlanna.
Óhreinindi voru ekki síður alvarlegt vandamál en þrengsli og lélegt húsnæði. Undir lok nítjándu aldar höfðu sumar borgir dregið úr mörgum hliðum vandans en annars staðar var hann enn fyrir hendi. Helsta uppspretta óhreininda á nítjándu öld var úrgangur: verksmiðjuúrgangur, úrgangur manna og dýraúrgangur, einkum hrossatað. Þegar borgir stækkuðu urðu almenningssamgöngur nauðsynlegar. Flestar borgir völdu hestdregna sporvagna og almenningsvagna sem lausn. Þúsundir borgarbúa nýttu sér þá.
Þessar almenningssamgöngur kölluðu þó á fleiri hesta, til viðbótar þeim sem drógu vöruflutningavagna og vagna auðugs fólks, og hestarnir saurguðu götur borganna. Hestur skilar að jafnaði af sér þrjátíu til fimmtíu pundum af taði á dag. Árið 1878 voru um 78.000 hestar í París. Um þetta leyti skildu hestar eftir um 600.000 tonn af taði á götum Chicago á ári. Þegar þeir drápust í aktygjum voru hræin oft látin rotna á götunum. Við hrossataðið og hræin bættist úrgangur fólks sem hafði ekki salerni innandyra og vildi ekki fara í útikamra í myrkri. Fötur og náttpottar sem fylltust um nóttina voru oft tæmd út á götur að morgni ásamt eldhúsúrgangi. Sorpið og taðið löðuðu að sér rottur og flugur.
Nýjar tegundir almenningssamgangna drógu nokkuð úr vandanum. Í fyrstu ollu úthverfalestir, sem fluttu millistéttarfólk milli úthverfa og miðborgar, því raunar að hestum fjölgaði í borgum vegna þess að hestdregna sporvagna þurfti til að flytja farþega frá járnbrautarstöðvum á áfangastað innan borgarinnar. Borgir tóku ekki að verða hreinni fyrr en sporvagnalínur voru rafvæddar og neðanjarðarlestir lagðar undir lok nítjándu aldar. New York tók rafknúna sporvagna í notkun árið 1881, Prag árið 1891 og London árið 1901.
Þótt London væri sein til að taka upp rafknúna sporvagna var borgin brautryðjandi í lagningu neðanjarðarlesta. Árið 1863 var Metropolitan-lína neðanjarðarlestakerfis Lundúna opnuð, fyrsta neðanjarðarlest heims. Aðrar borgir fylgdu fljótt á eftir. Glasgow og Búdapest opnuðu neðanjarðarlestarkerfi sín árið 1896, París árið 1900, New York árið 1904 og Buenos Aires árið 1913. Þessir ferðamátar voru einnig hraðari og ódýrari en farartæki sem fóru um umferðarþungar götur borganna.
Verksmiðjur, sláturhús og sútunarstöðvar í borgum losuðu oft úrgang beint í nærliggjandi ár og vötn. Fyrir tilstilli hárpípuverkunar gat mengað vatn og fljótandi úrgangur, svo sem úr útikamrum, borist í neysluvatnsból almennings. Vatnið varð því óhreint og lyktaði stundum verr en göturnar. Griparéttir og sláturhús í Chicago hentu taði og blóði úr kúm, sauðfé og svínum og líffærum sem ekki voru nýtt í kvísl Chicago-árinnar. Metangas frá rotnandi lífrænum efnum myndaði loftbólur á yfirborðinu og þessi hluti árinnar fékk því nafnið Bubbly Creek (mynd 10.11). Griparéttirnar og sláturhúsin framleiddu svo mikinn úrgang að sagt var að lestarfarþegar á leið til Chicago um miðja nótt fyndu lyktina af borginni löngu áður en þeir sæju hana.
Vatnssalerni komu í veg fyrir að úrgangur frá fólki lenti í útikamrum í bakgörðum eða væri hent út á götur en þau voru aðeins hluti lausnarinnar. Enn þurfti að losa úrganginn einhvers staðar. Í allt of mörgum borgum fluttu niðurföll heimila hann einfaldlega í fráveitukerfi sem að lokum losuðu hann í sömu ár og neyslu- og baðvatn var tekið úr. Árið 1858 höfðu sex fet af úrgangi safnast upp meðfram bökkum árinnar Thames í London og fýlan var svo sterk að umsjónarfólk þinghússins huldi gluggana með tjöldum vættum í klórkalki, sem er sótthreinsiefni, svo stjórnmálamennirnir inni liðu ekki yfir. Þessi ódaunn fékk heitið Fýlan mikla og karbólsýru, öðru sótthreinsiefni, var hellt í ána til að draga úr vandanum.
Fýlan mikla varð til þess að járnbrautarverkfræðingurinn Joseph Bazalgette endurbyggði fráveitukerfi Lundúna á árunum 1859 til 1875, eins og sýnt er á mynd 10.12 (a). Bazalgette var sleginn til riddara fyrir verkið. Förgun skólps í London var bætt enn frekar þegar borgin hóf að hreinsa úrgang í tveimur stórum dælustöðvum á 1880-árunum og flytja hann síðan til losunar í Norðursjó. Því verklagi var haldið áfram til ársins 1998. Aðrar borgir reistu sambærileg kerfi á síðari hluta nítjándu aldar og í upphafi þeirrar tuttugustu. Sumar borgir komu jafnvel upp almenningssalernum, eins og sýnt er á mynd 10.12 (b).
Loftið í borgum var einnig óhreint undir lok nítjándu aldar. Kol voru brennd til að framleiða bæði gufuafl og rafmagn og reykur frá þeim þjakaði iðnaðarborgir eftir því sem þær stækkuðu. Sót lagðist á allt yfirborð, þar á meðal fatnað fólks. Þeir sem skildu glugga óvart eftir opna fundu húsgögn sín þakin sóti. Lundúnabúar tóku eftir því hvernig loftmengun breytti lit sólarlagsins. Fyrir suma var þetta stoltsefni og skólabörn í Osaka í Japan lærðu að heimaborg þeirra væri „Reykborgin“.
Sjúkdómar fylgdu fast á hæla óhreinna gatna, vatns og lofts. Öndunarfæravandamál af völdum innöndunar kolareyks hrjáðu marga á nítjándu öld. Lungnaþemba, langvinn berkjubólga og astmi voru algeng. Um þriðjungur dauðsfalla barna á Englandi á nítjándu öld var rakinn til öndunarfærasjúkdóma. Alla öldina kostuðu vatnsbornir sjúkdómar á borð við kóleru og taugaveiki þúsundir borgarbúa lífið. Báðir sjúkdómarnir valda dauða vegna ofþornunar í kjölfar uppkasta og mikils niðurgangs og smitast með vatni eða mat sem hefur komist í snertingu við saur sýkts fólks.
Margir kóleruheimsfaraldrar gengu yfir á fyrri hluta nítjándu aldar, áður en iðnaðartækni gerði kleift að leggja öruggar vatns- og fráveitulagnir og viðhafa fullnægjandi persónulegt hreinlæti. Margir faraldrar brutust þó einnig út á síðari hluta aldarinnar í borgum sem höfðu ekki enn endurnýjað vatns- og fráveitukerfi sín og í fátækari hverfum borga sem höfðu gert það (mynd 10.13). Þrjú þúsund manns létust úr kóleru í Vín á fáeinum mánuðum árið 1873. Árið 1892 létust meira en átta þúsund manns af völdum hennar í þýsku borginni Hamborg. Bóluefni var loks þróað árið 1885.
Þrengsli stuðluðu einnig að útbreiðslu sjúkdóma. Berklar hrjáðu einnig fólk í dreifbýli en yfirfull heimili og vinnustaðir í iðnaðarborgum auðvelduðu sjúkdómnum að breiðast hratt út og kosta marga lífið. Sjúkdómurinn lagðist á allar stéttir en bitnaði mest á fátæku fólki, sem bjó við mestu þrengslin og oft í húsnæði án sólarljóss, en sólarljós drepur berklasýkla.
Áfengisvandi var ekki endilega banvænn en hann var engu að síður alvarlegt heilbrigðisvandamál í borgum nítjándu aldar, einkum meðal karla úr verkalýðsstétt. Í borgum var fjöldi drykkjusala, kráa, kaffihúsa og bjórhalla og verkamenn sóttu þessa staði að jafnaði eftir erfiðan vinnudag. Áfengi dró úr leiða, sefaði gremju og linaði líkamlega verki verksmiðjufólks, námuverkamanna og hafnarverkamanna. Veitingastaðir sem seldu áfengi buðu gjarnan einnig upp á aðra þjónustu, þar á meðal ókeypis eða ódýran mat, vinnumiðlun þar sem karlar gátu frétt af nýjum störfum og aðstöðu til að hlýða á upplestur úr dagblaði eða fá bréf skrifað fyrir sig. Karlar notuðu drykkjustaði einnig til stjórnmálaumræðna.
Á sunnudögum, eina hvíldardegi evrópsks og bandarísks verkafólks, var áfengisneysla mikil enda vörðu margir karlar deginum við drykkju. Verkstjórar sögðu algengt að karlar mættu þunnir eða enn ölvaðir til vinnu á mánudagsmorgnum. Til að vinna gegn vandanum tóku atvinnurekendur að stytta vinnutíma á laugardögum um helming í þeirri von að ef karlar hæfu drykkju fyrr myndu þeir einnig ljúka henni fyrr. Að lokum fékk verkafólk tvo heila frídaga um helgar, einkum fyrir tilstilli öflugrar hagsmunabaráttu verkalýðsfélaga.
Vændi, hvort sem það var stundað skipulega eða óformlega, var algengt í borgum nítjándu aldar. Sumar konur höfðu vændi að atvinnu og bjuggu á vændishúsum en margar voru einfaldlega ungar og ógiftar og gátu ekki lifað af rýrum launum sínum. Í stað peningagreiðslu létu þær sér stundum nægja að karlmaður keypti handa þeim kvöldverð eða ný föt. Jafnvel vændisstarfsemin sjálf tók breytingum á nítjándu öld og vændishús auglýstu þjónustu sína í handbókum um afþreyingu í borginni sem seldar voru á járnbrautarstöðvum. Þegar konurnar voru spurðar hvers vegna þær lifðu þessu lífi sögðu sumar að tæling hefði leitt þær í gildru. Margar þeirra sem höfðu vændi að atvinnu sögðu þó að vændi væri betur launað, krefðist minni vinnu og veitti meira einkalíf en verksmiðjuvinna eða heimilisþjónusta. Kynsjúkdómar voru hins vegar mjög útbreiddir. Margar konur í vændi og viðskiptavinir þeirra fengu sárasótt og giftir karlar smituðu stundum eiginkonur sínar. Afleiðingin gat orðið ófrjósemi eða að börn fæddust andvana, blind eða með þroskahömlun. Engin áhrifarík lækning var til og sárasótt lagði fólk að velli eftir margra ára þjáningar.
Menningarstefnur annarrar iðnbyltingarinnar
Iðnaðarborgin var meira en staður þar sem fólk bjó, vann og skemmti sér. Hún var einnig viðfangsefni lista og bókmennta undir lok nítjándu aldar. Iðnvæðing hafði ekki síður áhrif á menningarsköpun tímans en á framleiðslu- og samgönguaðferðir.
Fyrstu veigamiklu menningarlegu viðbrögðin við iðnvæðingu hófust seint á átjándu öld og snemma á þeirri nítjándu með rómantíkinni. Sú listastefna lagði áherslu á tilfinningar og ímyndunarafl og sótti viðfangsefni sín í náttúruna, venjulegt fólk, hið framandi, fornöld og hið yfirnáttúrulega. Rómantískir rithöfundar og listamenn lögðu áherslu á fegurð og ógnarmátt náttúrunnar og fordæmdu áhrif borga og iðnþróunar á fólk og náttúrulegt umhverfi. Lýsing Williams Blakes á enskum verksmiðjum sem „myrkum djöflaverksmiðjum“ lýsti fullkomlega viðhorfi rómantíkera til nútímalífs.
Önnur mikilvæg stefna í listum og bókmenntum nítjándu aldar var raunsæi. Raunsæið beindist að hversdagslífi samtímans í stað þess að fjalla um framandi, forn og fjarlæg viðfangsefni eins og rómantíkin hafði gert. Raunsæislistafólk sýndi lífið eins og það var, jafnvel þótt það þýddi að ljótari hliðar þess birtust. Sumir raunsæismálarar, svo sem Rosa Bonheur og Jean-François Millet, kusu þó að sýna lífið í sveitum og máluðu hestasýningar, uxa sem streittust við plóg og karla sem sáðu í akra. Nútímaborgir og íbúar þeirra voru viðfangsefni margra annarra, svo sem Johns Sloan og Georges Luks, sem máluðu innan úr drykkjusölum og mannþröng á götum verkamannahverfa.
Rithöfundar tóku borgina einnig fyrir. Einn fremsti raunsæishöfundur nítjándu aldar var Bretinn Charles Dickens. Í fjölmörgum og víðlesnum skáldsögum sínum lýsti Dickens af samúð erfiðu lífi fátækra borgarbúa og fólks úr verkalýðs- og millistétt. Sögusviðin voru meðal annars hæli fyrir yfirgefin börn, fangelsi, fátækrahverfi og dimmar borgargötur. Sumir gagnrýnendur sökuðu hann um óraunsæi í lýsingum sínum á dyggðugu fátæku fólki en verk hans og barátta vöktu athygli á bágindum þess, einkum barna, og stuðluðu að nokkrum samfélagsumbótum. Aðrir höfundar beindu sjónum enn frekar að bágari hliðum tilverunnar. Í Rússlandi lýsti skáldsagnahöfundurinn Fjodor Dostojevskí götum Sankti Pétursborgar, hrörlegum vistarverum þar sem fátækt fólk var dæmt til að búa og ódýrum drykkjusölum þar sem það leitaði huggunar. Frakkinn Honoré de Balzac lýsti skuggahliðum franskra borga og fjallaði oft um glæpi. Í skáldsögunni Madame Bovary fjallaði annar franskur skáldsagnahöfundur, Gustave Flaubert, um unga eiginkonu sveitalæknis sem leggur líf sitt í rúst vegna þráar eftir neysluvörum og lystisemdum borgarlífsins. Bandaríski rithöfundurinn Kate Chopin fjallaði einnig um vanda kvenna sem hjónabandið og félagsleg viðmið tímans þrengdu að.
Undir lok nítjándu aldar bættist natúralismi við raunsæið og tók fram úr því. Í þessari stefnu voru persónur sýndar af hlutlægri fjarlægð og athafnir þeirra mótuðust af umhverfinu með hætti sem þær réðu oft ekki við. Franski skáldsagnahöfundurinn Émile Zola skapaði natúralismann og í fjölmörgum verkum hans birtist fólk sem er knúið af umhverfi sínu eða erfðum til athafna sem ekki verður gert fyllilega ábyrgt fyrir. Í Thérèse Raquin, fyrstu natúralísku skáldsögu Zola sem birtist í framhaldsköflum í tímaritinu L'Artiste árið 1867, er aðalpersónan munaðarlaus stúlka. Konan sem ól hana upp neyðir hana til að giftast heilsuveikum syni sínum, manni sem Thérèse elskar ekki. Að lokum myrðir hún hann með hjálp ruddalegs manns sem hún laðast að vegna ómótstæðilegrar kynferðislegrar hvatar. Bókmenntagagnrýnendum ofbauð Thérèse Raquin, líkt og síðari verk natúralismans, og þeir fordæmdu verkin sem siðlaus.
Bandarískum lesendum ofbauð einnig McTeague, skáldsaga Franks Norris frá 1899. Í sögunni giftist tannlæknirinn McTeague Trinu, sem vinur hans hafði verið ástfanginn af. Vinurinn hefnir sín með því að eyðileggja tannlæknastofu McTeagues og McTeague flýr eftir að hafa stolið peningum frá Trinu. Þegar hann snýr aftur eftir að hafa eytt öllu þýfinu neitar Trina að hjálpa honum og hann lemur hana til bana. Hann flýr síðan undan lögunum og fyrrverandi vinur hans eltir hann. Í lok skáldsögunnar er McTeague strandaglópur í eyðimörkinni, handjárnaður við lík vinarins sem hann hefur drepið. Í heimi McTeague er fólk gráðugt, svikult og ofbeldisfullt og engin leið er að komast undan hryllingi lífsins.