Lykilhugtök og samantekt

Lykilhugtök og samantekt

20.1 Hagvöxtur er nýlegt fyrirbæri

Iðnbyltingin hófst í Bretlandi á síðari hluta 18. aldar og markaði upphaf víðtækrar notkunar afldrifinna véla. Frá um 1870 jókst verg landsframleiðsla (VLF) á mann í mörgum leiðandi hagkerfum Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku að meðaltali um 2% á ári. Þessi hraði og viðvarandi vöxtur er nefndur nútímahagvöxtur. Japan, Suður-Kórea og Kína sýndu síðar að lönd geta minnkað framleiðni- og lífskjaramun við hátekjulönd. Þróunin átti sér ekki eina orsök: aukin framleiðni, viðskipti, stofnanir, heimsveldi, þrælahald og mannfjöldaþróun mótuðu hana með ólíkum hætti eftir löndum og tímabilum.

20.2 Framleiðni vinnuafls og hagvöxtur

Framleiðni vinnuafls er framleiðsla eða verðmæti framleiðslu á hvern starfsmann eða hverja vinnustund. Hún er meginforsenda viðvarandi vaxtar VLF á mann til langs tíma, þótt atvinnuþátttaka og vinnutími geti einnig haft áhrif til skemmri tíma. Framleiðnivöxtur í Bandaríkjunum var mismikill á tímabilinu 1950–2020 og fortíðin segir ekki með vissu hvernig hann þróast framvegis. Aukin framleiðni skapar svigrúm til hærri launa, en skipting ávinningsins ræðst einnig af samkeppni, samningsstöðu, stofnunum og opinberri stefnu. Heildarframleiðslufall lýsir tengslum mannauðs, raunfjármagns og tækni við VLF eða VLF á mann.

Samsettur vöxtur verður vegna þess að aukning hvers tímabils bætist við grunn þess næsta. Því getur lítill munur á árlegum vexti framleiðni eða VLF á mann orðið að miklum mun á tekjum og lífskjörum þegar mörg ár líða.

20.3 Þættir hagvaxtar

Langtímavöxtur VLF á mann byggist á mannauði, raunfjármagni og tækni. Fjármagnsdýpkun felur í sér aukinn mannauð eða meira raunfjármagn á hvern starfsmann. Tækni nær bæði til stórra uppfinninga og smærri nýjunga í vörum, framleiðsluferlum, skipulagi og stjórnun. Mældur framleiðnivöxtur sem verður ekki rakinn beint til meiri vinnu eða fjármagns getur einnig endurspeglað skipulag, nýtingu, ómæld aðföng og mæliskekkjur, ekki aðeins tækniframfarir. Virkir markaðir, traustar stofnanir og opinber stefna sem tekur mið af markaðsbrestum, réttindum, dreifingu og framkvæmdargetu geta stutt þessa þætti.

20.4 Efnahagsleg samleitni

Efnahagsleg samleitni á sér stað þegar munur á framleiðslu eða tekjum á mann milli landa minnkar. Lágtekjulönd geta átt möguleika á hraðari uppbótarvexti vegna þess að fjármagnsdýpkun skilar þar oft meiri jaðaraukningu og þau geta tekið upp fyrirliggjandi tækni. Samleitni er þó hvorki sjálfgefin né hröð. Hún krefst meðal annars menntunar, viðbótarfjármagns, innviða, markaðsaðgangs, skilvirkrar stjórnsýslu og stofnana sem styðja fjárfestingu og tækninotkun. Tækniframfarir færa framleiðslufallið upp á við og geta vegið gegn áhrifum minnkandi jaðarafraksturs fjármagns, en þær afnema hann ekki. Lönd geta því vaxið með mjög ólíkum hætti og lífskjaramunur getur haldist mikill í áratugi.