20.1 Hagvöxtur er nýlegt fyrirbæri

20.1 Hagvöxtur er nýlegt fyrirbæri

Síðustu tvær aldir marka tímabil óvenjumikils hagvaxtar víða um heim. Þetta tímabil er oft nefnt nútímahagvöxtur. Hraður og viðvarandi vöxtur af þessu tagi er tiltölulega nýtt fyrirbæri í sögu mannkyns. Á fyrri öldum gátu valdhafar, aðalsfólk og landvinningamenn safnað miklum auði og sum hagkerfi komust yfir sjálfsþurftarmörk, en lífskjör almennings breyttust yfirleitt lítið frá einni kynslóð til annarrar. Síðar í kaflanum er fjallað um hægari vaxtarskeið og helstu forsendur efnahagslegra framfara.

Á síðari hluta átjándu aldar tóku efnahagslegar og stofnanalegar breytingar að hafa víðtæk áhrif. Hagsögufræðingurinn Jan Luiten van Zanden telur að heimsveldi, þrælahald, mannfjöldaþróun, alþjóðlegar viðskiptaleiðir og stöðluð viðskiptakerfi hafi mótað skilyrðin sem iðnbyltingin spratt úr. Iðnbylting nefnist víðtæk innleiðing afldrifinna véla og breytingarnar sem fylgdu henni. Gufuvélin, vélknúni vefstóllinn og gufueimreiðin leystu af hendi verk sem áður kröfðust vinnu fjölda fólks. Þróunin hófst í Bretlandi og breiddist til Bandaríkjanna, Þýskalands og fleiri ríkja.

Vinna við nýju vélarnar var oft óhrein og hættuleg á mælikvarða nútímans, en sama gilti um stóran hluta þeirrar vinnu sem stóð til boða í smábúskap og smáiðnaði. Iðnaðarstörfin greiddu þó oft hærri laun og gátu aukið félagslegan hreyfanleika. Þá varð til sjálfstyrkjandi ferli: uppfinningar og fjárfestingar skiluðu hagnaði, hagnaðurinn fjármagnaði nýjar fjárfestingar og þær sköpuðu frekari tækifæri til hagnaðar. Smám saman færðust nokkur hagkerfi í Evrópu og Norður-Ameríku úr langvarandi hægum vexti yfir í hraðan nútímahagvöxt. Undanfarnar tvær aldir hefur verg landsframleiðsla (VLF) á mann í leiðandi iðnríkjum vaxið um 2% á ári að meðaltali. Næsti skýringartexti setur þann vöxt í sögulegt samhengi.

Iðnbyltingin jók tekjumun milli ríkja. Sum hagkerfi hófu hraðan vöxt en mörg önnur, meðal annars í Afríku og Asíu, héldust nærri sjálfsþurftarmörkum. Samkvæmt þeim sögulegu útreikningum sem bókin styðst við var VLF á mann í 17 þróuðustu hagkerfum heims að meðaltali 2,4 sinnum hærri en í fátækustu hagkerfunum árið 1870. Árið 1960 var hlutfallið orðið 4,2.

Um miðja tuttugustu öld sýndu nokkur ríki að hægt væri að draga á þau tekjuhærri. Raunvöxtur VLF á mann í Japan var að meðaltali um 11% á ári á sjöunda og áttunda áratugnum. Brasilía óx einnig hratt á afmörkuðu skeiði: VLF á mann jókst um 11,1% á ári að meðaltali 1968–1973. Á áttunda áratugnum náðu Suður-Kórea, Taíland og Taívan oft 11–12% vexti á mann. Í þeirri sögulegu röð sem bókin vísar til óx VLF á mann í Kína um 9% á ári frá 1984 og fram yfir aldamótin 2000, en á Indlandi jókst vöxturinn úr um 4% á tíunda áratugnum í 7–8% á fyrsta og öðrum áratug þessarar aldar. Mannfjöldatölur og vaxtarhraði í frumtextanum miðast við útgáfutíma bókarinnar en lýsa ekki stöðunni í dag.

Hraður samleitnivöxtur hefur ekki náð til allra ríkja. Í gögnum frá upphafi fyrsta áratugar þessarar aldar var VLF á mann í Níger, Tansaníu og Súdan enn undir 300 Bandaríkjadölum samkvæmt mælikvarða heimildarinnar og aðeins lítillega hærri en á nítjándu öld. Á sama tíma skiptu framfarir í Kína og Indlandi miklu fyrir lífskjör á heimsvísu vegna þess hve fjölmenn ríkin eru. Mannfjöldatölurnar 1,4 og 1,3 milljarðar í frumtextanum eru söguleg viðmið frá útgáfutíma hans.

Hagvöxtur síðustu tveggja alda hefur gjörbreytt lífsskilyrðum stórs hluta mannkyns. Hagfræðingurinn Richard Easterlin lýsti breytingunni svo árið 2000:

Á fjölmarga mælikvarða varð bylting í lífsskilyrðum: næring, klæði og húsnæði bötnuðu; heilsa, ævilengd og menntun jukust; konur eyddu minni hluta ævinnar í barneignir; og lýðræðisleg stjórnskipan breiddist út. Vestur-Evrópa og lönd sem byggðust þaðan leiddu þróunina í fyrstu, en á tuttugustu öld tóku flest tekjulægri ríki einnig þátt. Framfarirnar náðu hvorki jafnt né alls staðar, en umfang þeirra á svo skömmum tíma á sér fáa sögulega hliðstæðu.

Réttarríki og hagvöxtur

Langtímahagvöxtur ræðst af mörgum þáttum. Traust réttarríki verndar eignarrétt og samningsrétt og gerir markaðssamskipti fyrirsjáanleg. Lög þurfa að vera skýr, aðgengileg og framfylgt með samræmdum hætti; allir skulu vera jafnir fyrir lögum. Eignarréttur felur í sér heimild til að eiga, nota og ráðstafa eignum innan marka laga. Eigir þú 100.000 krónur getur þú til dæmis eytt þeim, lánað þær eða sparað. Þekking, menntun og reynsla hafa einnig efnahagslegt gildi þótt réttindi yfir þeim séu annars eðlis. Lögmæt ráðstöfunarheimild er forsenda þess að semja um notkun eða afhendingu verðmæta.

Samningsréttur byggist að hluta á eignarrétti og gerir aðilum kleift að semja um vinnu, þjónustu og nýtingu eigna. Réttarkerfið veitir úrræði ef samningur er ekki efndur. Ef skurðlæknir veitir umsamda læknisþjónustu en fær ekki greiðslu er það vanefnd samnings, ekki sjálfkrafa þjófnaður; læknirinn getur þá leitað viðeigandi réttarúrræða. Þegar samningar eru fyrirsjáanlegir og framfylgjanlegir er auðveldara að eiga viðskipti nú og til framtíðar. Veik samningsvernd eykur hins vegar áhættu, dregur úr viðskiptum og getur hamlað hagvexti.

Alþjóðabankinn metur meðal annars hvernig stjórnarhættir og réttarkerfi styðja eignarrétt og samningsframkvæmd. Í 1–6 einkunnagjöf ársins 2020 sem bókin vísar til var heimsmeðaltalið 2,9. Sómalía og Erítrea fengu 1,0 og Suður-Súdan 1,5; VLF á mann var samkvæmt sömu framsetningu 875, 1.625 og 1.234,70 Bandaríkjadalir. Afganistan, Mið-Afríkulýðveldið og Simbabve eru einnig nefnd sem dæmi um veika stjórnsýslu, óstöðugleika eða óskýran eignarrétt samhliða lágum tekjum eða óstöðugum vexti. Tölurnar eru dagsett samanburðargögn og sýna fylgni en ekki einfalda orsök.