2020 Hagvöxtur

20.2 Framleiðni vinnuafls og hagvöxtur

Námsmarkmið

Að loknum kaflanum átt þú að geta:

Greint hlutverk framleiðni vinnuafls við að stuðla að hagvexti
Greint uppsprettur hagvaxtar með heildarframleiðslufalli
Mælt framleiðnivöxt hagkerfis
Metið áhrif viðvarandi hagvaxtar

Viðvarandi hagvöxtur til langs tíma byggist fyrst og fremst á aukinni framleiðni vinnuafls. Framleiðni vinnuafls mælir hve mikla framleiðslu eða verðmæti hvert vinnuframlag skapar. Hugsum okkur tvo bakara sem hafa eina klukkustund til verksins. Annar bakar tíu brauð en hinn tvö, án þess að gæði brauðanna séu ólík. Sá fyrri er þá afkastameiri samkvæmt þessum einfalda mælikvarða. Þegar framleiðni eykst má framleiða meira á sama tíma eða ná sömu framleiðslu með minni aðföngum. Vinnuafl og önnur aðföng losna þá til annarra verkefna.

Framleiðni vinnuafls ræðst meðal annars af mannauði. Mannauður er sú þekking, færni og sérþekking sem fólk aflar sér með menntun, starfsþjálfun og reynslu. Meiri mannauður getur gert starfsfólki kleift að leysa flóknari verkefni, nýta tæki betur og laga sig hraðar að breytingum. Hátt menntunarstig eitt og sér tryggir þó ekki mikla framleiðni; einnig skiptir máli hvort færnin nýtist í störfum og hvort önnur aðföng styðji við hana.

Tæknibreytingar eru önnur mikilvæg uppspretta framleiðnivaxtar. Uppfinning felur í sér nýja þekkingu eða nýja tæknilega lausn, en nýsköpun felst í að hagnýta lausnina í vöru, þjónustu eða vinnuferli. Smárinn, sem var fundinn upp árið 1947, gerði rafeindatæki minni og orkunýtnari en eldri rafeindalampatækni. Síðari nýsköpun hefur skilað sífellt minni og öflugri smárum í tölvum, símum, mælitækjum og ótal öðrum búnaði. Slík tæki flýta samskiptum, mælingum og upplýsingavinnslu og geta þannig aukið framleiðni.

Stærðarhagkvæmni er þriðji áhrifaþátturinn. Hún verður þegar meðalkostnaður lækkar við aukið umfang framleiðslu. Í brauðdæminu gæti afkastameiri bakarinn haft aðgang að stórum iðnaðarofni sem bakar mörg brauð samtímis, en hinn aðeins að heimilisofni. Þá skýrist framleiðnimunurinn af framleiðslutækninni og umfangi rekstrarins, ekki af meiri færni bakarans. Nánar er fjallað um stærðarhagkvæmni í kaflanum um framleiðslu, kostnað og uppbyggingu atvinnugreina.

Næst skoðum við hvernig hagfræðingar lýsa uppsprettum hagvaxtar og mæla framleiðni.

Uppsprettur hagvaxtar: heildarframleiðslufallið

Framleiðslufall lýsir tæknilegu sambandi aðfanga og afurða. Aðföng geta til dæmis verið vinnuafl, vélar, byggingar og hráefni, en afurðirnar vörur eða þjónusta. Í örhagfræði lýsir framleiðslufall yfirleitt fyrirtæki eða atvinnugrein. Þegar sama hugsun er notuð um hagkerfið í heild er talað um heildarframleiðslufall. Það sýnir hvernig vinnuafl, mannauður, raunfjármagn og tækni tengjast heildarframleiðslu hagkerfisins.

Þættir heildarframleiðslufallsins

Framleiðsluföll eru sett fram með ólíkum hætti eftir rannsóknarspurningu. Mynd 20.2 sýnir tvær framsetningar. Í hluta (a) er verg landsframleiðsla (VLF) afurðin og vinnuafl, mannauður, raunfjármagn og tækni aðföngin. Í hluta (b) er allt reiknað á mann: VLF á mann ræðst þar af mannauði og raunfjármagni á mann ásamt tækni. Þessir þættir eru teknir nánar fyrir í kafla 20.3.

Tvær flæðimyndir af heildarframleiðslufalli. Í hluta (a) vísa örvar frá vinnuafli, mannauði, raunfjármagni og tækni að VLF. Í hluta (b) vísa örvar frá mannauði á mann, raunfjármagni á mann og tækni að VLF á mann. — **Mynd 20.2.** Heildarframleiðslufall tengir aðföng við framleiðslu hagkerfisins. Í hluta (a) er VLF afurðin og vinnuafl, mannauður, raunfjármagn og tækni aðföngin. Í hluta (b) eru stærðirnar reiknaðar á mann; vinnuframlagið kemur því ekki fram sem sérstakt aðfang.

Mælingar á framleiðni

Framleiðnivöxtur og vöxtur VLF á mann tengjast náið en eru ekki sami mælikvarðinn. Ef hærra hlutfall íbúa tekur þátt í atvinnulífinu getur VLF á mann aukist án þess að framleiðsla á hverja vinnustund breytist. Til lengri tíma verður viðvarandi vöxtur VLF á mann hins vegar að byggjast á meiri framleiðni vinnuafls eða auknu fjármagni sem styður við vinnuframlagið.

Mynd 20.3 byggist á bandarískri vísitölu framleiðslu á vinnustund í atvinnurekstri utan landbúnaðar. Röðin nær hvorki til opinberrar þjónustu né landbúnaðar og lýsir því ekki öllu vinnuafli. Grunnárið er 2012 = 100; vísitalan var um 50 árið 1977 og 110,5 árið 2020. Framleiðsla á vinnustund hafði því meira en tvöfaldast samkvæmt þessum afmarkaða mælikvarða.

Línurit yfir vísitölu framleiðslu á vinnustund í Bandaríkjunum 1947–2020. Lárétti ásinn sýnir ár og lóðrétti ásinn vísitölu frá 0 til 120. Línan hækkar úr um 20 árið 1947 í um 50 árið 1977, 100 árið 2012 og 110,5 árið 2020. — **Mynd 20.3.** Vísitala framleiðslu á hverja vinnustund í bandarískum atvinnurekstri utan landbúnaðar hækkaði úr um 50 árið 1977 í 110,5 árið 2020, miðað við grunnárið 2012 = 100. Halli línunnar sýnir að framleiðnivöxtur var misjafn milli tímabila. (Heimild: Vinnumálahagstofa Bandaríkjanna, BLS.)

Línurit yfir árlega prósentubreytingu framleiðslu á vinnustund í Bandaríkjunum frá miðjum sjötta áratugnum til 2020. Ferillinn sveiflast um núlllínu; lág gildi 1970, 1974, 1981, 1983, 2008 og 2020 falla saman við samdráttarskeið.

Línuritið sýnir árlega prósentubreytingu framleiðslu á vinnustund í Bandaríkjunum frá miðjum sjötta áratugnum til 2020. Ferillinn sveiflast um núlllínu. Lág gildi árin 1970, 1974, 1981, 1983, 2008 og 2020 falla saman við samdráttarskeið, en einstök ár segja lítið um langtímaþróun framleiðni.

Gögn Vinnumálahagstofu Bandaríkjanna (BLS) sýna skýran mun milli tímabila. Framleiðsla á vinnustund jókst að meðaltali um 2,8% á ári 1947–1973, 1,2% 1973–1979, 1,5% 1979–1990, 2,2% 1990–2000, 2,7% 2000–2007 og 1,4% 2007–2020. Mynd 20.4 dregur saman þróunina í fjórum lengri tímabilum. Tölurnar eru söguleg BLS-gögn fram til 2020 en lýsa ekki þróuninni eftir það.

Súlurit yfir meðalársvöxt framleiðni vinnuafls í Bandaríkjunum á fjórum tímabilum. Vöxturinn er 3,2% 1950–1970, 1,9% 1971–1990, 2,3% 1991–2000 og 1,9% 2001–2020. Lóðrétti ásinn nær frá 0 til 3,5%. — **Mynd 20.4.** Meðalársvöxtur framleiðni vinnuafls í Bandaríkjunum var 3,2% 1950–1970, 1,9% 1971–1990, 2,3% 1991–2000 og 1,9% 2001–2020. Gögnin sýna tímabundna endurvakningu undir lok tuttugustu aldar en staðfesta ekki sjálf varanlegt „nýtt hagkerfi“. (Heimild: Vinnumálahagstofa Bandaríkjanna, BLS.)

Deilan um „nýja hagkerfið“

Mikill framleiðnivöxtur í Bandaríkjunum á síðari hluta tíunda áratugarins vakti umræðu um svonefnt nýtt hagkerfi. Sumir hagfræðingar töldu framfarir í upplýsinga- og fjarskiptatækni hafa hækkað varanlegan framleiðnivöxt. Aðrir bentu á að fimm eða tíu ár nægðu ekki til að greina langtímabreytingu. Samdrátturinn 2008–2009 flækti matið enn frekar vegna þess að framleiðsla og atvinnustig drógust saman með ólíkum hraða. Framleiðnivöxtur var um 3% árin 2009 og 2010 en hægari næsta áratug. Umræðan og tölurnar hér eru söguleg lýsing á tímabilinu fram til 2020.

Framleiðnivöxtur tengist einnig þróun raunlauna. Í einföldu samkeppnislíkani takmarkast laun til lengri tíma af verðmæti þeirrar framleiðslu sem vinnuframlag skapar. Sambandið er þó ekki eitt á móti einu: markaðsvald, samningsstaða, stofnanir, skattar og skipting heildarlauna milli launa og annarra starfskjara hafa einnig áhrif. Framleiðni á vinnustund er því mikilvæg forsenda hækkandi meðallauna, en hún ræður ekki ein og sér hvernig ávinningurinn skiptist. Næsta dæmi sýnir hvernig bera má saman framleiðni milli ríkja.

Reiknum dæmið

Samanburður tveggja hagkerfa

Efnahags- og framfarastofnunin (OECD) birtir meðal annars gögn um raunvöxt VLF á mann og framleiðslu á vinnustund. Eldri tengill OpenStax opnar nú OECD Data Explorer og gagnasafnið um vöxt VLF á mann, framleiðni og launakostnað á framleidda einingu. Viðmótið getur breyst, en samanburðurinn byggist á að velja sömu ár, lönd og vaxtarmælikvarða fyrir báðar raðir.

Opnaðu OECD Data Explorer og veldu tvö ríki til samanburðar.
Veldu VLF á mann á föstu verðlagi og árlega prósentubreytingu. Skráðu niðurstöður fyrir sömu fimm ár í báðum ríkjum.
Veldu síðan VLF á hverja vinnustund á föstu verðlagi og sama mælikvarða á árlegan vöxt. Notaðu sömu ríki og ár.

Berðu saman þróun beggja mælikvarða. Tafla 20.2 sýnir sögulegt dæmi fyrir Ástralíu og Belgíu árin 2011–2015.

Ástralía	2011	2012	2013	2014	2015
Vöxtur raun-VLF á mann (%)	2,3%	1,5%	1,3%	1,4%	0,1%
Vöxtur raun-VLF á vinnustund (%)	1,7%	−0,1%	1,4%	2,2%	−0,2%
Belgía	2011	2012	2013	2014	2015
Vöxtur raun-VLF á mann (%)	0,9%	−0,6%	−0,5%	1,2%	1,0%
Vöxtur raun-VLF á vinnustund (%)	−0,5%	−0,3%	0,4%	1,4%	0,9%

Í töflunni er vöxtur beggja mælikvarða meiri í Ástralíu en Belgíu fyrstu fjögur árin, en sveiflur eru milli ára. Taflan ein skýrir ekki muninn. Mannfjöldaþróun, fjárfesting, atvinnuþátttaka, samsetning atvinnugreina og fleiri þættir geta haft áhrif og þarf frekari gögn til að greina framlag hvers þeirra.

Máttur viðvarandi hagvaxtar

Viðvarandi hagvöxtur getur haft mikil áhrif á lífskjör. Jafnvel lítill munur á árlegum vaxtarhraða verður stór þegar vöxturinn leggst við sífellt hærra grunnvirði. Tafla 20.3 sýnir hvernig upphafsgildið 100 þróast við fjóra ólíka vaxtarhraða. Útreikningurinn byggist á eftirfarandi formúlu, þar sem g er árlegur vöxtur og t fjöldi ára:

{VLF}_{t} = {VLF}_{0} \times {(1 + g)}^{t}

Ef upphafsgildið er 100 og árlegur vöxtur 3% verður gildið eftir 25 ár 100 $\times ⁠$ (1 + 0,03)²⁵ = 209, að næstu heilu tölu.

Vaxtarhraðarnir í töflu 20.3 spanna ólíka sögulega reynslu. Um 1% ársvöxtur á mann líkist veikari framleiðnivaxtarskeiðum Bandaríkjanna, en 3% er nær sterkari árum undir lok tíunda áratugarins. Fimm til átta prósenta vöxtur á mann hefur aðeins haldist tímabundið í mjög hratt vaxandi hagkerfum, meðal annars Japan, Suður-Kóreu og Kína. Dæmin eru samanburðarviðmið en ekki spár.

Tafla 20.3 sýnir áhrif samsetts vaxtar. Við 1% ársvöxt hækkar gildið úr 100 í 164 á 50 árum, alls um 64%. Við 5% vöxt næst nær sama hækkun, úr 100 í 163, á aðeins tíu árum. Við 8% ársvöxt meira en tvöfaldast gildið á tíu árum og verður rúmlega sexfalt á 25 árum. Svo mikill vöxtur er sjaldan varanlegur, en dæmið sýnir hvers vegna jafnvel nokkur prósentustig skipta miklu þegar þau safnast upp yfir langan tíma.

Árlegur vaxtarhraði	Virði eftir 10 ár	Virði eftir 25 ár	Virði eftir 50 ár
1%	110	128	164
3%	134	209	438
5%	163	339	1.147
8%	216	685	4.690

Skýrum málið

Hvernig tengjast samsettur hagvöxtur og vaxtavextir?

Útreikningur á samsettum hagvexti í töflu 20.3 er byggður upp á sama hátt og útreikningur vaxtavaxta af sparnaði, sem fjallað er um í kaflanum Val í heimi skorts. Í báðum tilvikum þarf þrjár stærðir:

Upphafsgildi er annaðhvort VLF eða fjárhæð sparnaðar.
Vaxtarhlutfall segir til um prósentubreytingu á hverju tímabili.
Fjöldi tímabila segir hve lengi vöxturinn safnast upp.

Vaxtavextir eru vextir sem reiknast bæði af upphaflegum höfuðstól og áður áföllnum vöxtum. Með sama hætti reiknast samsettur hagvöxtur af grunnvirði sem inniheldur allan fyrri vöxt. Þess vegna verður munurinn milli einfalds og samsetts vaxtar sífellt meiri eftir því sem tímabilunum fjölgar.

World Factbook bandarísku leyniþjónustunnar (CIA) mat VLF Suður-Kóreu á 2,2 billjónir Bandaríkjadala árið 2020. Sú dagsetta tala er hér aðeins notuð sem reiknidæmi. Ef VLF ykist um 2,8% á ári í fimm ár yrði hún um 2,53 billjónir dala. Vöxtur hvers árs reiknast af lokagildi ársins á undan. Tafla 20.4 sýnir útreikninginn án þess að námunda upphafsgildi hvers árs of snemma.

Ár	VLF í upphafi árs (billjónir dala)	Vaxtarstuðull	VLF í árslok (billjónir dala)
1	2,200 $\times ⁠$	(1 + 0,028)	2,262
2	2,262 $\times ⁠$	(1 + 0,028)	2,325
3	2,325 $\times ⁠$	(1 + 0,028)	2,390
4	2,390 $\times ⁠$	(1 + 0,028)	2,457
5	2,457 $\times ⁠$	(1 + 0,028)	2,526

Sama útreikning má setja fram með almennu formúlunni:

Framtíðarvirði = núvirði \times {(1 + g)}^{n}

Í formúlunni er framtíðarvirði VLF eftir n tímabil, núvirði upphafsgildið, g vöxtur á hverju tímabili og n fjöldi tímabila. Í dæminu er núvirðið 2,2 billjónir Bandaríkjadala, g = 0,028 og n = 5.

2,2 \times {(1 + 0,028)}^{5} = 2,53 billjónir Bandaríkjadala