22 Val í heimi skorts

2.2 Framleiðslumöguleikajaðarinn og samfélagslegt val

Námsmarkmið

Í lok þessa hluta munt þú geta:

túlka myndrit af framleiðslumöguleikajaðri
borið saman tekjuband og framleiðslumöguleikajaðar
útskýrt tengsl framleiðslumöguleikajaðars og lögmálsins um minnkandi jaðarafrakstur
gert greinarmun á framleiðsluhagkvæmni og hagkvæmri úthlutun
skilgreint samanburðaryfirburði

Einstaklingar geta ekki fengið allt sem þeir vilja og verða því að velja. Hið sama gildir um samfélagið í heild. Í þessum hluta er líkan sem nefnist framleiðslumöguleikajaðar (FMJ) notað til að skýra þær skorður sem samfélag stendur frammi fyrir. Val einstaklinga og samfélagslegt val eiga margt sameiginlegt; hafðu þau líkindi í huga við lesturinn.

Framleiðsluþættir samfélags, svo sem vinnuafl, land, fjármagn og hráefni, eru takmarkaðir á hverjum tíma. Því eru einnig takmörk fyrir því magni vöru og þjónustu sem hægt er að framleiða. Gerum ráð fyrir að samfélag þurfi að skipta framleiðsluþáttum sínum milli tvenns konar þjónustu: heilbrigðisþjónustu og menntunar. Framleiðslumöguleikajaðarinn á mynd 2.3 sýnir valkostina.

Myndritið sýnir að framleiðsluþættir samfélagsins eru takmarkaðir og því þarf að forgangsraða nýtingu þeirra. Heilbrigðisþjónusta er á y-ásnum og menntun á x-ásnum. — **Mynd 2.3.** Framleiðslumöguleikajaðarinn sýnir fórnarskiptin þegar framleiðsluþáttum samfélags er skipt milli heilbrigðisþjónustu og menntunar. Við A fara allir þættirnir til heilbrigðisþjónustu og við B flestir þeirra. Við D fara flestir til menntunar og við F allir.

Á mynd 2.3 er heilbrigðisþjónusta á lóðrétta ásnum og menntun á þeim lárétta. Verji samfélagið öllum framleiðsluþáttum til heilbrigðisþjónustu er það við A og ekkert verður eftir til menntunar. Verji það öllum þáttunum til menntunar er það við F. Einnig má velja hvaða samsetningu þjónustunnar tveggja sem er á jaðrinum. FMJ gegnir þannig sama hlutverki fyrir samfélagið og tekjubandið fyrir Alphonso: allir punktar á eða innan jaðarsins eru mögulegir, en framleiðsluþættirnir duga ekki fyrir punkt utan hans.

FMJ sýnir einkum fórnarskiptin milli heilbrigðisþjónustu og menntunar. Gerum ráð fyrir að samfélagið sé við B en vilji auka menntun. Þar sem jaðarinn hallar niður frá vinstri til hægri verður það að draga úr heilbrigðisþjónustu á móti. Við færslu frá B til C er fórnarkostnaður aukinnar menntunar því sú heilbrigðisþjónusta sem ekki verður af. Halli FMJ sýnir þennan fórnarkostnað, rétt eins og halli tekjubands Alphonsos. Ef FMJ virðist nú mjög líkur tekjubandi skýrir næsti reitur muninn.

Skýrum málið

Hver er munurinn á tekjubandi og FMJ?

Tvennt skilur einkum tekjuband frá framleiðslumöguleikajaðri. Í fyrsta lagi er tekjubandið bein lína. Halli þess ræðst af hlutfallslegu verði gæðanna tveggja, sem er fast frá sjónarhóli einstaks neytanda, og breytist því ekki. FMJ er hins vegar boginn vegna lögmálsins um minnkandi jaðarafrakstur og hallinn er því mismunandi eftir því hvar á jaðrinum er litið. Í öðru lagi eru engar tilteknar tölur á ásum FMJ. Ástæðan er sú að við vitum hvorki nákvæmlega hve mikla framleiðsluþætti þetta ímyndaða hagkerfi hefur né hve marga þeirra þarf til að framleiða heilbrigðisþjónustu eða menntun. Í raunverulegu dæmi lægju þessar upplýsingar fyrir.

Þótt engar tilteknar tölur liggi fyrir getum við hugtakalega mælt fórnarkostnað aukinnar menntunar þegar samfélagið færist frá B til C á FMJ. Aukning menntunar samsvarar láréttu fjarlægðinni milli B og C, en heilbrigðisþjónustan sem samfélagið fórnar samsvarar lóðréttu fjarlægðinni. Halli FMJ milli B og C er um það bil lóðrétta breytingin deild með láréttu breytingunni. Þetta hlutfall er fórnarkostnaður aukinnar menntunar.

FMJ og lögmálið um vaxandi fórnarkostnað

Tekjuböndin sem kynnt voru fyrr í kaflanum sýndu val einstaklinga á neyslumagni og voru öll beinar línur. Ástæðan var sú að hlutfallslegt verð gæðanna tveggja á tekjubandi neytandans réð halla tekjubandsins. Framleiðslumöguleikajaðarinn fyrir heilbrigðisþjónustu og menntun var hins vegar teiknaður sem bogin lína. Hvers vegna hefur FMJ annað lag?

Sveigja FMJ skýrist best með því að byrja við A efst til vinstri. Þar fara allir framleiðsluþættir til heilbrigðisþjónustu en engir til menntunar. Þetta væri öfgakennt ástand: börn færu daglega til læknis, hvort sem þau væru veik eða ekki, en aldrei í skóla; fólk fengi fegrunaraðgerðir á öllum líkamshlutum en hvorki framhalds- né háskólamenntun stæði til boða. Færist hluti framleiðsluþáttanna til menntunar og hagkerfið frá A til B dregst heilbrigðisþjónusta aðeins lítillega saman, því síðustu þættirnir sem varið var til hennar skiluðu litlum viðbótarábata. Sömu þættir skila hins vegar miklum ábata í menntun, sem hafði enga við A. FMJ er því tiltölulega flatur milli A og B: heilbrigðisþjónusta minnkar lítið en menntun eykst mikið.

Skoðum svo hinn enda jaðarsins, neðst til hægri. Við D fara nær allir framleiðsluþættir til menntunar og fáir til heilbrigðisþjónustu; við F fara þeir allir til menntunar. Við færsluna mætti hugsa sér að síðustu læknarnir yrðu náttúrufræðikennarar, síðustu hjúkrunarfræðingarnir skólabókaverðir í stað þess að annast bólusetningar og síðustu bráðamóttökunum yrði breytt í leikskóla. Þessir síðustu þættir bæta menntun lítið, en fórnarkostnaðurinn í minni heilbrigðisþjónustu er mikill. FMJ er því brattur milli D og F: heilbrigðisþjónusta minnkar mikið en menntun eykst lítið.

Lærdómurinn er ekki að samfélag velji slíka öfgapunkta, með enga menntun við A eða enga heilbrigðisþjónustu við F. Hann er að ábati viðbótarframleiðsluþátta í menntun ræðst af því hve miklu er þegar varið til hennar. Þegar menntun fær fáa þætti getur viðbót skilað miklum ábata; þegar hún fær þegar marga verður ábatinn minni.

Þetta mynstur er svo algengt að hagfræðingar hafa gefið því heiti: lögmálið um vaxandi fórnarkostnað. Samkvæmt því vex jaðarfórnarkostnaður vöru eða þjónustu eftir því sem framleiðsla hennar eykst. Ástæðan er sú að sumir framleiðsluþættir henta betur til framleiðslu tiltekinna gæða en annarra. Þegar hið opinbera eykur til dæmis fyrst útgjöld til að draga úr afbrotum kann aukning fórnarkostnaðar að vera lítil. Frekari útgjaldaaukning leiðir þó yfirleitt til sífellt meiri fórnarkostnaðar, og kostnaðurinn af því að halda úti nægilega öflugu lögreglu- og öryggiskerfi til að útrýma öllum afbrotum yrði gríðarlegur.

Sveigja framleiðslumöguleikajaðarsins sýnir að þegar fleiri framleiðsluþáttum er varið til menntunar, frá vinstri til hægri eftir lárétta ásnum, eykst fórnarkostnaðurinn lítið í fyrstu en síðan sífellt meira. FMJ er því tiltölulega flatur nærri skurðpunktinum við lóðrétta ásinn. Þegar fleiri framleiðsluþáttum er varið til heilbrigðisþjónustu, neðan frá og upp eftir lóðrétta ásnum, minnkar fórnarkostnaðurinn hins vegar mikið í fyrstu en síðan sífellt minna. FMJ er því tiltölulega brattur nærri skurðpunktinum við lárétta ásinn. Þannig veldur lögmálið um vaxandi fórnarkostnað því að framleiðslumöguleikajaðarinn sveigist út á við.

Framleiðsluhagkvæmni og hagkvæm úthlutun

Hagfræðin segir ekki samfélagi hvaða punkt á framleiðslumöguleikajaðrinum það eigi að velja. Í markaðshagkerfi með lýðræðislegum stjórnvöldum mótast valið af ákvörðunum einstaklinga, fyrirtækja og hins opinbera. Hagfræðin getur þó sýnt að sumir kostir séu ótvírætt betri en aðrir með hliðsjón af hagkvæmni. Í daglegu máli felur hagkvæmni í sér litla eða enga sóun. Óhagkvæm vél er dýr í rekstri, en hagkvæm vél hefur lægri kostnað vegna þess að hún sóar hvorki orku né efni. Óhagkvæm stofnun glímir við tafir og háan kostnað, en hagkvæm stofnun stenst tímaáætlanir, vinnur markvisst og heldur fjárhagsáætlun.

Framleiðslumöguleikajaðarinn getur sýnt tvenns konar hagkvæmni: framleiðsluhagkvæmni og hagkvæma úthlutun. Mynd 2.4 skýrir þessi hugtök með framleiðslumöguleikajaðri heilbrigðisþjónustu og menntunar.

Myndritið sýnir að aukin framleiðsla einnar vöru eða þjónustu krefst minni framleiðslu annarrar. Punktur R er innan framleiðslumöguleikajaðarsins og sýnir óhagkvæma nýtingu framleiðsluþátta. — **Mynd 2.4.** Framleiðsluhagkvæmni merkir að ómögulegt sé að framleiða meira af einni vöru eða þjónustu án þess að draga úr framleiðslu annarrar. Allir kostir á tilteknum FMJ, svo sem B, C og D, eru því framleiðsluhagkvæmir en R er það ekki. Hagkvæm úthlutun merkir að sú tiltekna samsetning gæða sem framleidd er, það er valið á framleiðslumöguleikajaðrinum, sé sú sem samfélagið sækist helst eftir.

Framleiðsluhagkvæmni merkir að með tiltækum framleiðsluþáttum og tækni sé ekki hægt að framleiða meira af einni vöru eða þjónustu án þess að framleiða minna af annarri. Allir punktar á FMJ á mynd 2.4, þar á meðal A, B, C, D og F, eru framleiðsluhagkvæmir: færsla milli þeirra eykur annað hvort heilbrigðisþjónustu á kostnað menntunar eða öfugt. Enginn punktur innan jaðarsins er hins vegar framleiðsluhagkvæmur. Þar eru framleiðsluþættir vannýttir og hægt að auka heilbrigðisþjónustu, menntun eða hvort tveggja.

Punktur R er til dæmis framleiðsluóhagkvæmur vegna þess að við C er hægt að fá meira af báðum gæðum. Menntun á lárétta ásnum er meiri við C en R (E₂ er stærra en E₁ ) og heilbrigðisþjónusta á lóðrétta ásnum er einnig meiri við C en R (H₂ er stærra en H₁ ).

Sýna má þá tilteknu samsetningu vöru og þjónustu sem framleidd er, það er valda samsetningu heilbrigðisþjónustu og menntunar á framleiðslumöguleikajaðrinum, með geisla frá upphafspunkti að tilteknum punkti á FMJ. Samsetningar með meiri heilbrigðisþjónustu og minni menntun hafa brattari geisla, en samsetningar með meiri menntun og minni heilbrigðisþjónustu hafa flatari geisla.

Hagkvæm úthlutun merkir að samfélagið framleiði þá samsetningu vöru og þjónustu á FMJ sem það sækist helst eftir. Hvernig eigi að ákvarða sameiginlegar óskir samfélags er umdeilt viðfangsefni í stjórnmálafræði, félagsfræði, heimspeki og hagfræði. Í einföldustu mynd felst hagkvæm úthlutun í að framleiðendur bjóði það magn hverrar vöru sem neytendur eftirspyrja. Margir punktar geta verið framleiðsluhagkvæmir, en aðeins einn þeirra samræmist þeirri úthlutun sem samfélagið kýs.

Hvers vegna samfélagið verður að velja

Í Velkomin í hagfræði! lærðum við að sérhvert samfélag stendur frammi fyrir skorti, þar sem takmarkaðir framleiðsluþættir duga ekki til að uppfylla ótakmarkaðar þarfir og langanir. Framleiðslumöguleikaferillinn sýnir valkostina sem þessi togstreita skapar.

Tvennt getur gert hagkerfi kleift að auka neyslu allra gæða. Annars vegar kann það að uppgötva að framleiðsluþættir hafi verið vannýttir. Með aukinni framleiðsluhagkvæmni og færslu út á FMJ má þá fá meira af öllum gæðum, eða að minnsta kosti meira af sumum án þess að fá minna af öðrum. Hins vegar getur framleiðsluþáttum, svo sem vinnuafli og fjármagni, fjölgað með hagvexti. Þá færist FMJ út á við og hagkerfið getur framleitt meira af öllum gæðum. Tækniframfarir geta einnig aukið framleiðslu með óbreyttum þáttum og fært jaðarinn út.

Það tekur þó tíma að finna og innleiða leiðir til aukinnar framleiðsluhagkvæmni og hagvöxtur verður aðeins smám saman. Samfélagið verður því að velja milli fórnarskipta í nútíðinni. Hið opinbera þarf oft að meta hvar aukin útgjöld skila mestum ávinningi og hvar niðurskurður veldur minnstum skaða. Á vettvangi einstaklinga og fyrirtækja samhæfir markaðshagkerfið ferli þar sem fyrirtæki leitast við að framleiða vöru og þjónustu í því magni, af þeim gæðum og á því verði sem fólk vill. Til skamms tíma felur aukin framleiðsla einnar tegundar gæða þó yfirleitt í sér samsvarandi samdrátt annars staðar í hagkerfinu, hvort sem ákvarðanirnar eru teknar af hinu opinbera eða á markaði.

FMJ og samanburðaryfirburðir

Þótt sérhvert samfélag þurfi að velja hve mikið það framleiðir af hverri vöru og þjónustu þarf það ekki að framleiða allt sem það neytir. Ákvörðun lands um framleiðslumagn ræðst oft af kostnaði við eigin framleiðslu samanborið við innflutning. Eins og áður kom fram sýnir sveigja FMJ lands fórnarskiptin milli þess að verja framleiðsluþáttum til einnar tegundar gæða eða annarrar. Hallinn sýnir sérstaklega fórnarkostnað einnar viðbótareiningar vörunnar á x-ásnum, mældan í vörunni á y-ásnum. Fórnarkostnaður sömu vöru er oft mismunandi milli landa vegna ólíks loftslags, landfræðilegra aðstæðna, tækni eða færni.

Gerum ráð fyrir að tvö lönd, Bandaríkin og Brasilía, ákveði hve mikið þau framleiða af tveimur nytjaplöntum: sykurreyr og hveiti. Vegna loftslagsins getur Brasilía framleitt mikið af sykurreyr á hverja flatarmálseiningu en lítið af hveiti. Bandaríkin geta aftur á móti framleitt mikið af hveiti en lítinn sykurreyr á sömu einingu lands. Fórnarkostnaður Brasilíu við framleiðslu sykurreyrs, mældur í hveiti, er því lægri en fórnarkostnaður Bandaríkjanna. Hið gagnstæða gildir um hveiti. Framleiðslumöguleikajaðrar landanna tveggja sjást á mynd 2.5.

Myndritið skiptist í tvo hluta. Í báðum er sykurreyr á y-ásnum og hveiti á x-ásnum. Í hluta (a) er sykurreyrsframleiðsla Brasilíu nærri tvöfalt meiri en hveitiframleiðslan. Í hluta (b) er sykurreyrsframleiðsla Bandaríkjanna nærri helmingur hveitiframleiðslunnar. — **Mynd 2.5.** FMJ Bandaríkjanna er flatari en FMJ Brasilíu. Það sýnir að fórnarkostnaður hveitis, mældur í sykurreyr, er lægri í Bandaríkjunum en Brasilíu. Fórnarkostnaður sykurreyrs er aftur á móti lægri í Brasilíu. Bandaríkin hafa samanburðaryfirburði í hveitiframleiðslu en Brasilía í framleiðslu sykurreyrs.

Þegar land getur framleitt vöru með lægri fórnarkostnaði en annað land segjum við að það hafi samanburðaryfirburði í framleiðslu hennar. Samanburðaryfirburðir eru ekki hið sama og algerir yfirburðir, sem merkja að land geti framleitt meira af vörunni. Í dæminu hefur Brasilía algera yfirburði í framleiðslu sykurreyrs en Bandaríkin í hveitiframleiðslu. Þetta sést auðveldlega á jaðarpunktum FMJ landanna. Ef Brasilía ver öllum framleiðsluþáttum sínum til hveitiræktar framleiðir hún við A. Ef hún ver þeim öllum til ræktunar sykurreyrs framleiðir hún hins vegar mun meira magn en Bandaríkin, við B.

Halli FMJ sýnir fórnarkostnað einnar viðbótareiningar hveitis. Þótt hallinn sé ekki fastur eftir öllum jaðrinum sést greinilega að FMJ Brasilíu er mun brattari en FMJ Bandaríkjanna. Fórnarkostnaður hveitis er því almennt hærri í Brasilíu. Í kaflanum um alþjóðaviðskipti lærir þú að munur á samanburðaryfirburðum landa ræður hvaða vörur þau velja að framleiða og eiga viðskipti með. Í viðskiptum sérhæfa lönd sig í framleiðslu þeirra vara sem þau hafa samanburðaryfirburði í og skipta hluta framleiðslunnar fyrir vörur sem þau hafa ekki slíka yfirburði í. Viðskipti beina þannig framleiðslu þangað sem fórnarkostnaðurinn er lægstur, auka heildarframleiðslu og gagnast báðum aðilum.