Inngangur að alþjóðaviðskiptum
Inngangur að alþjóðaviðskiptum
Alþjóðaviðskipti tengja daglega neyslu og framleiðslu við mörg hagkerfi. Matvæli, fatnaður, símar, bílar og eldsneyti geta farið um fleiri en eitt land áður en þau ná til kaupanda.
Upprunamerki á lokavöru sýnir því ekki endilega hvar verðmætin urðu til. Hönnun, hráefni, íhlutir, hugbúnaður, samsetning, flutningar, fjármögnun og smásala geta dreifst um virðiskeðjuna.
Útflutningur skapar tekjur fyrir sum fyrirtæki og starfsfólk, en innflutningur veitir jafnframt aðföng, samkeppni og vöruúrval. Breytingar á viðskiptum hafa þó ólík áhrif eftir störfum, svæðum, eignarhaldi og aðlögunarhæfni. Þess vegna þarf að greina bæði heildarviðskipti og virðisauka, vörur og þjónustu, ávinning og kostnað.
Sagnfræðingar kalla tímabilið frá 19. öld fram að fyrri heimsstyrjöld oft fyrstu bylgju nútímahnattvæðingar. Samkvæmt sögulegu gagnaröðinni sem heimild textans styðst við jókst útflutningur heimsins úr innan við 1% af heimsframleiðslu árið 1820 í um 9% árið 1913.
Slíkar langtímatölur eru áætlanir. Niðurstaðan ræðst meðal annars af landamærum, verðlagi, gagnaþekju og því hvort vörur, þjónusta, fjármagn eða fólksflutningar eru mæld.
Lækkandi flutnings- og fjarskiptakostnaður stuðlaði að samþættingunni ásamt fjármagnsflæði, fólksflutningum og heimsveldatengslum. Paul Krugman benti árið 1995 á að hnattvæðing væri því ekki ný uppfinning síðari hluta 20. aldar.
Krugman notaði árið 1869 sem lýsandi tímamót, ekki sem nákvæman upphafsdag. Þá opnaði Súesskurðurinn og fyrsta járnbrautin þvert yfir meginland Bandaríkjanna var fullgerð. Gufuskip og járnbrautir lækkuðu kostnað við að flytja staðlaðar hrávörur á borð við hveiti og ull, en neðansjávarsímaritstrengir tengdu fjármálamiðstöðvar og viðskiptahafnir mun hraðar en áður.
Fyrsti varanlegi strengurinn yfir Atlantshaf tók þó til starfa árið 1866 eftir misheppnaðar tilraunir. „Tafarlaus“ samskipti náðu hvorki jafnt til allra svæða né alls almennings. Fyrsta hnattvæðingarbylgjan var því djúp á sumum mörkuðum en ójöfn eftir vörum, stöðum og fólki og mótaðist einnig af nýlendustjórn og valdamisvægi.
Fyrri heimsstyrjöld, upplausn heimsvelda, verðbólga, skuldir og gjaldeyris- og fjármagnshöft rufu fyrstu bylgjuna. Í kreppunni miklu drógust tekjur, lánsfé og eftirspurn saman. Tollahækkanir, innflutningskvótar, gjaldeyrissvæði og gagnráðstafanir dýpkuðu sundrunguna, en voru ekki eina orsök viðskiptahrunsins. Síðari heimsstyrjöldin takmarkaði borgaraleg viðskipti enn frekar.
Eftir stríð byggðust tengslin smám saman upp undir nýjum stofnunum og reglum. Endurreisn, almenna samkomulagið um tolla og viðskipti, Bretton Woods-kerfið, gámaflutningar, flug, fjarskipti og fjölþjóðleg framleiðsla lögðu sitt af mörkum.
Misjafnt er hvenær umfangið náði fyrra hámarki eftir því hvort litið er til vöruviðskipta, þjónustu, fjármagns, fólksflutninga eða virðiskeðja. Því er ekki rétt að setja eitt almennt endurheimtarár. Hnattvæðing getur bæði aukist og breytt um form þegar tækni, áföll og stefna breytast.