3333 Alþjóðaviðskipti

33.1 Algerir yfirburðir og samanburðaryfirburðir

Námsmarkmið

Í lok þessa kafla áttu að geta:

Skilgreint algera yfirburði, samanburðaryfirburði og fórnarkostnað
Útskýrt ávinning af viðskiptum þegar land sérhæfir sig

Benjamin Franklin (1706–1790) hélt því fram í eftirminnilegu orðtaki að viðskipti hefðu aldrei lagt þjóð í rúst. Það er ekki hagfræðileg sönnun, en viðskipti geta stækkað neyslu- og framleiðslumöguleika og hafa oft fylgt hagvexti.

Japan, Suður-Kórea, Kína og Indland tengdust öll heimsviðskiptum á mikilvægum vaxtarskeiðum, en hvert með ólíkri iðnaðar-, mennta-, gengis-, fjármála- og stofnanastefnu. Fylgni milli viðskipta og vaxtar sýnir því ekki ein og sér orsök, og nánast ekkert nútímahagkerfi er annaðhvort algerlega opið eða lokað.

Viðskipti geta skilað heildarávinningi en jafnframt valdið kostnaði, áhættu og tilfærslu milli fyrirtækja, starfsfólks, neytenda og svæða. Algerir yfirburðir, samanburðaryfirburðir og fórnarkostnaður skýra grunnrök líkansins; dreifing, markaðsvald, stærðarhagkvæmni, stefna og aðlögun ráða einnig niðurstöðunni.

Árið 1817 gaf breski hagfræðingurinn og þingmaðurinn David Ricardo út ritið On the Principles of Political Economy and Taxation. Einfalt líkan hans sýnir að tvö lönd geta bæði stækkað mögulegt neyslumengi með sérhæfingu og viðskiptum þótt annað sé afkastameira í allri framleiðslu, svo framarlega sem fórnarkostnaður þeirra er ólíkur og viðskiptakjör liggja milli hans. Niðurstaðan er skilyrt af forsendum um meðal annars fulla atvinnu, kostnaðarlausa aðlögun, samkeppni og engin flutningsgjöld. Hún segir því ekki að sérhver raunverulegur viðskiptasamningur gagnist öllum. Til að fylgja röksemdinni þarf fyrst að greina algera yfirburði frá samanburðaryfirburðum.

Land hefur algera yfirburði í tiltekinni framleiðslu ef það getur framleitt sama magn með færri aðföngum eða meira magn með sömu aðföngum en samanburðarlandið, að öðrum skilyrðum óbreyttum. Munurinn getur stafað af náttúruauðlindum, jarðfræði og loftslagi, en einnig af tækni, mannauði, innviðum, skipulagi, fjármagni og stofnunum.

Olíulindir Sádi-Arabíu eru víða stórar og vinnslukostnaður tiltölulega lágur, en olíuvinnsla krefst engu að síður rannsókna, borana, fjármagns, vatns, flutningskerfa, öryggis og umhverfisstjórnunar. Frjósamt land styður maís- og hveitirækt í Bandaríkjunum, loftslag kaffirækt í Gvatemala og Kólumbíu og jarðfræði koparvinnslu í Síle og Sambíu.

Landafræði mótar möguleika en ræður ekki örlögum; verð, eignarhald, þekking, opinber stefna, samfélagslegur kostnaður og breytingar í tækni geta breytt mynstrinu. Algerir yfirburðir hjálpa til við að skýra suma framleiðslu, en nægja hvorki til að spá fyrir um viðskipti né til að sýna hver hagnast. Til þess þarf meðal annars samanburðaryfirburði og fórnarkostnað.

Land hefur samanburðaryfirburði í vöru þegar fórnarkostnaður þess við að framleiða vöruna er lægri en hjá samanburðarlandi. Samanburðurinn snýst því um hvað hvert hagkerfi gefur upp af annarri framleiðslu, ekki um hver notar fæstar vinnustundir í algildum skilningi. Beini Sambía auðlindum að koparvinnslu er ekki hægt að nota sama vinnuafl, land, fjármagn og orku samtímis í aðra framleiðslu. Í mjög einföldu dæmi þar sem aðeins vinnuafl skiptir máli tekur tvær klukkustundir að vinna tonn af kopar en eina klukkustund að framleiða skeppu af maís. Tonnið kostar þá tvær maísskeppur í glötuðu framleiðslutækifæri. Til að vita hvort Sambía hefur samanburðaryfirburði í kopar þarf síðan að bera þetta hlutfall saman við fórnarkostnað annars lands. Raunverulegur kostnaður tekur einnig til fjármagns, orku, umhverfis, flutninga, áhættu og tíma og getur breyst þegar framleiðslan stækkar.

Tölulegt dæmi um algera yfirburði og samanburðaryfirburði

Hugsum okkur líkan með aðeins tveimur löndum, Sádi-Arabíu og Bandaríkjunum, og tveimur vörum, olíu og maís. Bæði lönd vilja neyta beggja vara. Olía og maís eru einsleit eftir uppruna, vinnustundir eru eina aðfangið, framleiðslustuðlar eru fastir og enginn flutnings- eða viðskiptakostnaður er til staðar. Tafla 33.1 sýnir vinnustundir á hverja einingu. Sádi-Arabía þarf færri stundir í olíutunnu en Bandaríkin, en Bandaríkin færri stundir í maísskeppu en Sádi-Arabía. Forsendurnar eru óraunhæfar en gera kleift að einangra muninn á algerum yfirburðum, samanburðaryfirburðum og viðskiptakjörum.

Land	Olía (stundir á tunnu)	Maís (stundir á skeppu)
Sádi-Arabía	1	4
Bandaríkin	2	1

Í töflu 33.1 hefur Sádi-Arabía algera yfirburði í olíuframleiðslu: ein vinnustund dugar fyrir tunnu en tvær þarf í Bandaríkjunum. Bandaríkin hafa algera yfirburði í maísframleiðslu: ein vinnustund dugar fyrir skeppu en fjórar þarf í Sádi-Arabíu. Samanburðurinn heldur magni og aðfangstegund föstum; hann segir enn ekkert um fórnarkostnað.

Gerum ráð fyrir að hvort land hafi 100 vinnustundir; sjá töflu 33.2. Mynd 33.2 sýnir framleiðslumöguleikamörk hvors lands, það er þær hámarkssamsetningar olíu og maíss sem unnt er að framleiða með vinnuaflinu og tækninni í líkaninu. Punktar á mörkunum nýta allar stundir, punktar innan þeirra skilja framleiðslugetu ónýtta og punktar utan þeirra eru óframkvæmanlegir án breytinga á auðlindum eða tækni. Bein lína fylgir fastri vinnustundanotkun á einingu.

Land	Olíuframleiðsla með 100 vinnustundum (tunnur)		Maísframleiðsla með 100 vinnustundum (skeppur)
Sádi-Arabía	100	eða	25
Bandaríkin	50	eða	100

Tvö gröf af framleiðslumöguleikamörkum Sádi-Arabíu og Bandaríkjanna fyrir viðskipti. Lárétti ásinn sýnir maís í skeppum og lóðrétti ásinn olíu í tunnum. Punktar ofan markanna eru óframkvæmanlegir. — **Mynd 33.2.** (a) Mörk Sádi-Arabíu tengja A (0 maísskeppur, 100 olíutunnur) og B (25, 0); C er (10, 60). (b) Mörk Bandaríkjanna tengja A' (0, 50) og B' (100, 0); C' er (60, 20). Hnitin eru skráð sem maís og síðan olía. Punktar ofan markanna eru óframkvæmanlegir með auðlindum og tækni líkansins.

Til að hafa samanburðarpunkt velur dæmið C og C' sem framleiðslu og neyslu fyrir viðskipti. Punktarnir eru ekki leiddir af verði eða óskum og eru því aðeins reikningsdæmi. Við C notar Sádi-Arabía 60 vinnustundir í 60 olíutunnur og 40 stundir í 10 maísskeppur. Við C' nota Bandaríkin 40 stundir í 20 olíutunnur og 60 stundir í 60 maísskeppur. Tafla 33.3 sýnir að sameiginleg framleiðsla við þessa tilteknu punkta er 80 tunnur og 70 skeppur.

Land	Olíuframleiðsla (tunnur)	Maísframleiðsla (skeppur)
Sádi-Arabía (C)	60	10
Bandaríkin (C')	20	60
Heildarframleiðsla heimsins	80	70

Halla markanna verður að túlka með hliðsjón af ásunum. Á mynd 33.2 er maís á lárétta ásnum og olía á þeim lóðrétta. Bandaríkin geta framleitt 100 maísskeppur eða 50 olíutunnur, svo hallinn er breyting í olíu deilt með breytingu í maís, −50/100 = −1/2 olíutunna á skeppu. Algildi hallans er fórnarkostnaður maísskeppu í olíu; gagnkvæma hlutfallið, tvær skeppur, er fórnarkostnaður olíutunnu í maís. Mörk Sádi-Arabíu hafa hallann −100/25 = −4 olíutunnur á skeppu. Þar kostar skeppa fjórar olíutunnur en olíutunna fjórðung úr skeppu. Tafla 33.4 sýnir bæði gagnkvæmu hlutföllin og staðfestir að Sádi-Arabía fórnar minni maís fyrir olíutunnu.

Land	Fórnarkostnaður einnar olíutunnu (í maís)	Fórnarkostnaður einnar maísskeppu (í olíu)
Sádi-Arabía	¼	4
Bandaríkin	2	½

Samanburðaryfirburðir ráðast af hlutfallslegum fórnarkostnaði. Sádi-Arabía fórnar fjórðungi úr maísskeppu fyrir olíutunnu en Bandaríkin tveimur skeppum; Sádi-Arabía hefur því samanburðaryfirburði í olíu. Bandaríkin fórna hálfri olíutunnu fyrir maísskeppu en Sádi-Arabía fjórum tunnum; Bandaríkin hafa því samanburðaryfirburði í maís. Hvort land hefur samanburðaryfirburði í annarri vörunni í þessu tveggja landa og tveggja vara líkani, enda eru hlutföllin gagnkvæm.

Í þessu tiltekna dæmi fara algerir yfirburðir og samanburðaryfirburðir saman: Sádi-Arabía notar færri vinnustundir og hefur lægri fórnarkostnað í olíu, en Bandaríkin í maís. Samræmið er ekki algilt. Land getur verið afkastameira í báðum vörum en aðeins haft samanburðaryfirburði í þeirri sem kostar hlutfallslega minna af hinni. Næsta innskot útskýrir hina sérstöku forsendu um bein framleiðslumöguleikamörk.

Skýrum málið

Geta framleiðslumöguleikamörk verið bein lína?

Í kaflanum Val í heimi skorts voru framleiðslumöguleikamörk sveigð út á við til að sýna vaxandi fórnarkostnað: aðföng henta framleiðslugreinum misvel og jaðarframleiðni breytist þegar æ meira er flutt milli þeirra. Hér eru mörkin bein vegna þess að líkanið gefur hverri vinnustund fasta framleiðni í hvorri vöru, óháð umfangi og röð. Hver stund sem færist milli maís og olíu breytir framleiðslunni því alltaf um sama magn. Í raun geta hæfni starfsfólks, land, fjármagn, föst aðföng, námugæði og stærðarhagkvæmni gert fórnarkostnað breytilegan. Beinu mörkin eru kennslufræðileg forsenda sem auðveldar hlutfallsreikning; þau eru ekki almenn lýsing á raunverulegri framleiðslu.

Ávinningur af viðskiptum

Skoðum fyrst fulla sérhæfingu miðað við upphaflegu neyslusamsetningarnar. Fyrir viðskipti neytir Sádi-Arabía 60 olíutunna og 10 maísskeppa en Bandaríkin 20 tunna og 60 skeppa. Eftir fulla sérhæfingu framleiða Bandaríkin 100 maísskeppur. Til að neyta meira af báðum vörum þurfa þau að flytja út minna en 40 skeppur og flytja inn meira en 20 olíutunnur. Sádi-Arabía framleiðir þá 100 olíutunnur; hún þarf að flytja út minna en 40 tunnur og inn meira en 10 maísskeppur. Í einum og sama samningnum merkir þetta að maísútflutningur Bandaríkjanna sé meiri en 10 en minni en 40 skeppur og olíuútflutningur Sádi-Arabíu meiri en 20 en minni en 40 tunnur. Tafla 33.5 sýnir þessi ströngu skilyrði. Þau nægja til að bæði lönd neyti meira af báðum vörum, en eru ekki eina leiðin til að hagnast þegar óskir eru teknar með í reikninginn.

Til að neyta meira af báðum vörum þurfa Bandaríkin að:	Til að neyta meira af báðum vörum þarf Sádi-Arabía að:
Flytja út minna en 40 maísskeppur	Flytja inn meira en 10 maísskeppur
Flytja inn meira en 20 olíutunnur	Flytja út minna en 40 olíutunnur

Mögulegur ávinningur byggist á mismunandi fórnarkostnaði. Í Sádi-Arabíu kostar ein maísskeppa fjórar olíutunnur en í Bandaríkjunum hálfa olíutunnu. Viðskiptakjör á milli þessara marka—meira en hálf en minna en fjórar olíutunnur fyrir maísskeppu—geta gert báðum kleift að ná hagstæðari framleiðslu- og neyslumöguleikum. Við mörkin er annað landið aðeins jafnsett á framleiðsluhliðinni. Raunverulegur velferðarávinningur ræðst einnig af óskum, dreifingu, flutnings- og samningskostnaði og öðrum aðlögunaráhrifum.

Skýrum málið

Hver eru fórnarkostnaður og ávinningur af viðskiptum?

Bandaríkin geta framleitt 100 maísskeppur eða 50 olíutunnur. Fórnarkostnaður einnar olíutunnu er því tvær skeppur og fórnarkostnaður einnar skeppu hálf tunna. Sádi-Arabía hefur öfug hlutföll: ein maísskeppa kostar fjórar olíutunnur. Gagnkvæmt hagkvæm viðskiptakjör á framleiðsluhliðinni liggja því á bilinu meira en hálf en minna en fjórar olíutunnur fyrir maísskeppu.

Að flytja út allar 100 skeppurnar og fá 50 tunnur myndi skilja Bandaríkin eftir án maíss og endurskapa ekki upphaflega neyslusamsetningu þeirra. Samanburður á framleiðslugildi er ekki það sama og samanburður á velferð.

Sem skýrt dæmi geta löndin eftir fulla sérhæfingu skipt 30 skeppum fyrir 30 tunnur. Bandaríkin neyta þá 70 skeppa og 30 tunna í stað 60 og 20, en Sádi-Arabía 30 skeppa og 70 tunna í stað 10 og 60.

Í hinu einfalda líkani Ricardos leiðir sérhæfing eftir samanburðaryfirburðum til stærra sameiginlegs framleiðslumengis. Tafla 33.6 sýnir fulla sérhæfingu: Sádi-Arabía framleiðir 100 olíutunnur og Bandaríkin 100 maísskeppur. Miðað við upphafspunktana C og C' í töflu 33.3 aukast því heildarmagn beggja vara, úr 80 í 100 tunnur og úr 70 í 100 skeppur. Þetta er niðurstaða forsendna dæmisins um fastan fórnarkostnað, fulla nýtingu vinnuafls, einsleitar vörur og engin viðskipta- eða aðlögunargjöld. Hún sannar hvorki að full sérhæfing sé ávallt hagkvæm né að ávinningur dreifist sjálfkrafa til allra.

Land	Framleiðsla eftir 100% sérhæfingu — olía (tunnur)	Framleiðsla eftir 100% sérhæfingu — maís (skeppur)
Sádi-Arabía	100	0
Bandaríkin	0	100
Heildarframleiðsla heimsins	100	100

Viðskipti geta stækkað neyslumöguleika án fullrar sérhæfingar. Gerum ráð fyrir að Bandaríkin og Sádi-Arabía haldi framleiðslunni við C' og C á mynd 33.2 og að Bandaríkin flytji 20 maísskeppur til Sádi-Arabíu gegn 20 olíutunnum. Viðskiptakjörin eru ein olíutunna fyrir skeppu og liggja því milli fórnarkostnaðar landanna. Mynd 33.3 sýnir hvað þessi tilteknu skipti gera fyrir mögulega neyslu Sádi-Arabíu; hún sýnir ekki ein og sér að landið kjósi nýju samsetninguna.

Graf með maís á lárétta ásnum, mest 25 skeppur, og olíu á lóðrétta ásnum, mest 100 tunnur. Sádi-Arabía byrjar við C (10, 60) og endar við D (30, 40) þegar 20 olíutunnur eru seldar fyrir 20 maísskeppur. — **Mynd 33.3.** Viðskipti stækka mögulegt neyslumengi. Punktur utan framleiðslumöguleikamarka er þó ekki sjálfkrafa betri án upplýsinga um óskir.

Við punkt C framleiðir Sádi-Arabía 60 olíutunnur og 10 maísskeppur. Eftir að 20 tunnur eru fluttar út og 20 skeppur inn getur landið neytt 40 tunna og 30 skeppa við D. Punktur D er utan eigin framleiðslumöguleikamarka og er því óframkvæmanlegur án viðskipta með óbreyttri tækni og auðlindum.

Þetta sýnir að neyslumengið hefur stækkað, en ekki að velferð hafi sjálfkrafa aukist: D inniheldur minni olíu og meiri maís en C, svo matið ræðst af óskum. Vegna þess að viðskiptakjörin liggja milli fórnarkostnaðar landanna er þó hægt að velja viðskiptamagn og, eftir atvikum, framleiðslupunkt sem gerir bæði lönd betur sett, að frádregnum viðskiptakostnaði og aðlögun.