Lykilhugtök og samantekt
Lykilhugtök og samantekt
15.1 Að ákvarða fátæktarmörk
Laun og aðrar markaðstekjur mótast meðal annars af framboði og eftirspurn, framleiðni, menntun, stofnunum og samningsstöðu. Fátækt og tekjuójöfnuður mæla ólík fyrirbæri. Fátækt merkir að ráðstöfun einstaklings eða heimilis mælist undir skilgreindu lágmarki, en tekjuójöfnuður lýsir dreifingu tekna yfir allan hópinn. Fátæktarhlutfall er sá hluti mannfjöldans sem mælist undir tilteknum fátæktarmörkum. Niðurstaðan ræðst því af því hvernig mörkin, heimiliseiningin og þær auðlindir sem taldar eru með eru skilgreind. Í Bandaríkjunum gegna opinberu fátæktarmörkin og viðbótarmælikvarðinn SPM ólíkum hlutverkum og geta gefið ólíka mynd.
15.2 Fátæktargildran
Fátæktargildra getur myndast þegar skattar hækka og bætur skerðast samhliða auknum atvinnutekjum. Samanlagt virkt jaðarskatthlutfall getur þá orðið hátt og fjárhagslegur ávinningur af viðbótarvinnu lítill. Hægari og samræmdari skerðing bóta, færri skörp tekjumörk og stuðningur við vinnukostnað geta minnkað þetta hlutfall. Vinnuskilyrði og tímamörk breyta hins vegar bótarétti en draga ekki sjálfkrafa úr fátæktargildrunni; þau geta einnig aukið tekjuóöryggi ef fólk missir bætur án samsvarandi tekjuaukningar.
15.3 Félagslega öryggisnetið
Félagslega öryggisnetið er safn skatta-, bóta-, trygginga- og þjónustuúrræða sem styður fólk við lágar tekjur eða tiltekin áföll. Í Bandaríkjunum eru meðal helstu úrræða tímabundin aðstoð við þurfandi fjölskyldur (TANF), matvælaaðstoðarkerfið SNAP, endurgreiðanlegur skattaafsláttur vegna atvinnutekna (EITC), Medicaid, CHIP-sjúkratryggingar barna og WIC-matvæla- og næringarstuðningur. Kerfin hafa ólík markmið, fjármögnun, gjaldgengisskilyrði og skerðingarreglur; áhrif þeirra þarf því að meta bæði hvert fyrir sig og saman.
15.4 Tekjuójöfnuður: mælingar og orsakir
Ójöfnuð þarf að mæla yfir alla tekju- eða eignadreifinguna. Tekjuhlutdeildir fimmtunga og efstu hópa sýna hvernig heildin skiptist, en Lorenz-ferill og Gini-stuðull draga dreifinguna saman á annan hátt. Bandarísk tekjudreifing varð ójafnari frá um 1980 og fram á síðari ár, en stærð breytingarinnar ræðst af tekjuhugtaki, heimiliseiningu og tímabili. Orsakirnar eru ekki aðeins heimilissamsetning og tækni. Menntun og verkefnaskipting starfa, hnattvæðing, stofnanir vinnumarkaðar, skattastefna, markaðsstyrkur og fjármagnstekjur geta öll haft áhrif og tengjast innbyrðis. Hrein eign er jafnframt stofnstærð og er mun ójafnar dreifð en árstekjur.
15.5 Aðgerðir stjórnvalda til að draga úr tekjuójöfnuði
Stjórnvöld geta haft áhrif á ójöfnuð með sköttum og tilfærslum, opinberri þjónustu, menntun og heilbrigðisþjónustu, vinnumarkaðs- og samkeppnisstefnu og skattlagningu eignatilfærslna milli kynslóða. Hönnunin skiptir máli: skattar og skerðing bóta geta veikt jaðarhvata, en úrræði sem bæta heilsu, færni, umönnun eða aðgengi að störfum geta aukið bæði jöfnuð og framleiðslu. Hvor niðurstaðan verður er reynsluspurning, ekki ófrávíkjanlegt lögmál. Vönduð stefnumótun setur skýr markmið, ber saman dreifingu ávinnings og kostnaðar og endurmetur úrræði eftir mældum árangri.