15.3 Félagslega öryggisnetið
15.3 Félagslega öryggisnetið
Námsmarkmið
- greina helstu opinberu kerfin gegn fátækt sem mynda félagslega öryggisnetið
- útskýra meginmarkmið kerfanna og hvernig þau hafa breyst með tímanum
- ræða flókið samspil réttindaskilyrða, tekjujöfnunar og vinnuhvata og hvers vegna ágreiningur stendur um kerfin
Bandarísk stjórnvöld reka ýmis stuðningskerfi fyrir fólk sem býr undir eða skammt yfir fátæktarmörkum. Saman mynda þau félagslegt öryggisnet: þau bæta að hluta upp tekjumissi, matarskort, skort á sjúkratryggingu og aðra fjárhagslega áhættu. Kerfin eru þó ólík að markmiðum, skilyrðum og því hvernig bætur skerðast þegar tekjur hækka.
Tímabundinn stuðningur við fjölskyldur í fjárhagsvanda (TANF)
Frá kreppunni miklu til ársins 1996 var þekktasta bandaríska kerfið gegn fátækt Aid to Families with Dependent Children (AFDC), sem greiddi einkum tekjulágum mæðrum með börn á framfæri peningabætur. Í daglegu tali var það oft einfaldlega kallað „welfare“. Árið 1996 samþykkti Bandaríkjaþing lögin Personal Responsibility and Work Opportunity Reconciliation Act og Bill Clinton forseti undirritaði þau. Með lögunum leysti Temporary Assistance for Needy Families (TANF), tímabundinn stuðningur við fjölskyldur í fjárhagsvanda, AFDC af hólmi.
TANF breytti bæði fjármögnun og framkvæmd peningaaðstoðar. Í AFDC-kerfinu ákváðu fylkin bótafjárhæðir en alríkisstjórnin greiddi hluta kostnaðarins. Framlög alríkisins gátu því hækkað þegar bótaþegum fjölgaði. Með TANF tók við föst styrkfjárhæð til hvers fylkis. Kerfið bregst þess vegna ekki sjálfkrafa við samdrætti og aukinni þörf á sama hátt og opið mótframlagskerfi.
Fylkin hafa talsvert svigrúm til að ráðstafa TANF-fé í verkefni sem falla að markmiðum laganna, svo sem peningaaðstoð, atvinnuúrræði, barnagæslu og stuðning við fjölskyldur. Alríkisreglurnar leggja jafnframt áherslu á atvinnuþátttöku og setja almennt 60 mánaða ævilangt hámark á aðstoð úr alríkisfé til fjölskyldu með fullorðinn bótaþega. Fylkin geta sett styttri mörk og reglurnar heimila tilteknar undanþágur, meðal annars vegna erfiðra aðstæðna. Því er of einfalt að segja að allir bótaþegar lúti nákvæmlega sömu atvinnuskilyrðum og fimm ára mörkum.
TANF átti meðal annars að draga úr langvarandi bótaþörf með atvinnuáherslu og tímamörkum. Fjölskyldum sem fengu peningaaðstoð fækkaði úr 4,8 milljónum árið 1995, síðasta heila ár AFDC, í um 1,0 milljón í nóvember 2020 samkvæmt Rannsóknarþjónustu Bandaríkjaþings. Sú tæplega 80% fækkun mælir þó aðgang að kerfinu, ekki sjálfkrafa árangur gegn fátækt. Til þess þarf einnig að kanna tekjur, atvinnu, matvælaöryggi og lífskjör fjölskyldna sem fá ekki lengur greiðslur.
Bótafjárhæðir og aðgangur að TANF eru mjög mismunandi eftir fylkjum. Í júlí 2020 var til dæmis hámarksgreiðsla til einstæðs foreldris með eitt barn 862 dollarar á mánuði í New Hampshire en 146 dollarar í Mississippi, samkvæmt Rannsóknarþjónustu Bandaríkjaþings. Munurinn endurspeglar bæði framfærslukostnað og ólíkar pólitískar ákvarðanir fylkjanna. Tölurnar í þessum kafla um heildarútgjöld fram til 2020 eru sögulegt yfirlit; auk þess hefur raunvirði hins fasta alríkisframlags rýrnað frá 1996. Þegar árangur TANF er metinn verður því að greina aðskilið umfang aðstoðar, hvata til vinnu og afkomu fjölskyldna.
Endurgreiðanlegur skattaafsláttur vegna atvinnutekna (EITC)
Endurgreiðanlegur skattaafsláttur vegna atvinnutekna (EITC), sem var fyrst lögfestur árið 1975, styður lágtekjufólk í vinnu í gegnum skattkerfið. Afslátturinn hækkar fyrst með atvinnutekjum, helst síðan óbreyttur á tilteknu tekjubili og skerðist loks smám saman. Fyrir tekjuárið 2025 var hámarksafslátturinn frá 649 dollurum fyrir fólk án gjaldgengra barna upp í 8.046 dollara fyrir fólk með þrjú eða fleiri gjaldgeng börn. Upphæðin ræðst einnig af framtalsstöðu og tekjum. Þar sem afslátturinn er endurgreiðanlegur getur hann leitt til greiðslu þótt reiknaður tekjuskattur sé lægri en afslátturinn.
Þrepaskipting EITC dregur úr þeirri fátæktargildru sem myndast ef hver viðbótardollari í laun leiðir samstundis til jafnmikillar skerðingar stuðnings. Fyrir einstæðan framteljanda eða einstakling sem telst fyrirvinna heimilis og á tvö gjaldgeng börn gat afsláttur vegna tekjuársins 2025 náð 7.152 dollurum og féll ekki að fullu niður fyrr en við 57.310 dollara í tekjur; hjá hjónum með sameiginlegt framtal var efra markið 64.430 dollarar. Skerðingin lækkar engu að síður ávinning af viðbótarvinnu á niðurfellingarbilinu og getur lagst við skerðingu annarra bóta.
Mynd 15.5 ber saman söguleg alríkisútgjöld og tapaðar skatttekjur vegna EITC, skattaafsláttar vegna barna (CTC) og TANF. Myndin nær aðeins til ársins 2016 og á því ekki að lesa sem lýsingu á núverandi fjárhæðum.
EITC varð eitt umfangsmesta tekjustuðningskerfi Bandaríkjanna fyrir vinnandi lágtekjufólk eftir að það var rýmkað seint á níunda áratugnum og aftur snemma á þeim tíunda. Kerfið styrkir fjárhagslegan ávinning af því að hefja vinnu eða auka vinnu þegar afslátturinn er að hækka. Á niðurfellingarbilinu fer hluti viðbótartekna hins vegar í lægri skattaafslátt. Hagfræðilegt mat á kerfinu þarf því að taka bæði tekjujöfnun og mismunandi jaðarhvata á þessum þremur bilum með í reikninginn.
Viðbótaraðstoð til matarkaupa (SNAP)
Supplemental Nutrition Assistance Program (SNAP), viðbótaraðstoð til matarkaupa sem áður var oft kölluð „food stamps“, er alríkisfjármagnað kerfi sem fylkin annast. Bætur eru lagðar mánaðarlega inn á rafrænt greiðslukort sem nota má til kaupa á heimiluðum matvælum. Réttur ræðst meðal annars af brúttó- og nettótekjum, heimilisstærð, frádrætti og reglum viðkomandi fylkis. Grunnreglan við útreikning bóta er að heimili verji um 30% af nettótekjum sínum í mat; sú fjárhæð er dregin frá hámarksúthlutun heimilisins.
Þessi 30% regla þýðir í einföldu dæmi að 100 dollara hækkun nettótekna geti lækkað SNAP-bætur um 30 dollara. Skerðingin eyðir því ekki öllum fjárhagslegum ávinningi af auknum tekjum, en hún hækkar virkt jaðarskattahlutfall þegar hún leggst við skatta og skerðingu annarra bóta. Atvinnuskilyrði og tímamörk í SNAP gilda einkum um tiltekna vinnufæra fullorðna án framfærslubarna; undanþágur, aldursmörk og svæðisbundnar tilslakanir gera reglurnar flóknari en almennt tímamark fyrir alla þátttakendur.
Hvers vegna eru bæturnar bundnar við matarkaup í stað þess að vera greiddar í reiðufé? Slík binding tryggir að SNAP-fé sé ekki varið beint í óheimilar vörur. Hagfræðileg áhrif á heildarneyslu heimilisins eru þó ekki jafn einföld. Ef fjölskylda ver 2.500 dollurum á ári í mat og fær 1.000 dollara í SNAP getur hún annaðhvort aukið matarútgjöldin eða notað bæturnar í stað hluta þess eigin fjár sem áður fór í mat. Þá losnar eigið fé til annarrar neyslu. SNAP er því bæði sértækur matarstuðningur og óbeinn tekjuflutningur til tekjulágra heimila.
Heimili þar sem allir fá TANF eða viðbótarframfærslutekjur (SSI) njóta oft flokkaðs réttar til SNAP, en það merkir ekki að hver einstaklingur sem á rétt á TANF fái sjálfkrafa SNAP. Fylkin beita einnig mismunandi valkostum um tekjur og eignir. Á fjárlagaárinu 2024 fengu að meðaltali um 41,7 milljónir manna SNAP í hverjum mánuði. Heildarbætur voru um 99,8 milljarðar dollara, eða um 199 dollarar á mann á mánuði að meðaltali. Hærri tölur ársins 2021 endurspegluðu meðal annars tímabundna neyðaraðstoð í kórónuveirufaraldrinum og eru því ekki sambærilegar við venjulegt ár.
Alríkisstjórnin fjármagnar fleiri kerfi sem styðja afkomu heimila, meðal annars í gegnum heilbrigðis- og félagsmálaráðuneytið, landbúnaðarráðuneytið og húsnæðis- og borgarþróunarráðuneytið. Mynd 15.6 sýnir sögulega þróun valinna útgjalda frá 1988 til 2013. Hún nýtist til að bera saman stærðargráður á því tímabili, en segir ekki til um núverandi útgjöld eða skiptingu þeirra.
Öryggisnetið nær einnig til skólamáltíða fyrir börn tekjulágra fjölskyldna; næringarstuðnings fyrir barnshafandi konur, konur eftir barnsburð, ungbörn og ung börn (WIC); orkuaðstoðar fyrir tekjulág heimili; húsnæðisaðstoðar; og viðbótarframfærslutekna (SSI), sem veita tekjulágu öldruðu, blindu og fötluðu fólki peningastuðning. Kerfin hafa ólík markmið og réttindaskilyrði og geta því skarast án þess að vera staðgenglar hvert fyrir annað.
Medicaid-sjúkratryggingakerfið
Medicaid, sem var stofnað árið 1965, er sameiginlegt sjúkratryggingakerfi alríkisins og fylkjanna fyrir tiltekna tekjulága hópa. Alríkisstjórnin tekur þátt í fjármögnun en fylkin annast framkvæmd innan alríkisramma. Kerfið nær meðal annars til barna, barnshafandi kvenna, foreldra, eldra fólks og fatlaðs fólks sem uppfyllir viðeigandi skilyrði. Í fylkjum sem hafa rýmkað Medicaid samkvæmt Affordable Care Act nær það einnig til margra annarra tekjulágra fullorðinna. Bæði réttur og þjónusta eru því breytileg eftir fylkjum og réttindaflokki.
Sjúkratryggingar geta myndað fátæktargildru ef lítil launahækkun leiðir til þess að fjölskylda missir opinbera tryggingu áður en hún hefur efni á annarri vernd. Rýmkun réttinda barna og stofnun sjúkratryggingakerfis barna (CHIP) drógu úr slíkum þröskuldum fyrir börn. Síðar heimiluðu Affordable Care Act-lögin fylkjum að rýmka Medicaid fyrir flesta fullorðna undir 65 ára aldri með tekjur allt að 138% af fátæktarmörkum samkvæmt þeirri reikniaðferð sem kerfið notar. Ekki hafa öll fylki tekið upp rýmkunina og því er enn verulegur landfræðilegur munur á vernd.
Mynd 15.7 sýnir sögulega skiptingu þátttakenda og útgjalda Medicaid eftir réttindahópum um miðjan annan áratug 21. aldar. Hún sýnir mikilvægt atriði: hópar sem eru fámennir geta verið útgjaldafrekir ef meðalheilbrigðiskostnaður þeirra er hár. Myndina á þó ekki að nota sem núverandi talningu. Í mars 2026 voru um 67,1 milljón manna skráð í Medicaid og 7,2 milljónir í CHIP, samtals 74,3 milljónir. Börn í Medicaid og CHIP voru um 35,6 milljónir, eða 47,9% heildarinnar, samkvæmt Centers for Medicare & Medicaid Services.
